Pax Americana
Pax Americana (łac. „Pokój amerykański") – pojęcie opisujące okres względnego pokoju w świecie zachodnim po zakończeniu II wojny światowej w 1945, związany z dominującą pozycją Stanów Zjednoczonych w sferze ekonomicznej, militarnej i kulturowej[1]. Termin nawiązuje do dwóch wcześniejszych okresów pokoju narzuconych przez dominującego hegemona – Pax Romana w Cesarstwie Rzymskim oraz Pax Britannica w XIX-wiecznym Imperium brytyjskim. Cechą definicyjną Pax Americana jest unipolarność, czyli organizacja systemu międzynarodowego wokół jednego ośrodka siły[1].
Pojęcie nie odnosi się wyłącznie do całkowitej nieobecności konfliktów, lecz do okresu, w którym duże mocarstwa zachodnie unikały bezpośrednich starć między sobą, a żadna broń jądrowa nie została użyta w otwartym konflikcie. W literaturze anglojęzycznej okres ten bywa nazywany także ang. Long Peace („długi pokój")[2].
Wczesny okres
[edytuj | edytuj kod]Termin po raz pierwszy odnotowano w 1894 w czasopiśmie Forum w kontekście wewnętrznych działań prezydenta Grovera Clevelanda na rzecz utrzymania prawa na terytorium USA[3]. Po wojnie amerykańsko-hiszpańskiej z 1898 i przejęciu Kuby, Portoryko, Filipin i Guamu Stany Zjednoczone stały się regionalnym mocarstwem kolonialnym, a termin zaczął być stosowany do amerykańskiej hegemonii na półkulę zachodnią w ramach Doktryny Monroego, na podobieństwo Pax Romana[4]. W 1900 Stany Zjednoczone dysponowały już największą gospodarką świata pod względem produkcji przemysłowej i dochodu narodowego, wyprzedzając zarówno Wielką Brytanię, jak i Niemcy[5].
Okres międzywojenny
[edytuj | edytuj kod]Po I wojnie światowej Stany Zjednoczone nie przejęły roli globalnego hegemona, mimo że dysponowały odpowiednim potencjałem gospodarczym. Odrzucenie przez Senat członkostwa w Lidze Narodów oraz utrzymanie polityki izolacjonizmu i protekcjonizmu sprawiły, że w okresie międzywojennym nie wytworzył się trwały ład hegemoniczny[3].
Po II wojnie światowej
[edytuj | edytuj kod]W 1941, jeszcze przed wejściem USA do wojny, amerykański ambasador w Kanadzie James H. R. Cromwell opublikował książkę Pax Americana: American Democracy and World Peace, formułującą koncepcję powojennego ładu opartego na amerykańskim interwencjonizmie[6]. Po 1945 USA dysponowały połową globalnej produkcji przemysłowej, 80% światowych rezerw złota oraz jako jedyne państwo bronią jądrową. Zniszczenia infrastrukturalne państw europejskich i japońskich, w połączeniu z nieuszkodzonym zapleczem amerykańskim, dały Waszyngtonowi przewagę o charakterze strukturalnym[5].
Symbolicznym początkiem Pax Americana w skali globalnej był Plan Marshalla z 1948, transfer ok. 13,3 mld dolarów na odbudowę Europy Zachodniej[7]. Historyk Charles Mee określił to przedsięwzięcie jako „uruchomienie Pax Americana"[8]. Powstanie Organizacji Narodów Zjednoczonych, systemu z Bretton Woods oraz sojuszu NATO stworzyło instytucjonalną podstawę porządku, w którym USA pełniły funkcję głównego gwaranta bezpieczeństwa zachodnich sojuszników. Przejście od Pax Britannica do Pax Americana datowane jest zwykle na 1947, kiedy zakończyły się rządy brytyjskie w Indiach, Pakistanie, Palestynie i wschodniej części Morza Śródziemnego, a ogłoszono Doktrynę Trumana[9].
W latach 1945–1991 Pax Americana miał jednak charakter częściowy, obejmując zachodnią półkulę polityczną. Niektórzy autorzy proponują w odniesieniu do tego okresu pojęcie Pax Americana et Sovietica[10]. Po rozpadzie Związku Radzieckiego w 1991 nastąpił okres określony przez Charlesa Krauthammera jako „chwila unipolarna" (ang. unipolar moment), w którym USA pozostały jedynym supermocarstwem o globalnym zasięgu militarnym[11].
Krytyka i odbiór
[edytuj | edytuj kod]Termin Pax Americana bywa używany zarówno przez zwolenników jako pozytywny opis ładu opartego na amerykańskiej hegemonii, jak i przez krytyków jako oznaczenie imperialnej dominacji. W 1963 prezydent John F. Kennedy w przemówieniu na American University publicznie odżegnał się od pojęcia, oświadczając, że nie chodzi mu o „Pax Americana narzucony światu amerykańską bronią"[12]. Richard Nixon i George H. W. Bush odwoływali się do tego terminu wyłącznie po to, by zaprzeczyć jego istnieniu w polityce USA, co skłoniło historyka Daniela Sargenta do określenia tego pojęcia jako „niedyplomatyczne"[1].
Od czasu wojny wietnamskiej termin Pax Americana bywa używany przez krytyków amerykańskiej polityki zagranicznej w kontekście zarzutów o neokolonializm i nadmierne ingerencje w sprawy wewnętrzne państw rozwijających się[3]. W dokumencie Rebuilding America's Defenses Project for the New American Century z 2000 pojęcie pojawia się trzykrotnie w odniesieniu do projektowanej amerykańskiej dominacji w XXI wieku[13].
Koniec Pax Americana
[edytuj | edytuj kod]Od końca lat 90. XX wieku pojawiają się głosy o schyłku Pax Americana. Charles Kupchan w 1998 przewidywał nadejście stabilnej multipolarności opartej na integracji regionalnej, kwestionując trwałość amerykańskiej hegemonii[14]. Christopher Layne argumentował, że globalny kryzys finansowy 2007–2009 zapoczątkował koniec unipolarności, a tym samym Pax Americana[15].
Barry Buzan i George Lawson wskazali, że przesunięcie siły ze Stanów Zjednoczonych do Chin podważa fundamenty Pax Americana, ponieważ Chiny nie zgadzają się na związanie regułami amerykańskiego porządku[16]. Ian Clark uznał, że pojęcia „liberalny ład międzynarodowy" i „Pax Americana" stały się przestarzałe jako opisy pozycji USA w świecie[17]. Daniel Sargent stwierdził w 2018, że „amerykański porządek światowy upada"[1].
Porównanie z Pax Romana
[edytuj | edytuj kod]Analogia z Pax Romana dotyczy nie absolutnej nieobecności konfliktów, lecz względnego pokoju w sferze handlu, rolnictwa i wymiany kulturalnej w obrębie strefy wpływów hegemona[3]. W obu przypadkach pokój ten obejmował ograniczone geograficznie obszary i nie obejmował granic systemu, gdzie dochodziło do regularnych konfliktów. Pojęcie Pax Americana rozumiane jest tu jako koncepcja typologiczna, jeden z trzech historycznych przykładów stabilizującej hegemonii obok Pax Romana i Pax Britannica.
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- 1 2 3 4 Daniel J. Sargent, Pax Americana: Sketches for an undiplomatic history [online], American Historical Association, 132. doroczne spotkanie, 6 stycznia 2018 (ang.).
- ↑ John Lewis Gaddis, The Long Peace: Elements of Stability in the Postwar International System, „International Security”, 10 (4), 1986, s. 99–142, DOI: 10.2307/2538951, JSTOR: 2538951 (ang.).
- 1 2 3 4 Ali Parchami, Hegemonic Peace and Empire: The Pax Romana, Britannica and Americana, Taylor & Francis, 2009, ISBN 978-0-203-87929-0 (ang.).
- ↑ George W. Kirchwey, Pax Americana, „The Annals of the American Academy of Political and Social Science”, 72, 1917, s. 40–48, DOI: 10.1177/000271621707200109 (ang.).
- 1 2 Paul Kennedy, The Rise and Fall of the Great Powers, Vintage, 1989, s. 242–249, ISBN 978-0-679-72019-5 (ang.).
- ↑ James Henry Roberts Cromwell, Pax Americana: American Democracy and World Peace, Chicago: Kroch, 1941 (ang.).
- ↑ Marshall Plan, 1948 [online], Office of the Historian, U.S. Department of State (ang.).
- ↑ Charles L. Mee, The Marshall Plan: The Launching of the Pax Americana, Simon and Schuster, 1984, ISBN 978-0-671-42149-6 (ang.).
- ↑ Peter Clarke, The Last Thousand Days of the British Empire: Churchill, Roosevelt, and the Birth of the Pax Americana, Nowy Jork: Bloomsbury Press, 2008, s. 487–489 (ang.).
- ↑ Josep Ibañez Muñoz, El desafío a la Pax americana: del 11 de septiembre a la guerra de Irak, C. García, A.J. Rodrigo (red.), [w:] El imperio inviable. El orden internacional tras el conflicto de Irak, Madryt: Tecnos, 2004 (hiszp.).
- ↑ Charles Krauthammer, The Unipolar Moment, „Foreign Affairs”, 70 (1), 1990, s. 23–33 (ang.).
- ↑ John F. Kennedy, Commencement Address at American University, American Rhetoric, 10 czerwca 1963 (ang.).
- ↑ Rebuilding America's Defenses: Strategy, Forces and Resources For a New Century [online], Project for the New American Century, 2000 [zarchiwizowane z adresu 2002-09-23] (ang.).
- ↑ Charles A. Kupchan, After Pax Americana: Benign Power, Regional Integration, and the Sources of a Stable Multipolarity, „International Security”, 23 (2), 1998, s. 40–79, DOI: 10.1162/isec.23.2.40 (ang.).
- ↑ Christopher Layne, This Time It's Real: The End of Unipolarity and the Pax Americana, „International Studies Quarterly”, 56 (1), 2012, s. 203–213, DOI: 10.1111/j.1468-2478.2011.00704.x (ang.).
- ↑ Barry Buzan, George Lawson, The US–Chinese power shift and the end of the Pax Americana, „International Affairs”, 94 (1), 2018, s. 89–111, DOI: 10.1093/ia/iix249 (ang.).
- ↑ Ian Clark, The rise and fall of American hegemony from Wilson to Trump, „International Affairs”, 95 (2), 2019, s. 267–286, DOI: 10.1093/ia/iiy212 (ang.).