Adam Wrede
(mih kölsche Sigge)
un jeschrevve wie beim Wrede oder bei der Akademie för uns kölsche Sproch
(mih Sigge jeschrevve wie beim Wrede oder bei der Akademie för uns kölsche Sproch)
Adam Wrede (* 12. April 1875; â  21. Dezember 1960) hĂ€t Jeschichte, Jermanistik, Philologie un Jeografie en Bonn un en MĂŒnster studeet. 1896 woodt hĂ€ zo enem Metjlid vun der KDStV Novesia Bonn, ener katholische Stundenteverbingung. Vun 1903 bes 1927 hĂ€t hĂ€ als OberlĂ€hrer odder Studienrat em Schillerjymnasium en Kölle jearbeidt. Singe Doktor (Dr. phil.) hĂ€tte 1905 en TĂŒbingen jemaat. 1915 hĂ€t hĂ€ sing Habilitation an der Kölsche Handelshuhschull jemaht, me'm Werk SĂŒdniederlĂ€ndische EinflĂŒsse auf die Kölner Schriftsprache (Wie de NiederlĂ€nder uns kölsche Sproch verĂ€ndere). Vun 1921 aan wor he Professor aan de Uni en Kölle. Der Wrede wor e Metjlid vun der NSDAP zick 1933 un sing Publikatione widderspeejele et, för e Beispill hĂ€t hĂ€ 1936 Deutsche Volkskunde auf germanischer Grundlage geschrieben. 1960 es der Wrede jestorve. Mer kann singe Jrav om Melate-Fridhoff en Kölle finge.
Im zo Ihr jit et hĂŒckzodaach en Köln-Nippes en Adam-Wrede-StroĂ. Dat es janz en der Nöh vun der Flora (Botanischer Garten).
DĂ€m Wrede singe Sprachschatz
[Ăndere · der QuĂ€lltĂ€x Ă€ndere]BerĂŒmp es dĂ€ Mann wĂ€je singem Neuer kölnischer Sprachschatz, dĂ€ 1956 erschunge es, Ă€vver esujar vör dem Zweite Weltkreeg för et Dröcke bereit wor un dĂ€ fass en enem Husbrand bei dem Wrede 1942 afjebrannt woodt; dat es Ă€vver nit passeet un dat Werk kunnt endlich veröffentlich wĂ€de. Op 1103 Sigge hĂ€t dĂ€ Professor kölsche Wööd, Usdröck un SprĂŒch jesammelt. Drei Böcher sin dodruss jewoode. Der Wrede hĂ€t nit nor kölsche Bejreffe linguistisch verklört; hĂ€ hĂ€t esujar biojrafische Saache ĂŒvver kölsche StroĂe, JebĂ€ude un Fijore (de "kölsche Orjenale") esuwie de kölsche Jescheech opjeschrivve. För e Beispill kammer ĂŒvver dat Fleuten-Arnöldche nohlese: wie dĂ€ richtich heeĂ, wann hĂ€ jeboore un jestorve es, dat dat en Suffkraad wor, dĂ€ sich met Flöte spille jet Jeld verdeene dĂ€t ⊠un noch vill mieh hĂ€t dĂ€ Wrede ĂŒvver dat Fleuten-Arnöldsche erussjefunge. WĂ€ Loss hĂ€t, kann et nohlese. För die LĂŒck, die de kölsche Sprooch studeere welle, darf dĂ€ Wrede em Böcherschaaf nit fĂ€hle.
Der Dam hÀt och Forschunge zor ahlkölsche Sproch jemaat, die hÀ och veröffentliche wollt. 1914 wor dat Ding alt bereit för et Dröcke, Àvver bes 1954 hÀt hÀ immer widder Neues dozo jedonn un hÀ storv, bevör singe esujenannte Altkölscher Wortschatz erschung. Dem Wrede sing Dokumente loge dann vun 1980 bes 2005 em Historische Archiv vun Kölle, bes der Stefan Winter se entdeck hÀt, dÀ se och veröffentliche wollt un dÀ met der Akademie för uns kölsche Sproch jearbeidt hat, för dat ze schaffe. Leider es och hÀ jestorve, bevör dat Werk erschunge es; der Winter storv 2006 aan ener Krankheit.
Ăvvrijens
[Ăndere · der QuĂ€lltĂ€x Ă€ndere]Och dĂ€ ahle Konrad Adenauer hatt dĂ€m Wrede singe Sprachschatz em Böcherschaaf. Wann ehr ens en et Konrad-Adenauer-Huus en Rhöndorf kutt (dat es hĂŒck e Museum), dann luurt ens en et Wonnzemmer vun dĂ€m ahle Konni. Die drei ruude Böcher vum Wrede kamer nit ĂŒvversinn.
För Kölsch ze studeere
[Ăndere · der QuĂ€lltĂ€x Ă€ndere]- Adam Wrede: Neuer kölnischer Sprachschatz, Köln, 1956-1958
- Erster Band A - J, ISBN 3-7743-0155-7
- Zweiter Band K - R, ISBN 3-7743-0156-5
- Dritter Band S - Z, ISBN 3-7743-0157-3
Websigge
[Ăndere · der QuĂ€lltĂ€x Ă€ndere]- Söök âAdam Wredeâ im Kattalooch bĂ«ij de â Deutsche Bibliothek