Wales
Wales
[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]Wales [Welsh nima boli li Cymru [ˈkəmrɨ]] nyɛla tiŋgban shɛli din be United Kingdom ni. Di be Great Britain puli ni. Di tarisi nyɛ: Irish Sea di tudu mini wulinpuhili, England di tooni, Bristol Channel di gbansabila, ni Celtic Sea di gbansabila wulinpuhili.
Yuuni 2021 bɛ daa kali la niri nima 3.2 million. Di tarisi tooi wa 21,218 square km. Di kom shee tarisi nyɛla 2,700 km. Tiŋa maa nyɛla tiŋgbani din mali zuliya pam. Di zuliya din gahim pam be di tudu ni di sunsuuni ni, ka di zuɣu n-nyɛ Snowdon [Yr Wyddfa]. Di nyɛla tiŋgban shɛli din be north temperate zone ni ka di wuntaŋgli nyɛ maritime climate. Di tiŋzuɣu mini tiŋa din gahim n-nyɛ Cardiff.
Taarihi
Roman nima daa yi Britain ni 5th century nyaaŋa ka Celtic Britons daa piligi Welsh kaya. 1055 ni Gruffudd ap Llywelyn daa bɛli Wales zaa. 1283 ni King Edward I of England daa di Wales. 15th century piligu ni Owain Glyndŵr daa kpe tobu ni ka tuui piligi Wales tiŋgbani ni di zuliya kuɣu.[Senedd]
16th century ni Laws in Wales Acts 1535 ni 1542 daa chɛ ka Wales zaa chaŋ England sariya ni.
19th century ni Welsh siyaasa daa piligi. David Lloyd George daa nyɛ Welsh Liberal. Nyaaŋa Labour Party ni socialism daa pa ti gahim. 1925 bɛ daa piligi Plaid Cymru - di nyɛ Welsh nationalist party. 1962 bɛ daa lahi piligi Cymdeithas yr Iaith Gymraeg - di nyɛ Welsh bala shikuru.
1998 ka bɛ daa piligi Senedd [Welsh Parliament] - di nyɛ Wales zuliya kuɣu.
Adali ni Bɛhigu
Industrial Revolution piligu ni, mining ni metallurgical tuma daa taɣi Wales ka di yi fɔŋma tiŋa n-leei tuma tiŋa. South Wales Coalfield tuma daa chɛ ka niriba pam kɔŋɔ. Saha ŋɔ 2/3 Welsh nima be South Wales - Cardiff, Swansea, Newport ni di yaɣa. North Wales tooni be 1/6 ka Wrexham nyɛ di tiŋa din gahim.
Tuma kurili naayi nyaaŋa, government tuma, small tuma, tourism ni agriculture n-pa nyɛ di liɣiri sɔŋsili. Wales nyɛla tiŋa din tooi wurim binneenima ka chani tiŋsi kara.
Bala
Welsh ni English zaa nyɛla tiŋa maa amiliya bala. Niri pam boli English. Welsh mi nyɛla niriba pam ni boli li tudu ni wulinpuhili yaɣa. Kali zaa Welsh niriba 538,300 mi boli li. Wales mali UNESCO world heritage site anahi, ata be tudu yaɣili.
Yuli maa gbunni
Wales ni Welsh yuli maa yi la Old English yuli Wealh ni. Di gbunni nyɛ "ban bi nyɛ Germanic". Welsh nima mi ba maŋmaŋa ka boli ba Cymry, ka tiŋa maa mi boli li Cymru. Di gbunni nyɛ "tɔbu niriba".
Taarihi kurili
Wales tiŋgbani daa nyɛla niri nima ni chani shɛli ice age naayi. Bronze Age ni Great Orme daa nyɛla Britain copper din gahim shɛli. Romans daa na kɔŋɔ tiŋa maa liɣiri zuɣu. Romans daa yi nyaaŋa, tiŋa maa daa belgi n-leei yaɣa pam.[tudu]
10th century ni Hywel Dda daa bɛli Wales pam ka sabi Welsh sariya.
1057-1063 Gruffydd ap Llywelyn daa nyɛ doo tuuli shɛli din bɛli Wales zaa.
1283 Edward I daa di Wales.
1400-1415 Owain Glyndŵr daa kpe tobu.
Henry VIII saha ni Laws in Wales Acts daa chɛ ka Welsh nima leei England bilichini.
1707 Act of Union daa chɛ ka Great Britain piligi. Industrial Revolution daa chɛ ka niriba pam kɔŋɔ Wales ka bɛ wurim coal, slate ni metal. 1831 Merthyr Rising, 1839 Newport Rising gba daa niŋ.
1998 ka bɛ daa ti di devolution ka piligi Welsh Assembly [saha ŋɔ *Senedd*].
Tiŋgbani yaɣa
Wales nyɛla tiŋgbani zuliya. Di waɣilim nyɛla 270 km tudu zaŋ chaŋ gbansabila. Di kom shee nyɛla 2,700 km. Di mali tiŋsi kom ni 50 ka Anglesey nyɛ din gahim.
Snowdonia * ni nyɛ zuliya din gahim. *Snowdon [Yr Wyddfa] nyɛ di zuɣu din gahim - 1,085 m. Wales mali zuliya 14 ka di waɣilim gari 3,000 feet. Brecon Beacons be gbansabila, di zuɣu n-nyɛ Pen y Fan 886 m. Cambrian Mountains be sunsuuni, di zuɣu n-nyɛ Pumlumon 752 m.[Eryri]
Wales mali national park ata: Snowdonia, Brecon Beacons, Pembrokeshire Coast. Di lahi mali Area of Outstanding Natural Beauty anu: Anglesey, Gower Peninsula gba be di ni. Gower daa tuuli yaɣili shɛli bɛ ni daa ti li yuli ŋɔ 1956.
Di kom shee nyɛla tariga - Atlantic wuntaŋgli chani li ka chɛri kom niŋ ka bɔta tiri. 1859 bɔta 110 daa kɔŋ kom ni. Royal Charter bɔta daa lahi tiiri Anglesey ni niri 459 daa kpi.