Tîxi

ZE	Quésta pàgina a l'é scrîta in zenéize, segóndo a grafîa ofiçiâ

A tîxi ò etixîa (da-o grêgo antîgo ϕϑίσις, phthisis "malôa, consumón") a l'é a tubercolôxi di pormoìn, 'na moutîa infetîva crònica caxonâ da-o bacìllo do Mycobacterium tuberculosis. Defæti, scibén chò-u pormón o l'é l'òrgano ciù de spésso corpîo, a tubercolôxi a peu tocâ tùtte e pàrte do còrpo, cómme e òsse, o bêlo, o çervéllo, i rén e-i gróppi linfàtichi.

Radiografîa do pêto de 'na persónn-a con tîxi avansâ (l'infeçión inte tùtti doî i pormoìn a l'é marcâ con de frécce giànche e-e frécce néigre màrcan a formaçión de 'n pertûzo)

Inta ciù pàrte de fórme o bacìllo o se spàntega ciàn cianìn inti pormoìn, con caxonâ a formaçión di caraterìstichi gróppi dûi, ciamæ tubèrcoli, ò gròsse màsse "scìmili a-o formàggio" che destrûan i tesciûi respiatöi e fórman di pertûxi inti pormoìn. I vâxi do sàngoe ascì pêuan êse smangiæ e portâ o maròtto a toscî sàngoe de cô rósso vîvo.

Stöia

A tîxi a l'é tra-e prìmme moutîe conosciûe da l'òmmo e-e evidénse ciù antîghe da seu prezénsa s'atrêuvan za inte de òsse do Neolìtico. O mêgo grêgo Ipòcrate de Kos, tegnûo pe poæ da mêxìnn-a òcidentâle, o-a descrîve inta seu êuvia "E Pedìmie" con frêve, oénn-a sénsa cô, tóssa ch'a pòrta a 'n spûo scciâso, pèrdia da sæ e da coæ de mangiâ. Inte l'Etæ de Mêzo no gh'é stæto nisciùn progrèsso scignificatîvo pe cuâ a tîxi. In particolâ s'aregòrda a credénsa, anæta avànti scìn a-o XVIII sécolo sorviatùtto in Frànsa e in Inghiltæra, che l'êse tocæ da-o rè o poése goarî sto tîpo de moutîe. Do 1882 o Robert Koch o l'à dimostròu chi-â tîxi a l'êa caxonâ da-o Mycobacterium tuberculosis, che defæti o pìggia o nómme de "bacìllo do Koch" ascì. Co-a conprensción da natûa contagiôza da moutîa, a partî de l'Euttoçénto coménsa sanatöi, ö sæ de strutûe dónde i tîxichi vegnîvan cuæ pò-u ciù co-o ripöso, a diêta e l'espoxiçión a-o sô. Do 1944 o Selman Waksman o descrêuve a streptomicìnn-a, o prìmmo antibiòtico bón a cuâ a tîxi.

A tîxi in Ligùria

In caxón do seu clìmma tenpiòu e de l'âia sarmâxa, a Ligùria a l'é stæta into pasòu 'n çéntro avoxòu pi-â cûa da tîxi e a l'à acugéito dötréi tra-i ciù inportànti sanatöi do Pàize. Tra-e strutûe ciù avoxæ in sciô teritöio s'aregòrda l'Uspiâ Sànta Corónn-a a Prîa, l'Institûto Barellai e l'Uspiâ Novaro a Costarainêa, l'Uspiâ San Martìn a Zêna e l'Institûto Merello a Spotórno. In particolâ, into contèsto de l'inpégno da región pò-u svilùppo de cûe pe sta moutîa, se mensónn-a o mêgo zenéize Doàrdo Maragiàn, che do 1903 o l'à realizòu o prìmmo vacìn pi-â tîxi inta stöia.

• 
  L'uspiâ de Sànta Corónn-a a Prîa, dêuviòu cómme sanatöio pe-i maròtti de tîxi scìn a-i ànni Setànta
• 
  O Doàrdo Maragiàn

Difuxón

A tîxi a l'é 'na moutîa ligâ in mòddo ciæo a-a povertæ, dæto ch'a corpìsce e persónn-e ciù vulneràbili di Pàixi ciù pövei, e ancheu a ciù pàrte di câxi se regìstra in Ìndia, Indonêxia, Filipìnn-e, Cìnn-a, Pakistàn e Nigéria. Segóndo l'Organizaçión Mondiâle da Sanitæ (OMS), do 2024 l'é mòrto 1,23 mioìn de persónn-e into móndo pi-â tubercolôxi, ch'a rèsta dónca tra-e prinçipæ caxoìn de mòrte. A partî da-i ànni Çinquànta, l'inçidénsa da moutîa in Itàlia a l'é anæta zu, cosci cómme into rèsto de l'Ocidénte, ma into Pàize gh'é ancón ciù de 4 mioìn de câxi ògni ànno.

Mortalitæ da tubercolôxi (tùtte e fórme) in Ligùria da-o 1987 a-o 1955; se nòtte i doî màscimi in corispondénsa de dôe goære mondiâli.

Caxoìn

A tîxi a l'é caxonâ da-o Mycobacterium tuberculosis, ciamòu "bacìllo do Koch" ascì da-o nómme do seu scrovitô. O bacìllo o l'é asæ contagiôzo, o se trasmétte pe mêzo de l'âia e o l'é bón a adatâse pe sorvevîve inte l'òspite. O l'é 'n batério aeròbio òbligòu, intraçelolâre facoltatîvo, inmòbile, ch'o no prodûe de spöre; a seu caraterìstica prinçipâ a l'é l'açido-rexisténsa, ligâ a-a conplèssa miâgia da çélola pìnn-a de gràsci e àçidi micòlichi, che ghe dan a rexisténsa a-i disinfetànti e 'na cresciànsa ciutòsto lénta. O Mycobacterium tuberculosis o l'é o prinçipâ responsàbile de göme ò scròfola ascì, 'na fórma de tubercolôxi ch'a corpìsce i gróppi linfàtichi (in càngio inti figeu a l'é provocâ pò-u ciù da-o Mycobacterium avium).

Microfotografîa eletrònica a scansción con di bacìlli de Mycobacterium tuberculosis

A-o de là do Mycobacterium tuberculosis, gh'é de âtre spéçie do génere Mycobacterium che pêuan caxonâ de fórme de tubercolôxi, sorviatùtto di pormoìn ma ànche di gróppi linfàtichi, da pélle, di tesciûi mòlli e de òsse. Tra quésti s'aregòrda pe exénpio o Mycobacterium bovis, ch'o s'atrêuva pò-u ciù into læte no pastorizòu e inte vàcche, ch'o l'é a prinçipâ caxón da tubercolôxi bovìnn-a ma ch'o peu pasâ a-i òmmi.

Svilùppo

A moutîa da tîxi a se desvilùppa pe l'infeçión da pàrte di bacìlli do Mycobacterium tuberculosis, che ìntran into pormón do nêuvo òspite e vêgnan mangiæ da-i macròfaghi. O batério però o l'à di scistêmi conplèsci che ghe perméttan de sghindâ e diféize de l'òrganîximo e de sorvevîve drénto de çélole inmunitâie, sorviatùtto pe mêzo do blòcco da fuxón tra-o fagosöma e-o lizosöma e dónca l'evaxón da-i enzîmi de digestión e da-a distruçión àçida. Pe de ciù, o bacìllo o l'é bón ascì a blocâ a pónpa protònica ch'a fa vegnî àçido l'anbiénte do fagosöma, o l'à 'na miâgia çelolâre pìnn-a d'àçidi micòlichi bén bén rexisténte e o peu manezâ a mòrte da çélola infètta de mainêa da no êse riconosciûo da-e diféize inmunitâie.

O proçèsso de svilùppo da tîxi

Quànde i macròfaghi falìscian into levâ de mêzo i batérri, de âtre çélole inmunitâie vêgnan reciamæ pe confinâ i macròfaghi infètti e se forma 'n granolöma, ch'o l'é o ségno caraterìstico da tubercolôxi. O granulöma o l'é 'na strutûa constitoîa da macròfaghi e âtre çélole giànche deformæ e amugiæ, ch'o l'à o fìn de contegnî a difuxón di bacìlli che no pêuan êse levæ de mêzo. Defæti e persónn-e sànn-e rèstan infètte sénsa scìntomi e l'infeçión a l'é sótta contròllo fèrma a sto stàdio, scibén ch'a peu riadesciâse inte çèrte condiçioìn.

Quànde mêuan, i "macròfaghi pìn de scciùmma" (foamy macrophages) relàscian o seu contegnûo gràsso e 'n pö pe vòtta se fórma de strutûe "scìmili a-o formàggio", co-ìn proçèsso ch'o pìggia o nómme latìn de caseatio: o caseum o l'é o marsùmme che gh'é into mêzo do granulöma e ch'o conprométte a seu rédena integritæ. Cómme o granulöma o se desvilùppa, i bacìlli coménsan a vegnî fêua da-i macròfaghi into seu do caseum. Quande s'adéscian tórna, i micobatérri créscian e-a càrega batérica a mónta in mòddo stramezuòu, o granulöma o se rónpe e i bacìlli se spàntegan inti canæ de l'âia. Ciù ò mêno o 5-10% de persónn-e infètte són predispòste a desvilupâ a tîxi atîva into córso da seu vìtta e l'infeçión da HIV a l'ouménta o réizego de riativaçión de 18 vòtte. A-a fìn bacìlli vêgnan spuæ cómme stisinìnn-e contagiôze sospéize inte l'âia e pêuan infetâ de âtre persónn-e. A moutîa a pòrta a-a formaçión de tìpiche "cavèrne" inti pormoìn, ö sæ di pertûxi lasciæ da-o tesciûo mòrto ch'o s'é desfæto e ch'o l'é stæto levòu de mêzo sciù pe-i brónchi. A produçión de ste cavitæ a permétte de formâ di nìcci pìn d'òscìgeno, che favorìscian a cresciànsa di bacìlli e-a difuxón a-e âtre zöne do pormón.

Diàgnoxi

O prinçipâ exàmme de screening o l'é o test do Mantoux, ch'o conscìste inte l'inieçión intradèrmica de tubercolìnn-a into bràsso, ch'a vêgne pöi controlâ dòppo 48-72 ôe. O rezultòu poxitîvo, ö sæ a reaçión da pélle ò l'insciàggia (≥ 5mm), o l'ìndica che l'òrganîximo o l'é vegnûo a contàtto co-o bacìllo ò chi-â persónn-a into pasòu a l'à fæto o vacìn, ma o no confèrma a prezénsa da moutîa atîva.

A radiografîa tradiçionâ do pêto a rèsta l'exàmme ciù comùn pò-u screening, pi-â diàgnoxi e pe-i contròlli da rispòsta a-e cûe inti paçiénti co-a tîxi. A tùtti i mòddi a radiografîa a móstra 'na speçifiçitæ limitâ, scicómme di cangiaménti inti pormoìn pêuan êse caxonæ da âtre condiçioìn ascì, cómme âtre infeçioìn, tumoî e insciamaçión. In càngio, l'izoaménto in cortivaçión do Mycobacterium tuberculosis o reprezénta 'n exàmme diagnòstico co-îna speçifiçitæ squæxi do 100%, ma ch'o l'à di lìmiti sorviatùtto in caxón di ténpi lónghi pe cortivâ o bacìllo e do bezéugno de laboratöi de bioseguéssa de livéllo 3. A microscopîa do strìscio do spûo o l'é 'n exàmme lèsto dêuviòu pe trovâ o Mycobacterium tuberculosis da 'n canpión de scràcco, ch'o vêgne mìsso in sce 'n vedrìn e coloròu pe identificâ a-o microscòpio i bacìlli àçido-rexisténti. Pe finî, tra-i exàmmi moleculâri se mensónn-a a RT-PCR, ch'a çèrca o materiâle genético do micobatério into spûo e pe de ciù a permétte d'indetificâ e rexisténse a-i antibiòtichi in pöco ténpo.

• 
  Contròllo do test do Mantoux
• 
  Cortivaçión do Mycobacterium tuberculosis

• 
  Fotomicrografîa de 'n canpión de spûo ch'o contêgne o Mycobacterium tuberculosis
• 
  Radiografîa de tîxi "a grànn-e de mìggio"

In pónto de prezentaçión da moutîa, i ségni e-i scìntomi da fórma atîva da tîxi són mâ do pêto, frêve, tóssa perscisténte, spûo de sàngoe, fadîga, pèrdia da coæ de mangiâ, suô de néutte, pèrdia de péizo. A condiçión a pòrta into ténpo o tîxico a 'n stâto generâle de consumón e inti stàddi avansæ a se prezénta co-a tìpica cêa renèrcia do maròtto (facies phthisica), con éuggi afôzi, màsche e pôsi smagrî, pélle fûta e bócca avèrta.

A l'exàmme istopatològico, se peu amiâ a lexón tìpica do granulöma, fæto da macròfaghi rimanezæ in çélole epiteliòidi, çélole zagànti de Langhans con ciù nùclei mìssi "a ciapón" e linfocîti che contórnan a strutûa. Into mêzo do granulöma s'atrêuva a caraterìstica nécroxi cazeôza, ch'a se prezénta cómme 'na màssa sénsa fórma.

Exàmme istopatològico ch'o móstra o tìpico granulöma da tubercolôxi

Cûa

Dæto chò-u bacìllo o crésce ciàn cianìn e o l'é asæ rexisténte, a cûa da tîxi a dêuvia 'na conbinaçión de antibiòtichi pe sghindâ o svilùppo de rexisténse. I regìmmi standard arecomandæ da l'OMS pi-â cûa da tîxi tîan drénto çìnque mêxìnn-e esençiâli definîe "de prìmma lìnia", ö sæ l'izoniazîde, a rifanpicìnn-a, a pirazinamîde, l'etanbutòllo e-a streptomicìnn-a. A cûa standard a prevedde 'na fâze d'atàcco de doî méixi con izoniazîde, rifanpicìnn-a, pirazinamîde, eanbutòllo e pöi 'na fâze de mantegniménto pe quàttro méixi con izoniazîde e rifanpicìnn-a. Into câxo de bacìlli rexisténti a-e mexìnn-e, vêgnan dêuviæ de mêxìnn-e de segónda lìnia, a cûa a l'é ciù conplèssa e a peu duâ da-i 9 a-i 20 méixi.

Mêxìnn-e "de prìmma lìnia" pi-â cûa da tîxi

Prògnoxi

A prògnoxi da tîxi a l'é davéi bónn-a si-â moutîa a l'é diagnosticâ de fìcco e mêgâ co-ìn regìmme standard de quàttro antibiòtichi. Pi-â ciù pàrte di paçiénti o tàscio de goaixón o l'é ciù èrto do 90-95%, co-ìn megioaménto di scìntomi inte prìmme 2-3 setemànn-e de terapîa e 'n scàrso réizego de rechéita. A prògnoxi a pezôa asæ quànde a moutîa ch'a no vêgne cuâ, into câxo de çéppi rexisténti ò de l'infeçión da HIV.

Âtri progètti

Altri progetti

• Wikimedia Commons

• Wikimedia Commons a contêgne di files in sce tîxi