Sâta a-o contegnûo

Lanifizzi d'Ulmèa

Azónzi conligaménti
Šta pogina ṛ’ ê š-cṛiccịa ‘n ulmioš-cu
Da Wikipedia
UL
 Šta pogina ṛ' ê š-cṛiccịa 'n ulmioš-cu, s'cundu a gṛafia d' Marco Michelis
Ulmèa, 'l palōzzu dâ Cumüna 'nt' 'l 1902

U lanifizzi d'Ulmèa (Lanificio 'n italiàn) l' è èl palōzzu lunde au u j'è a cumüna d'Ulmèa, ch'u da 'n su Rizöa, 'n s'èl cōntu cun via Rumma, 'nt'èl Bulgu.

Štoṛia

[modìfica | modìfica wikitèsto]
Dipintu d'Scịondṛu Vinzè Ferrero, Malchèse d'Ulmèa

A fōbrica di ponni 'nt'Ulmèa, ṛ'è štô 'nštalô 'nt'èl 1723[1]-1724, sutta aṛa direziùn d' 'l 'nglese John Coward, ch'u v'gniva da ṛa cuntea d' 'l Somerset (dav's̅c̅in a Bristol) e ch' l'avèva zà auvèltu d' 'l fobriche dapè a Vicenza. Coward ṛ'èṛa štà ciamà 'nt'Ulmèa da 'l Malchèse Scịondṛu Vinzè Ferrero n'mà dui oggni dōppu a sô 'nveštitüṛa, p'lché 'n quâ periudu, ṛ'ota valodda d' Tonno ṛ'eṛa ciütōštu pōvo, ma u j'eṛa a vuluntà d' tiṛoa sciü 'n 'mpresa d' su setùa. I Savoia j' avèvo pensà d' tiṛoa sciü' 'n indüštṛia p'l pṛûvincia e 'l b'sögniu l'eṛa alimentà da ṛa scituaziùn pulitica, scicume che 'nti ültimi tempi, 'ntontu che 'nt'èl restu d'l Europa u j'eṛa a rivuluziun indüštṛiōa, èl fobriche Italione i d'vèvo èsso r'lanzoi 'ns' èl m'lcà.

Fin a alau u tṛavojiu l'eṛa focciu 'nt' pōchi pōšti 'n Piemunte, p'lchè u j'eṛa a pruibiziun d' bütoa di lanifizzi 'nt' èl gṛōsse zità e chinscì l'eṛa 'n man ai ištitütti d'carità[2] ō a j' ušpizzi, cun 'na manifatüṛa scolsa.

Pṛōppi cun l'ajüttu d' èl guvèlnu, 'l malchèse Ferrero, ch' l' eṛa da pōcu ascì Miništṛu d' 'l Finanze l'avèva špuncià p'l ovṛia su 'mpiontu: Ulmèa ṛ eṛa 'nt' 'na buna pusciziun, dav's̅c̅in al moa e 'nsa štṛô tra Tüṛin e Inejia, cun 'n bun ambiente e èl giüšte risèlve d'euva. A pusciziun favurevule d'Ulmèa ṛ' avèva p'lmessu a l' 'ndüstria di ponni 'n fozile trofigu pṛ' acatoa 'l materie pṛimme, cume èl lone da ṛa Špogna, pijoi da i pōlti d' Livulnu, Zèna o Molseja. Ascì èl dṛōghe, l' öṛi è u savun p'l tenzo e 'ngṛascioa u t'sciü' i v'gnivo da 'l Punente Ligure: 'n palticuloa da u Zirioa e da Inejia, cun šcunti e cunvenziui foccie apōšta.[3]

Vagnèndu 'n p'lmessu špecioa e dî šcunti 'nsl' tosse, l'è v'gnü föṛa 'n 'mpiontu ch' pè qual'epuca l'eṛa d'avanguoṛdia[4]: i sun 'nstaloi 'nt'Ulmèa 'na tr'ntèna d'troa p'l a pṛuduziun di ponni aṛa maneṛa inglese e di ponni ascì d' s'cunda qualità.[5]

Al pṛûcessu d' 'nštalaziun u j'eṛa štà apṛessu l'alchitettu d' Munduì Francesco Gallo, ch' l'avèva cunsijà èl malchèse e, fōsci, l' avèva seguì a cuštruziun 'n ciü mumènti. D' scigüa u s'sa ch' l'eṛa 'ndà 'n vis̅c̅ita aṛa fobrica 'nta pṛimma d' 'l 1725, ma tücci i papéi d' 'l'epuca, cun pṛugetti e oto indicaziui 'ns'i travoji sun 'ndōi pelsci.[3]

'Nt'èl mese d' s'tembō, a chiveltüṛa a duṛèva esso stô cumpleta, lištesu Coward (div'gnü išpetua), l'avèva šcricciu 'na relaziun da mandōa al Cunsijiu d' 'l Cumerciu, lund'u 'ndōva a dì che nön di ōtṛi stabilimenti d'l Piemunte u sṛèva stà bun a passōa d'nōi a qua d'Ulmèa, vištu l'urdine e a cumpus̅c̅iziun gradiusa.

L'atività ṛ'avèva 'ncum'nzà bèn, tontu da vagnoa a realizaziun d' 'l divise d' 'l esercitu piemuntese e p'l lō j' avèvo ciamà a tṛavajoa ciü d' dus̅c̅entu p'lsune. 'Nt'i oggni s'tonta dû Set'zèntu i uvriéi j'eṛo muntōi a 1130 e i v'gnivo tontu dal famî ulmiošche quontu dai pais̅c̅i dav's̅c̅in.[6] A 'n zeltu puntu, u n' s'pèva ciü t'gnia tütte èl lavuraziui 'nt'Ulmèa, ascì p'lchè u n'j'eṛa ciü dišpunibilità d' manudopera, chinscì ch'u s'è auveltu d' j' 'mpionti d'štacoi a Garesce e a Bagnošcu, cun laburatori da 60 e da 50 machinoṛi.[7]

Cun in ottu filmà ai 27 d'zügnu d'l 1736 'l malchese l'aficcia 'l lanifizzi a dî m'lconti d'Tüṛin: Boch e Raby, al pṛes̅c̅i d' 3500 liṛe piemuntes̅c̅i a l'onnu. Ntl' 1739 i šcoddo i benefizzi e i šcunti, ch' j'eṛo düṛoi quinz'oggni. Alau i dui m'lconti i filmo 'n növu acoldi, ma u smiaja che Coward u mant'gnisse 'ncua a direziun. Ntl' 1790 u nüm'ru d' j' 'mpiegoi l'eṛa d' 900 p'lsune. 'Ntl' fṛatempu ṛ'eṛa cum'nzô a cuncurenza d'növi lanifizzi, nasciüi a Munduì, Saviàn, Pineṛöa e Biella.[7]

U s'sa ch' j' ommo d' l'esèlcitu fṛanzese, ch'i j'eṛo rivoi 'nt' Ulmèa p'la pṛimma vōta 'nt' 'l 1794 e i j'eṛo r' štoi fin al 1796, pe' tulnoa ncù 'nt'èl 1799. I suldoi j'avevo pijà cumme qualtéa geneṛoa l'edifizzi da fobṛica[8] e aṛa fin d'l peṛiudu d'ucupaziùn d'l paise, ai 13 d' dis̅c̅embo[9] d' quall'onnu lì j'avevo docciu föu ai quottṛu cantui dû lanifizzi.[10][11] U n' s' sa pa s' l'eṛa štà 'n avenimentu vujiü dai cumandonti p'l gṛâmizia o s'u sègghe štà ina d'sgrozia.[11]

'Nt'i sö šcṛicci 'nsa štōṛia d'Ulmèa Dun Balbis, che s-cioggni l'eṛa 'l vice chirà dâ geis̅c̅a, u šcṛivèva che:

U lanifizzi l'eṛa assoi d' vantoggiu p'l' a pupulaziùn, u ciü tontu 'nt' j' ültimi oggni, vištu ch'a pṛuduziun ṛ'eṛa d' buna qualità e u s' vendèva 'n abundonza, ascì d' mōddu da doa du travoju al p'lsune d' 'l pōštu. D'lungu da quontu šcṛicciu, èl föu u fas̅c̅èva 'ncùa ciü pau, p'lché qua dì l' aveva tacà a sciuscioa 'n' ventu fōlte, tontu ch'u s' p'nsova che'l cà d'l Bulgu i fusso a rešigu d' ciapoa föu. A nente l'eṛa selvia l'aziùn d'campoa l'euva 'n zimma, scicumme a štrütüṛa ṛ'eṛa tṛoppe ota e èl sciomme tṛōppe špantioi.

P'l fultügna e, u dis̅c̅e 'ncua Dun Balbis cun l'invucaziùn p'l dû vote dû Santiššimu Sacramentu da poIte d'l pōpulu, èl föu aṛa fìn u n'è r'sciü a passoa ciü 'n là.[11]

Dōppu a füṛia d' su peṛiudu u s' eṛa focciu 'n növu cuntṛottu tṛa 'n zeltu Richard e 'n discendente d' 'l malchese p'l 'ncum'nzoa tulna cun des̅c̅e machinoṛi, ma p'la manconza d' fundi l'atività a fas̅c̅eva fatiga a r'pijose e u n è ciü štà puscibile reštauroa l'edifizzi. A pulitica d'ajüttu cuntṛu a cris̅c̅i, auzèndu èl tosse 'nsl' 'mpultaziun dâ lōna d'föṛa, a paltìa dal 1815, a n' è s'lvìa. U s'è pṛuvà, 'nt'èl 1823 a cuštituìa 'na ditta a nōmme culetivu, ma sènza špeṛonza e èl pṛuduziui sun finî 'ntulnu al 1830.[7]

'Nt'èl 1844 'l cumplessu in polte r'ngià l'è štà catà daṛa cumünità d'Ulmèa, cun deliberaziun a j' 8 d'avuštu. In otṛu ottu u vegniva filmà ai 5 d' z'nòa d'l 1846 dal malchese Carlo Luserna d'Angrogna, ch' l'avèva v'ndü p'l 8.500 lìṛe u reštu dû lanifizzi. Chinscì i sun cum'nzoi i tṛavoji pè tṛašfulmoa qualla polte ar'ngiô 'nt' 'n albèlgu, finii 'nt'èl 1853, sutta a direziun da Cumüna. Oci tṛavoji d'culaudu sun štoi focci 'nt'èl 1855. Del 1892 u j'è štà 'l congiu dû r'löṛi püblicu[12] e 'nti oggni a faciodda ṛ'è štô ciü vōte tencia, scicume chè fin ai pṛimmi dû Növ'zèntu u j'eṛa èl prê a višta. 'Nt'èl 1900-1910 l'è štà focciu 'l pōltiu 'nsl fioncu d' punente, ch' u dà 'nsu Rizöa.[3]

L' 'mpiontu d' 'l èpuca

[modìfica | modìfica wikitèsto]

Èl fabricà u s'tṛuvova 'nta polte ciü ota d'l Bulgu, d' 'n Su Rizöa fin da 'l Punte dî Cōlni: l'edifizzi l'eṛa štà p'nsà p'ṛ uspitoa tütte j' upeṛaziui menu che a fissaziun d'i t'sciü e zerte upeṛaziui d'tintüṛa ch'i s'fas̅c̅èvo a voa, šfṛütèndu l'euva d' l'Almella.

'Nta sô dešcṛiziun d'l 1725 Coward u cuntia: 'na comuda tundeṛia cun nuviššimi machinoṛi, i lucoa lunde ch'a lona a v'gniva d'šbrinô[1], quai lunde a v'gniva lavô e quai lunde a v'gniva tencia, u tüttu d'špōštu 'n mōddu da avèa d'lungu l'euva a dišpus̅c̅iziun e da nu foa d'l fümme. 'N' otre relaziui u cuntia ch' au cian ciü bossu, u lanifizzi l'avèva avüu 'n gṛōssu štanziun, lande ch'i s' fas̅c̅evo tücci i tṛavoji d'fin 'nsa lona pṛunta p'l vendo, 'nseme ara zà diccia tundeṛia, mentṛe d'suvo u j'eṛa 'n gṛōssu masaghin p'l a lona fiṛô e p'l i fia da bütōa 'ns' u tṛoa (orditi). 'Ncù 'n zimma, i troa, che 'nt'èl mumèntu d' mascimu u n' j'eṛa 34 grōsci p'l i ponni e 6 p'l i t'sciüi ciü špasci (ratine).

Ai livelli ciü oti u j'eṛa oci masaghî, fin au sèštu cian, riselvà ai ponni da štendo: a štonzia a pèva cuntignia ciü d'zinquonta pezze.[3]

A štṛütüṛa zö

[modìfica | modìfica wikitèsto]

Zö l'ex lanifizzi, l'è a sede d' 'n albèlgu è, 'ns'èl fioncu u j'è a polte d' 'l munizippi, cun j'ifizzi ch'i s'tṛövo 'nti cioi ciü oti: dōppu ch' l'ha patì i donni d' 'l föu dî franzes̅c̅i 'nt'èl 1799 l'edifizzi l'è štà cuštṛuì cumme növu, ma n'ma 'nta polte 'ns'èl contu tra via Rumma e u Rizöa. U n' ha ciü sei cioi, ma quottṛu. U cian bossu cun 'l poltiu 'nsa ciozza e 'na trozza d'suvo. Tücci i cioi i sun špaltii da ina culnîs̅c̅ie e i j'han zinqu balcui ch' i dan 'nsu Rizöa; suvo a l'ültimu cian u j'è 'na riga d'balcunatti ciü polvi. Vèlsu 'l Bulgu u j'è 'l r'löṛi civicu e i balcui i sun quottṛu p'l cian, ma calcün l'è štupà. I s'vago ben ascì èl culōnne 'n rilievu, tṛa 'n balcun e l' otṛu, tencie d' gioncu. Èl güštu altišticu l'è neuclascicu, r'sp'tèndu 'l peṛiudu da sô r'cuštṛuziun, p'l su fottu l'è vinculà dal Belle Aṛti a paltìa da 'l 2004 è l'è štà ar'ngià 'nt'èl 2015.[3]

Notte

[modìfica | modìfica wikitèsto]
  1. ↑ AA.VV., 1987, p. 150
  2. ↑ AA.VV., 1987, p. 151
  3. 1 2 3 4 5 (IT) Restauro del palazzo municipale di Ormea, in sce officina82.wordpress.com, 14 zenâ 2015. URL consultòu o 30 seténbre 2026.
  4. ↑ (IT) Gilbert Joseph Gaspard Chabrol de Volvic e Giovanni Assereto (a cüa d'), Manifattura della lana, in Statistica delle provincia di Savona, di Oneglia, di Acqui e di parte della provincia di Mondovì, che formavano il dipartimento di Montenotte, Vul. II, Savuna, Cumüna de Savuna, 1993 [1824], pp. 296 - 298.
  5. ↑ (IT) Patrizia Chierici, Le iniziative di Carlo Francesco Vincenzo Ferrero ”a vantaggio del paese e a maggior utile del feudo”: industria e territorio nel marchesato di Ceva e nel luogo di Beinette, in AA.VV., Nobiltà e Stato in Piemonte: i Ferrero d'Ormea, Türin - Munduì, Zamorani, 2003, p. 475.
  6. ↑ (IT) Ormea: in attesa di poter riaccogliere i turisti ecco un po' di storia per ingannare l'attesa, in sce tourism.ideawebtv.it, 202-05-14. URL consultòu o 30 seténbre 2026.
  7. 1 2 3 (IT) Il marchese di Ormea da povero a ministro delle Finanze, Interno e Esteri, capace di far arrestare il re. E lo spionaggio al lanificio, in sce trucioli.it. URL consultòu o 30 seténbre 2026.
  8. ↑ Casalis, 1845, p. 522
  9. ↑ Casalis, 1845, p. 527
  10. ↑ AA.VV., 1987, p. 150
  11. 1 2 3 (IT, LIJ) Elia Michelis, Ormea al tempo della Rivoluzione francese, in Guida di Ormea e dintorni, Bulgu Sen Dalmōzu (Cuni), Istituto Grafico Bertello, 1956, pp. 44.
  12. ↑ (IT) Giorgio Ferraris e Mauro Ferraris, Saluti da Ormea. Cartoline e testi d'epoca, Nuova Editrice Italiana, 1999, p. 10.

Bibliugṛafia

[modìfica | modìfica wikitèsto]

Oci pṛugètti

[modìfica | modìfica wikitèsto]
Estræto da "https://lij.wikipedia.org/w/index.php?title=Lanifizzi_d%27Ulmèa&oldid=274450"