Jupiter
Jupiter (simbol: .svg){kind=small}
) èngghi panèka planèt kapèng lèma' palèng semma' á¸Ă˘ri Mata'arè sa'amponna Mèrkurius, Vènus, Bhumè, bân Mars. Planèt panèka jhughân planèt palèng ranâ è Tata Surya. Jupitèr aropa'aghi raksasa gas kalabân massa sèttong per sèbu massa Mata'arè bân á¸uwâ' satengnga kalè jumbla massa sadhâjâna planèt laèn è Tata Surya. Planèt panèka bân raksasa gas laèn è Tata Surya (panèka Saturnus, Uranus, bân Nèptunus) kadhâng èsebbhut planèt Jovian otabâ planèt lowar. Jupiter ampon èkennal sareng astronom sajjhek jhâman kèna,[1] bân èsambhungngaghi kalabân mitologi bân kaparcajâ'ân rèligius è bânnya' peradhebbân. Bhângsa Romawi anyamaè planèt panèka á¸Ă˘ri á¸Ă¨wa Jupiter á¸Ă˘lem mitologi Romawi.[2] Bâkto èoladhi á¸Ă˘ri bhumè, magnutudo tampa' Jumpiter bisa á¸Ă˘pa' -2,94, sè cokop terrang ka'angghuy ngasèllaghi jâng-bâjângan, bân jhughân adhâddhiyaghi objèk palèng tèra' kapèng tello' è langngè' malem samarèna Bulân bân Vènus, maskè Mars bisa nyaèngè katèra'enna Jupiter è bâkto husus.
Jupiter sabâgiyân bânnyâ' aèsse hidrogèn bân hèlium. Saparapat massa Jupiter panèka hèlium, maskè jumblana 1/10 èssèna Jupiter. Planèt panèka pola ngaghungè inti to-bâto sè aèssè unsur-unsur berrâ',[3] tapè ta' ngaghungè permuka'an sè ghâli akadhi raksasa gas laènna. Sabâb rotasina sè lekkas, ppanèt panèka abentu' bungkol rata (bâá¸Ă˘ tonjolan è sakètar khatulistiwa Jupiter). Atmosfèr lowar èbâgi dhâddhi sajumbla lapèsab è lintang sè bhidhâ, bân interaksi antara bâtes-bâtes lapèsan kasebbhut ngasèllaghi angin santa'. Sala sèttong pangarona panèka Bintik Mèra Raksasa, panèka angèn santa' sè ampon èkaonèngè kabâdâ'ânna sajjhek abad ka-17 kalabân aghuna'aghi tèlèskop. Ă sakalèlènga Jupitèr bâá¸Ă˘ sello' sè tèpès bân magnètosfèr sè kowat. Salaèn ka'dissa bâá¸Ă˘ palèng njâ' 67 satelit alami, tamaso' empa' satelit rajâ sè sebbhut satelit-satelit Galileo sè lu-ghâllu ètemmo sareng Galileo Galilei è taib 1610. Satelit palèng rajâna Jupiter, panèka Ganinede, ngaghungè á¸iamèter lebbi rajâ ètèmbhâng planèt Mèrkurius.
Sosonan
[beccè' | beccè' sombher]Jupiter sabâgiyân bânnya' aèssè gas bân caèr. Planèt panèka tamaso' planèt palèng rajâ è antara empa' raksasa gas bân palèng rajâ è Tata Surya kalabân á¸iamèter 142.984 km (88.846 mi) è khatulistiwa. Kaghâliyân Jupiter panèka 1,326 g/cmÂł, tamaso' sè palèng rajâ kapèng á¸uwâ' è antara raksasa gas, tapè lebbi mabâ á¸Ă˘ri empa' planèt kabhumèan laènna.
Komposisi
[beccè' | beccè' sombher]
Atmosfèr è Jupiter aèssè 88-92% hidrogèn bân 8-12% hèlium adhâsar persèn volumè otabâ fraksi molekul. Sabâb massa atom hèlium empa' kalè lebbi rajâ á¸Ă˘ri massa atom hidrogèn, komposisi aobâ manabi èjellasaghi kalabân proporsi massa. Maka, atmosfèr Jupiter aèssè 75% hidrogèn bân 24% hèlium adhâsar á¸Ă˘' massa, kalabân sèttong persèn lebbina aropa massa unsur-unsur laènna. Bâgiyân á¸Ă˘lem Jupiter aèssè matèri sè lebbi ghâli saèngghâ panyebbaranna adhâsar massa korang lebbi 1% hidrogèn, 24% hèlium, bân 5% unsur laèn. Atmosfèr Jupiter aèssè mètana, uap aèng, amonia, bân senyawa berbasis silikon. Bâá¸Ă˘ jhughân karbon, ètana, hidrogèn sulfida, nèon, oksigèn, fosfin, bân sulfur. Lapèsan atmosfèr palèng lowar aèssè kristal amonia bekku. [4] Lèbât pangokiran inframèra bân ultraviolèt, kabâá¸ĂĄ'ân bènzèna bân hidrokarbon laèn jhughä ètemmo. [5]
Spèktroskopi nojjhuwaghi jhâ' èssèna Saturnus mèbis kalabân Jupiter, nangèng raksasa-rakasasa gas laèn, Uranus bân Nèptunus, rèlatif aghâdhuwi lebbi sakonè' hidrogèn bân hèlium.
Atmosfèr
[beccè' | beccè' sombher]Jupiter aghâdhuwi atmosfèr planèt palèng rajâ è Tata Surya kalabân katèngghiyân sè ngampar kantos 5.000 km (3.107 mi). Karana Jupiter ta' aghâdhuwi permuka'an, dhâsar atmosfèr ètantowaghi bâá¸Ă˘ è bâgiyân kalabân tekkanan atmosfèr 10 bar, otabâ 1/10 kalè tekkanan permuka'an bhumè.
Sello'
[beccè' | beccè' sombher]
Jupiter aghâdhuwi sello' sè tèpès sè èsoson á¸Ă˘ri tello' bâgiyân: sello' halo, sello' utama sè palèng terrang, bân sello' gossamer. [6] Sello' kasebbhut abâsanna á¸Ă˘ri beddhi, nangèng sello' Saturnus èsoson á¸Ă˘ri ès. Sello' otama Jupiter mungkin á¸Ă˘ri matèri sè terlempar á¸Ă˘ri satelit Adrastea bân Metis. Matèri sè biyasana bhâkal ghâgghâr abâli ka satelit-satelit kasebbhut tertarik ka Jupiter sabâb gravitasina sè kowat. Materi-matèri kasebbhut ngorbit Jupiter bân terros èpatebbel bân matèri hasèl tabra'an laènna. [7] á¸uwâ' bâgiyân laènna mungkin abentu' á¸Ă˘ri satelit Thebe bâb Amalthea kalabä cara sè paá¸Ă˘. Ampon ètemmo jhughân sello' abâto è salanjhâng orbit Amalthea sè mungkin aèssè matèri sè asalla á¸Ă˘ru satelit kasebbhut.
Sombher
[beccè' | beccè' sombher]- â De Crespigny, Rafe. Emperor Huan and Emperor Ling. Asian studies, Online Publications. Ăaksès tangghâl 28 Maret 2025
- â Stuart Ross Taylor (2001). Solar system evolution: a new perspective : an inquiry into the chemical composition, origin, and evolution of the solar system (2nd, illus., revised ed.). Cambridge University Press. p. 208. ISBN 0-521-64130-6.
- â Saumon, D.; Guillot, T. (2004). "Shock Compression of Deuterium and the Interiors of Jupiter and Saturn". The Astrophysical Journal. 609 (2): 1170â1180. doi:10.1086/421257.
{{cite journal}}: CS1 maint: multiple names: authors list (link) - â Gautier, D.; Conrath, B.; Flasar, M.; Hanel, R.; Kunde, V.; Chedin, A.; Scott N. (1981). "The helium abundance of Jupiter from Voyager". Journal of Geophysical Research. 86 (A10): 8713â8720. doi:10.1029/JA086iA10p08713.
{{cite journal}}: CS1 maint: multiple names: authors list (link) - â Kim, S. J.; Caldwell, J.; Rivolo, A. R.; Wagner, R. (1985). "Infrared Polar Brightening on Jupiter III. Spectrometry from the Voyager 1 IRIS Experiment". Icarus. 64 (2): 233â48. doi:10.1016/0019-1035(85)90201-5.
{{cite journal}}: CS1 maint: multiple names: authors list (link) - â Showalter, M.A. (1987). "Jupiter's ring system: New results on structure and particle properties". Icarus. 69 (3): 458â98. doi:10.1016/0019-1035(87)90018-2.
- â Burns, J. A. (1999). "The Formation of Jupiter's Faint Rings". Science. 284 (5417): 1146â50. doi:10.1126/science.284.5417.1146. PMIDÂ 10325220.