حقوق کیفری

حقوق کیفری، حقوق جزایی، حقوق جزا یا حقوق جنایی شاخه‌ای از حقوق عمومی است که به بررسی حمایت‌های دولت از حقوق افراد و ارزش‌های جامعه می‌پردازد.

اساساً قوانین جزایی آفریننده حقوق برای افراد جامعه نیست؛ بلکه تنها افراد را مجبور به رعایت حقوق و ارزش‌ها می‌کند. به همین دلیل است که حقوق جزا را، «حقوق ارزشها» نیز نامیده‌اند. مشخصه بارز حقوق جزا (کیفری)، ضمانت اجرای شدید آن است. این مجازات و کیفر است که حقوق جزا را به رشته‌ای سرکوبگر، در مقابل سایر گرایش‌ها تبدیل کرده است. از آن‌جا که این ابزار تنها در اختیار حاکمیت است، حقوق جزا را شاخه‌ای از حقوق عمومی دانسته‌اند.

حقوق کیفری بر اساس حوزه قضایی متفاوت است. برخلاف حقوق کیفری، در حقوق مدنی بیشتر بر حل‌وفصل اختلافات و جبران خسارت قربانی تأکید می‌شود تا مجازات یا بازپروری مجرم. آئین دادرسی کیفری یک فعالیت رسمی است که واقعیت ارتکاب جرم را تأیید می‌کند و اجازه می‌دهد تا رفتار تنبیهی یا توانبخشی مجرم صادر شود.

از مهم‌ترین مراجع رسیدگی به جرایم کیفری در ایران، دادگاه انقلاب، دادسرا و دادگاه عالی انتظامی قضات، دادگاه کیفری یک، دادگاه کیفری دو و … می‌باشند.

تاریخچه

یک اتاق ملاقات با زندانی در نروژ

دوره‌هایی از تاریخ حقوق کیفری بوده است که در آن، هرکس برای احقاق حق خویش خود اقدام می‌کرد و متعدی به حق خود را می‌داد (دوره دادگستری خصوصی). حتی پیش از این دوره، مسئولیت جمعی در مقابل مسئولیت فردی مطرح بوده است (دوره جنگ‌های خصوصی) که در آن زمان، چنانچه فردی از افراد گروه مرتکب جرمی می‌گردید، تمام گروه متعلق به بزه دیده با تمام گروه متعلق به بزهکار وارد نبرد تمام عیار می‌شدند. پس از این دوره‌ها بود که رفته رفته دروه دادگستری عمومی ظاهر شد که در آن، تعقیب و مجازات بزهکاران به دست رئیس یا حکومت سپرده شد و افراد حق دخالت مستقیم در کیفر را از دست دادند و جامعه حق اجرای کیفر را به دست حکومت سپرد. از همین رو، مدت‌های مدیدی است که کیفر، به عنوان یک ابزار شدید و سرکوبگر در دست حکومت‌ها قرار گرفت. ویژگی اصلی حقوق جزا در همین نکته نهفته است. در یکسوی مسائل حقوق جزا، همواره حکومت نشسته است.

حقوق جزا به تنهایی قادر به استخراج و اعمال مفاهیم خود نیست. این گرایش به شدت نیازمند بهره‌گیری از علوم دینی و فقهی، فلسفی، جامعه شناختی و جرم‌شناختی است. چرا که وظیفه این گرایش، همان‌طور که بیان شد، حمایت از ارزش‌های جامعه است. پس حقوق کیفری، برای تشخیص ارزش‌های یک جامعه ناگزیر از درک مبانی دینی و فقهی و فسلفی هر جامعه است. حقوقدان جزایی، باید ابتدا ارزش‌های جامعه خود را درک کند، و سپس با استفاده از روش‌های ارائه شده در علوم جرم‌شناسی و کیفرشناسی، روش‌های مناسبی را برای مقابله با نقض ارزش‌ها اتخاذ نماید.

پدر حقوق کیفری ایران

برخی از حقوقدانان، استاد امیرخان سپهوند را پدر حقوق جزای ایران دانسته‌اند.

شاخه‌های حقوق کیفری

حقوق کیفری (در تعریف گرایش رومی ژرمنی و پیروان مکتب حقوق نوشته) به دو شاخه حقوق کیفری عمومی و حقوق کیفری اختصاصی تقسیم می‌شود.

• حقوق کیفری عمومی: بررسی مفهوم جرم، مجرم و مسوولیت کیفری و مجازات و اقدامات تأمینی و تربیتی
• حقوق جزای اختصاصی:بررسی یکایک جرایم، عناصر اختصاصی تشکیل دهنده هر یک از جرایم و مجازات مربوط.

حوزه‌های قضایی حقوق کیفری

حقوق بین‌الملل عمومی به‌طور گسترده و به‌طور فزاینده ای با رفتار مجرمانه ای سروکار دارد که به اندازه کافی شنیع و وحشتناک است که کل جوامع و مناطق بین‌المللی مختلف را تحت تأثیر قرار دهد. منبع شکل‌دهنده حقوق کیفری بین‌المللی مدرن، محاکمه‌های نورنبرگ پس از جنگ جهانی دوم بود که در آن رهبران نازیسم به دلیل نقش خود در نسل‌کشی و جنایات در سراسر اروپا محاکمه شدند. محاکمات نورنبرگ آغازی برای تقصیر کیفری برای افراد بود، جایی که افرادی که به نمایندگی از یک دولت عمل می‌کنند می‌توانند به دلیل نقض قوانین بین‌المللی بدون بهره‌مندی از مصونیت حاکمیتی محاکمه شوند. در سال ۱۹۹۸ میلادی یک دادگاه کیفری بین‌المللی در معاهده رم تأسیس شد.

دیوان کیفری بین‌المللی در لاهه

جستارهای وابسته

• حقوق
• حقوق اداری
• جرم
• حکومت نظامی

پیوند به بیرون

• مدخل دایرةالمعارف فلسفه دانشگاه استنفورد در مورد نظریه‌های حقوق کیفری (به انگلیسی)
• سیستم اطلاعاتی ماکس پلانک برای حقوق کیفری تطبیقی (گزارش‌هایی کشوری را در مورد حقوق کیفری ۲۵ نظام حقوقی را پوشش می‌دهد) (به انگلیسی)
• حقوق کیفری و جرم‌شناسی در سایت حقوق
• وبسایت دیوان سالار

در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ حقوق کیفری موجود است.