New York
|
|||||
| Surnom (fr) | Big Apple d The City That Never Sleeps | ||||
| Yettusemma ɣef | Jacques II d'Angleterre (fr) | ||||
| Ansa | |||||
| |||||
| Awanek anayan | Iwunak Yeddukklen n Temrikt | ||||
| État des États-Unis (fr) | New York | ||||
| Tamanaɣt n | Iwunak Yeddukklen n Temrikt (1785–1790)
| ||||
| Imezdaɣ | |||||
| Teɣṛed | 8 804 190 (2020) | ||||
| • Taneẓẓi n tɣerfa | 7 255,98 imezdaɣen/km² | ||||
| Azedduɣ | 3 191 691 (2020) | ||||
| Tutlayt tunṣibt | Taglizit | ||||
| Tarakalt | |||||
| Situé dans l'entité territoriale statistique (fr) | Grand New York (fr) | ||||
| Tajumma | 1 213,369839 km² | ||||
| • Aman | 35,3995 % | ||||
| Tezga-d ɣef yiri | Hudson (fr) | ||||
| Teflel | 25 m | ||||
| Isek yeflalen | Todt Hill (en) | ||||
| Tilisa yakked | comté de Westchester (fr) comté d'Union (fr) comté de Hudson (fr) comté de Nassau (fr) comté de Bergen (fr) | ||||
| Asefk amazray | |||||
| Yezwar-it | La Nouvelle-Amsterdam (fr) | ||||
| Asnulfu | 1624 1626 | ||||
| Adyan asaru | |||||
| Tuddsa tasertayt | |||||
| Assemblée délibérante (fr) | conseil municipal de New York (fr) | ||||
| • Maire de New York (fr) | Zohran Mamdani (mul) | ||||
| Tadamsa | |||||
| Produit intérieur brut nominal (fr) | 886 000 000 000 $ (2021) | ||||
| Amekzay uglim | |||||
| Angal azarar | 10000–10499, 11004–11005, 11100–11499 d 11600–11699 | ||||
| Domaine internet (fr) | .nyc.ny.us (en) | ||||
| Plan de numérotation (fr) | 212, 347, 646, 718, 917 d 929 | ||||
| Nniḍen | |||||
| Tansa n web | nyc.gov… | ||||
New York d nettat ay d tamdint tameqqrant akk deg Yiwunak Yeddukklen. Tezga-d deg ugafa-agmuḍan n tmurt, ɣef Ugaraw Aṭlasi. Zedɣen-tt 8.336.697 n yimezdaɣen (19.006.798 s yegmamen ay d-yezzin fell-as). Tamdint-a tezga-d deg uwanak n New York.
Tamdint-a tettwassen s yixxamen-is ɣezzifen, s tnezzut, s tdamsa tameqqrant, s tẓuri, s tesdawiyin, s tmusni d umezruy-is amesbaɣur.
New York mačči d tamdint n tnezzut kan. D amkan anda mlalen yigduden seg waṭas n tmura, s tutlayin yemgaraden, s yidles yemgaraden d wallalen yemgaraden n tudert.
Ɣas akken tamdint-a tettwassen am yiwet n tɣerma tameqqrant n umaḍal amiran, amezruy-is yezga yeqqen ɣer yigduden inaṣliyen n Marikan n Ugafa...
Tamsalt i ilaq ad nseɣti deg tazwara: igduden inaṣliyen n New York d Lenape, seg yigduden inasliyen n Marikan n Ugafa. Amezruy n temdint yemmal-d amek i tettwabna ɣef wakal-nsen, syin akin amek i tuɣal d yiwet seg temdinin tigejdanin n umaḍal.
Tarakalt d ugama n New York
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]New York tezga deg umkan yesɛan azal ameqqran deg trakalt n Marikan. Tella gar yisaffen d yilellen, ayen i tt-yerran d tamdint n yinig d tnezzut seg zik.
Deg tama-s n umalu yella Asif Hudson, deg tama-s n usamar yella East River, i d aferdis n waman meẓẓiyen yeqqnen ɣer yilel. Deg unẓul, tella tagnit tameqqrant n waman i yettwassnen s yisem n New York Harbor, anda i d-keččmen yiseflinen.
Tarakalt-a tettak-as kraḍ n lfaydat:
- Yezmer ad yili deg-s unermis n tnezzut gar Marikan, Turuft d tmura nniḍen.
- Isaffen d yilellen ttaken-d iberdan n usiweḍ n yiferdisen d medden.
- Igelluyen n wakal d yigziren ttawin-d aṭas n temnaḍin i lebni n temdint.
Maca amkan-a yesɛa ula d uguren: iḥemmalen n waman, ahuzzu n yilel, leɣla n wakal d uguren n lebni deg temnaḍin i d-yettwarran zdat n waman.
Tiɣiwanin tisudisin
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]New York tebḍa ɣef semmus n tiɣiwanin timeqqranin (boroughs).
Manhattan
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]
D ul n tdamsa n temdint, anda llan Wall Street, Times Square, Central Park d waṭas n yixxamen ɣezzifen. D tamnaḍt yettwassnen aṭas deg umaḍal.
Brooklyn
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]
D tamnaḍt yesɛan agdud meqqren, tuddar tiqdimin, taẓuri, izerfan idelsanen d yimḍiqen imeqqranen n tudert n temdint.
Queens
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]
Tettwassen s tmeslayin d yidles yemgaraden. Deg-s llan yimḍiqen n yinig, timnaḍin n tnezzut d waṭas n tdukliwin n yimezdaɣ.
The Bronx
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]D yiwet seg temnaḍin ideg d-yennulfa uɣanib aẓawan n hip-hop. Deg-s daɣen azrib ameqqran ɣer Bronx Zoo d Yankee Stadium.
Staten Island
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]
D tamnaḍt i yesɛan aṭas n yigran imenza, izerfan izegzawen d tuddar ur neččur ara d imezdaɣ am Manhattan.
3. Amezruy uqbel ad d-awḍen Yirupiyen
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Uqbel ad d-awḍen Yirupiyen, akal n New York yella d aḥric seg wakal amenzu n Lenape, i d-yettwasemman Lenapehoking.
Igduden-a zedɣen deg temnaḍt-a i waṭas n yiseggasen s waṭas uqbel asnulfu n temdint tamirant.
Lenape sɛan tudert i d-yettwaznen ɣef ugama. Ttidiren s:
- Ugmar n yiɣersiwen.
- Uṣeggem n tiferkiwin d wakal n tfellaḥt.
- Uṣeyyeḍ n yiselman deg yisaffen.
- Tnezzut d wussawel gar tuddar d yigrawen yemgaraden.
Tudert-nsen tella teqqen ɣer tmettiwin n twaculin, taddart, tiɣawsiwin n ugama d tmenna n yimezwura.
Deg trakalt-nsen, Manhattan tettwassen s yisem yeqqnen ɣer Manahatta. Isem-a d yiwen seg yisemawen iqburen i d-yeggran deg temdint tamirant.
Aselmed n umezruy n New York ilaq ad yebdu s Lenape, acku ur tebdi ara tudert d tademsa n temnaḍt-a deg 1624.
4. Tallit n Hulanda — New Amsterdam (1624–1664)
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Deg useggas 1609, amnadi Henry Hudson, i ixeddmen i tdukla n tnezzut tahulandit, yewweḍ ɣer temnaḍt n New York.
Hudson yella yettnadi abrid amaynut n tnezzut ɣer Asya, maca yeẓra azal n temnaḍt-a, ladɣa isaffen-is d waman i tt-id-yezgan.
Deg 1624, Ihulandiyen bdan ad d-sbedden imezdaɣ-nsen deg temnaḍt. Deg yiseggasen i d-iteddun, New Amsterdam tuɣal d tamdint tameẓẓyant n tnezzut ɣef yiri n Manhattan.
Deg 1653, tettwaɛqal s wudem unṣib am temdint.
New Amsterdam ur tettwasebded ara deg wakal ur nesɛi ara imezdaɣ, maca deg wakal i zedɣen yakan yigduden inasliyen Lenape. Yella d aḥric n tɣawsa tameqqrant n ikuluniyen Irupiyen,i yekksen kra n wakal i yigduden inasliyen Lenape, yerna i d-yessawḍen anagraw n useqdec n yimdanen i lfayda n wiyaḍ d tnezzut n waklan. ».
Tamdint tettnerni s:
- Tnezzut n yigelman n yiɣersiwen.
- Usiweḍ n yiferdisen ɣer Turuft.
- Lebni n yixxamen d lebni tqenṭyar n waman.
- Tnezzut gar tigdudin yemgaraden.
Deg tallit-a, tamdint tella d amkan n waṭas n tutlayin d yisɣanen. Llant temettiyin tihulandiyin, talmaniyin, tafransisin, tagliziyin, tiyahudiyin d yimezdaɣ iberkanen. tilelli n usɣan(n tedyanit) ur tettunefk ara i meṛṛa s yiwen wudem, yerna taklit d uɛzel n kra n yigrawen n yimezdaɣ d ayen yellan deg temdint.
5. Tallit n Lingliziyen (1664–1783)
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Deg 1664, Lingliziyen ṭṭfen New Amsterdam. Beddlen-as isem, semman-as New York, ilmend n James, Duke of York.
Deg tallit-a, tamdint tettnerni s waṭas, tuɣal d yiwet seg temdinin tigejdanin n tmura i yellan ddaw udabu n Leglizi deg Marikan n Ugafa.
Tanezzut tettnerni, llan imezdaɣ imaynuten, ttemḍafaren-d yimseftiyen n tnezzut. Maca tadamsa n temdint tella tesɛa ula d aḥric i ibedden ɣef umahil n waklan.
Deg ṭṭrad n timunent n Marikan, New York teqqim ddaw n udabu aserdasi n Lingliziyen seg 1776 armi 1783.
Mi ifukk ṭṭrad, tamdint tebda tallit tamaynut, tuɣal d yiwet seg temdinin i yesɛan azal ameqqran deg usbeddi n uwanek amarikani.
6. New York deg tazwara n Uwanek Amarikani
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Seg 1789 armi 1790, New York tella d tamdint tagejdant n Marikan (tamanaɣt tafidiralit).
Deg-s i yeṭṭef George Washington tanbaḍt-is tamezwarut am umenzu n tmurt deg 1789.
Ayen i d-yerr New York d tamdint tameqqrant n tnezzut deg lqern wis 19 mačči d tadamsa kan, maca d amkan-is:
- Asif n Hudson i d-yettɛawanen asirag ɣer daxel n tmurt.
- Asiweḍ n yiferdisen gar taddart d tmeddurt.
- Abrid n Erie Canal, i d-yeldin deg 1825.
- Tanezzut n Marikan s usiweḍ n waman.
Erie Canal yessuddes assaɣ n tnezzut gar New York d temnaḍin n wadda n Ilel Erie, ayen i yesnernan azal n temdint deg tedamsa n Marikan.
7. New York deg lqern wis 19 — tamdint n yinigen
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]
Deg lqern wis 19, New York tuɣal d yiwet seg temdinin i d-yettawin aṭas n yinigen seg Turuft. Imdanen n waṭas n tmura kecmen ɣer New York i wakken ad afen amahil, tilelli n usɣan neɣ tudert yelhan ugar.
Gar yinigen-a llan:
- Irlandiyen i d-iffɣen seg tazɣent n laẓ deg tmurt-nsen.
- Iṭalyanen i d-yusan seg waṭas n temnaḍin n Ṭelyan.
- Ilmaniyen d yinigen n Turuft Talemmast.
- Iyahudiyen i d-iffɣen seg Turuft n Usamar, ladɣa seg ussan n miḥyaf.
Deg 1892, tigzirt n Ellis Island tebda ad tesɛu tawuri tameqqrant deg usqerdec n yinigen i d-yekcemen ɣer Marikan.
New York tuɣal d tamdint n tutlayin yemgaraden, n yiɣaniben n tudert yemgaraden, d tnezzut i yettnernin.
Maca amhaz-a ur yelli ara war uguren. Imezdaɣ aṭas zedɣen deg yixxamen imecṭaḥ, gar-asen tella Maca aṭas n yimezdaɣ ttidiren deg tegnatin iweɛren: lehlakat, laẓ d tegnatin n umahil iwaɛren d uɛeddi ɣef yizerfan n yixeddamen.
Asbeddi n New York tamirant deg 1898
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Deg 1 Yennayer 1898, tiɣiwanin i d-yettwasemman ass-a Manhattan, Brooklyn, Queens, Bronx d Staten Island dduklent deg yiwet n temdint tameqqrant.
Aneḍru-a yerr-a New York d yiwet seg temdinin timeqqranin n Marikan, s tmurt d ugdud meqqren aṭas.
8. Lqern wis 20 — tallit n lebni d tẓuri
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]
Deg tazwara n lqern wis 20, New York tebda ad tettbeddil s wudem ur nelli ara yakan.
Timdinin nniḍen n Marikan sɛant daɣen lebni ɣezzifen, maca New York tuɣal d yiwet seg temdinin i d-yettbanen s waṭas s yixxamen-is ɣezzifen, imahilen n tnezzut, tesdawiyin d tẓuri.
Deg 1904, aẓeṭṭa n umitru ddaw n wakal (subway) yeldi deg temdint. Anagraw-a yessizmir i waṭas n yimezdaɣ ad ddun gar temnaḍin yemgaraden.
Ixxamen ɣezzifen d lebni amaynut
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Deg 1929, tazɣent tadamsant tameqqrant tebda seld aɣelluy n tggazt n Wall Street. New York tuɣal d yiwet seg temdinin i yettwaḥuzzen s waṭas s twaɣit-a n tdamsa.
Maca seg yiseggasen n 1930 armi d taggara n ṭṭrad wis sin n umaḍal, tamdint tettnerni s lebni n yixxamen, iberdan d useggem n yizerfan n umahil.
9. New York d yidles amaḍlan
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]New York tesɛa azal ameqqran deg yidles n umaḍal.
Aẓawan: Harlem yuɣal d amḍiq yesɛan azal ameqqran deg umezruy n jazz. Deg Bronx, deg yiseggasen n 1970, d-yennulfa hip-hop, i d-yuɣalen d yiwen seg yiɣaniben n uẓawan yettwassnen aṭas.
Amezgun: Broadway d amkan yettwassnen s waṭas deg umaḍal s yimezguyen, ineccaden d tneḍruyin n tẓuri.
Taẓuri d tsekla: New York tesɛa timkerḍiwin, tiẓuriwin, tizeɣwa n sinima, isensayen n tẓuri d waṭas n yimukan n uselmed.
Tisdawiyin: Columbia University d New York University d snat seg tesdawiyin yettwassnen n temdint, i yesɛan tawuri deg unadi ussnan d uselmed.
10. New York deg tallit tamirant
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Deg 11 Ctember 2001, New York teḥuza-tt twaɣit tameqqrant n tremaɣt, mi i d-yeɣli World Trade Center seld ineḍruyen n usekcem n isafagen yrttwaxḍfen deg yixxamen-a.
Ayen i d-yeḍran yesseḥzen tamdint d Marikan meṛṛa, yerna ibeddel kra n tsertiyin n tɣellist d tnezzut deg umaḍal.
Deg tallit i d-iteddun, tamdint tebna tikkelt nniḍen kra n yimḍiqen i yettwaḥuzzen, gar-asen One World Trade Center, i d-yuɣalen d azamul n usnerni amaynut n temdint.
Deg 2020, tazɣent n COVID-19 teḥuza New York s waṭas. Tamdint tesɛa aṭas n uguren deg tɣellist tazayezt, tadamsa d tudert n yal ass.
Ass-a, New York tezga gar temdinin tigejdanin n tdamsa tamaḍlant. Maca tesɛa daɣen uguren imeqqranen n tnezduɣt, asnerni n wazal n wakal d yixxamen, lḥif, leɣla n tudert d umgired adamsan gar yimezdaɣ.
11. Imḍiqen yettwassnen deg New York
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Asebdad n tlelli(Statue of Liberty)
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]
Azamul n tilelli, yettwasebded deg 1886. D asefk i d-tefka Fransa i Marikan, yuɣal d azamul n tlelli d yinigen i d-yettasen ɣer tmurt.
Asebdad-a yesɣawes-it Frédéric Auguste Bartholdi, ma d taɣessa-is tagensant tettwasɣawes s tallelt n Gustave Eiffel. Yesɛa azal n 93 n yimitren n tattayt seg lqaɛ n lsas-is armi d afella n taftilt.
Asebdad yeskanay-d tameṭṭut yettwaḥesben d azamul n tlelli. Teṭṭef taftilt deg ufus-is ayeffus, ma deg ufus-is azelmaḍ teṭṭef tawliḥt i ɣef yettwaru wass n timunent n Marikan, 4 Yulyu 1776. Ɣef uqerru-s tella tɛeṣṣabt s sa n yiɣallen n tafat, i d-yeskanayen tilelli i yettawin tafat ɣer umaḍal. Ɣer yiḍarren-is llan izḍawan yettwarẓan, i d-yeskanayen tilelli seg taklit d uḥebbes.
Deg umezruy-is, Asebdad n tlelli yuɣal d azamul n timunent, yizerfan n umdan d usirem. I waṭas n yinigen i d-yewwḍen ɣer New York s yiseflinen, ladɣa deg taggara n lqern wis 19 d tazwara n lqern wis 20, asebdad-a yella d yiwen seg yizumal imezwura i ttwalin mi ara d-kecmen ɣer Marikan.
Central Park
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]
Central Park d afrag agdudan ameqqran yezgan deg ul n Manhattan, deg temdint n New York. D yiwen seg yifragen yettwassnen aṭas deg umaḍal, acku yemmal-d amek i yezmer ugama ad yili deg tlemmast n temdint tameqqrant i yeččuren s yixxamen ɣezzifen, izenqan d yimezdaɣ. Deg-s llan yisekla, igran izegzawen, igelmimen n waman d yimukan n usgunfu, iberdan n teddin, tiqneṭyar, imukan n wurar d yisalayen n tẓuri.. Yezga gar yixxamen ɣezzifen n temdint. Afrag-a yesɛa tafesna n azal n 341 n hektaren (3,41 km²), s teɣzi n qrib 4 km.
Central Park yesɛa tawuri tagejdant deg tudert n yimezdaɣ n New York. Yettak-asen amkan i teddin s uḍar, tazzla, turart d usgunfu, yerna d amḍiq anda i zemren ad walin isekla, iɣersiwen d igelmimen deg tlemmast n temdint.
Afrag yesɛa daɣen azal deg tdelsa. Deg-s ttwaxedmen tceqqufin n umezgun, tmeɣriwin n uẓawan d waṭas n tneḍruyin tiguddanin. Aṭas n yifilmen d tsuddiwin n tilifizyun ttwasḍefren deg Central Park, ayen i t-yerran d yiwen seg yimukan yettwassnen deg sinima n Marikan.
Deg tefsut, isekla bdan ad d-ttfeǧǧiǧen; deg unebdu, igran izegzawen ččuren s yimdanen; deg umwan, iferrawen n yisekla ttbeddilen initen-nsen ɣer uwraɣ, azeggaɣ d uqehwi; ma deg tegrest, afrag yezmer ad yettwakcem s udfel.
Tiqenṭert n Brooklyn
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]
Tiqenṭert n Brooklyn (Brooklyn Bridge) d yiwet seg tqenṭyar timeqqranin yettwassnen aṭas deg New York, deg Yiwunak Yedduklen n Marikan. Teqqen gar Manhattan d Brooklyn, tettɛeddi ɣef East River. D yiwen seg yizumal igejdanen n temdint, acku tesɛa azal ameqqran deg umezruy n lebni, taknulujit d usiweḍ aɣerman.
Lebni n tqenṭert-a yebda deg 1870, ma d alday-is unṣib yella deg 24 Mayyu 1883, seld azal n 13 n yiseggasen n umahil. Asenfar-is yesɣawes-it umsinfer almani-amarikani John Augustus Roebling, maca yemmut uqbel ad yebdu lebni. Mmi-s, Washington Roebling, yekmel asenfar-a, s tallelt tameqqrant n tmeṭṭut-is Emily Warren Roebling, i yesɛan tawuri tagejdant deg uselḥu n umahil.
Tiqenṭert tesɛa teɣzi tamatut n azal n 1 825 n yimitren, ma d aḥric agejdan i d-yettɛeddin gar sin ifuluten yesɛa azal n 486 n yimitren. Deg tallit n alday-is, aḥric-a yella d win ɣezzifen akk gar tqenṭyar yettwasebḍen s yizḍawan deg umaḍal.
Taɣessa n tqenṭert tesɛa sin yifilunen imeqqranen n udɣaɣ, i ɣef bedden yizḍawan n wuzzal i yeṭṭfen abrid n tqenṭert, yesɛan talɣa n lebni n uɣanib agutik atrar(neogothique), akked yizḍawan n wuzzal i d-yettawin taẓayt n ubrid. Asemdukel n udɣaɣ d wuzzal yefka-as taɣessa iǧehden, yerna yerr-itt d yiwet seg tɣessiwin timeqqranin n lebni n lqern wis 19.
Lebni n tqenṭert ur yelli ara d amahil afessas. Ixxeddamen sbedden lsas-is deg lqaɛ n wasif, xedmen deg tegnatin iweɛren, yerna kra deg-sen mmuten neɣ ḥuzant-ten lehlakat i d-yettasen seg umahil ddaw n waman deg tɣessiwin medlent i yeččuren s waḍu ddaw n uẓẓay. Washington Roebling daɣen yehlek deg tallit n lebni, dɣa Emily Roebling tesɛa tawuri tameqqrant deg uselḥu n usenfar armi yemmed.
Deg tallit n ulday-is, Brooklyn d Manhattan llan d snat n temdinin yemgaraden. Tiqenṭert-a tessifses amussu n yimdanen d tnezzut gar-asent, yerna tesnerna assaɣen idamsanen d yinmettiyen. Mi d-duklent Brooklyn d New York deg 1898, tiqenṭert teqqim d yiwen seg yiberdan igejdanen n temdint tameqqrant.
Ass-a, Tiqenṭert n Brooklyn mazal tettwaseqdac i usiweḍ n tkarṛusin, amesni n tvawsiwin yimgaraden d yimdanen yetteddun ɣef uḍar. D amkan yettwassnen daɣen s tmeẓra-s ɣer Manhattan, East River d yixxamen ɣezzifen n New York.
S umezruy-is, taɣessa-s d cbaḥa n lebni-is, Tiqenṭert n Brooklyn tuɣal d azamul n tknulujit d umhaz aɣerman n lqern wis 19, yerna teqqim d yiwet seg tqenṭarin yettwassnen aṭas deg umaḍal.
Isunen n weɣrem n New York
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Llan semmus (5) n yisunen deg New York, s tenglizt qqaren-as Boroughs.

- Manhattan : agwans n temdint, tella af tegzirt n Manhattan. Llant deg-s Wall Street, Tasdawit n New York, Tasdawit n Columbia, asutel n Yiwunak Yeddukklen (ONU/NU). Ɣur-es imezdaɣen 1 546 856 deg-s.
- The Bronx : ay d asun agellil akk deg weɣrem n New York akwd tdersiwin (minorités) tiberkanin d tispanikin maca tuɣal-d cwiṭ n teɣlist seg 20 iseggassen i yezrin. Ay d dduḥ n uẓawan Hip-Hop, deg-s illa Asarir Yankees Stadium. Ɣur-es 1 354 068 imezdaɣen deg-s.
- Queens : Ɣur-es 2 237 815 imezdaɣen deg-s. Yeḍra US Open dinna yal uggur n ctember, deg-s llan imafagen n JFK d La Guardia. Illa d agemim n tmezduɣt d tmugri (industry).
- Brooklyn : Agemim n tmezduɣt n New-Yorkers. Ɣur-es 2 488 194 imezdaɣen deg-s
- Staten Island : Ɣur-es imezdaɣen 491 730 deg-s. Daɣem d agemim n tmezduɣt n New-Yorkers, yuggug si Manhattan.
