مواد ڏانھن هلو

دل

ڳنڍڻن کي سنواريو
کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
دل
Heart
انساني دل جي ڌڙڪڻ جو اندروني منظر
تفصيل
عضون جو نظام رت جو گردشي نظام
شريان آئورٽا[1] ڦڦڙ ۽ ڦڦڙن واريون ساڄيون ۽ کاٻيون شريانون،[2] ساڄي ڪارونري شريان، کاٻي وڏي ڪارونري شريان[3]
نس دل جي وڏي نس، دل جي ننڍي نس،[lower-alpha 1] کاٻيون ۽ ساڄيون ڦڦڙن واريون نسون،[lower-alpha 2]، دل جي وڏي نس، دل جي وچولي نس، دل جي ننڍي نس، دل جون اندريون نسون[lower-alpha 3]
تنت ايڪسيليران عصب (Accelerans nerve)، ويگس عصب (vagus nerve)
سڃاڻپ ڪندڙ
لاطيني ٻوليڪار
يوناني ٻوليڪارڊيا (καρδία)
ائناٽامي جا محاورا

دل انسانن ۽ ٻين جانورن ۾ ملندڙ هڪ عضلاتي عضوو آهي. هي عضوو رت کي رت جي رڳن وسيلي پمپ ڪري ٿو.[4] دل ۽ رت جون رڳون گڏجي گردشي سرشتو ٺاهين ٿيون.[5] پمپ ڪيل رت تاندورن تائين آڪسيجن ۽ غذائي مادا پهچائي ٿو، جڏهن تہ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جهڙن استحالياتي فاضل مادن کي ڦڦڙن ڏانهن کڻي وڃي ٿو.[6] انسانن ۾ دل لڳ ڀڳ بند مُٺ جيتري هوندي آهي ۽ ڦڦڙن جي وچ ۾، ڇاتي جي وچئين حصي ۾ واقع هوندي آهي، جنهن کي ميڊياسٽينم چيو ويندو آهي.[7]

انسانن ۾ دل چئن خانن ۾ ورهايل هوندي آهي: مٿيان ساڄو ۽ کاٻو دهليز ۽ هيٺيان ساڄو ۽ کاٻو بطين.[8][9] عام طور ساڄي دهليز ۽ بطين کي گڏجي ساڄي دل، ۽ انهن جي کاٻي پاسي وارن هم منصبن کي کاٻي دل چيو ويندو آهي.[10] صحتمند دل ۾ دل جي والون سبب رت هڪ طرف وهندو آهي، جيڪي رت کي پوئتي موٽڻ کان روڪين ٿيون.[7] دل هڪ حفاظتي ٿيلهي، پيريڪارڊيم، ۾ بند هوندي آهي، جنهن ۾ ٿوري مقدار ۾ پاڻياٺ پڻ هوندي آهي. دل جي ڀت ٽن تهن مان ٺهيل هوندي آهي: ايپي ڪارڊيم، مايوڪارڊيم ۽ اينڊوڪارڊيم.[11]

دل سائنو ايٽريئل نوڊ ۾ موجود پيس ميڪر خلين جي هڪ گروهه پاران مقرر ڪيل تال سان رت پمپ ڪري ٿي. اهي خليون هڪ برقي وهڪرو پيدا ڪن ٿيون، جيڪو دل کي سُسڻ جو سبب بڻجي ٿو ۽ ايٽريو وينٽريڪيولر نوڊ ۽ دل جي ترسيلي سرشتي وسيلي سفر ڪري ٿو. انسانن ۾ آڪسيجن کان خالي رت مٿين ۽ هيٺين اجوف رڳن وسيلي ساڄي دهليز ۾ داخل ٿئي ٿو ۽ اتان ساڄي بطين ڏانهن وڃي ٿو. اتان اهو ڦڦڙي گردش وسيلي ڦڦڙن ڏانهن پمپ ڪيو وڃي ٿو، جتي اهو آڪسيجن حاصل ڪري ٿو ۽ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ خارج ڪري ٿو. آڪسيجن وارو رت پوءِ کاٻي دهليز ڏانهن موٽي ٿو، کاٻي بطين مان گذري ٿو ۽ شه رڳ وسيلي جسمي گردش ۾ پمپ ڪيو وڃي ٿو. اهو شريانن، ننڍين شريانن ۽ ڪيپلرين مان گذري ٿو، جتي رت جي رڳن ۽ خلين جي وچ ۾ غذائي مادا ۽ ٻيا مادا مٽجن ٿا؛ رت آڪسيجن وڃائي ۽ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ حاصل ڪري ٿو، جنهن کان پوءِ ننڍين رڳن ۽ رڳن وسيلي واپس دل ڏانهن موٽي ٿو.[12] بالغ انسان جي دل آرام واري حالت ۾ سراسري طور لڳ ڀڳ 72 ڀيرا في منٽ ڌڙڪندي آهي.[13]

دل ۽ رت جي رڳن جون بيماريون 2008ع تائين عالمي سطح تي موت جو سڀ کان عام سبب هيون ۽ سڀني انساني موتن جو 30 سيڪڙو حصو بڻيون ٿيون.[14][15] انهن مان ٽن چوٿين کان وڌيڪ موت ڪورونري شريان جي بيماري ۽ فالج سبب ٿين ٿا.[14] خطري وارن ڪارڻن ۾ سگريٽ نوشي، وڌيڪ وزن، جسماني سرگرميءَ جي کوٽ، رت ۾ وڌيڪ ڪوليسٽرول، رت جو وڌيل دٻاءُ ۽ مناسب نموني قابو نه ڪيل ذيابيطس شامل آهن.[16] دل ۽ رت جي رڳن جون بيماريون اڪثر علامتن کان سواءِ به ٿي سگهن ٿيون، پر اهي ڇاتيءَ جو سور يا ساهه جي تڪليف پيدا ڪري سگهن ٿيون. دل جي بيماريءَ جي سڃاڻپ اڪثر طبي تاريخ وٺڻ، اسٽيٿوسڪوپ سان دل جا آواز ٻڌڻ، اي سي جي ۽ ايڪوڪارڊيوگرام، جيڪو الٽراسائونڊ استعمال ڪري ٿو، وسيلي ڪئي ويندي آهي.[7] دل جي بيمارين تي خاص ڌيان ڏيندڙ ماهرن کي دل جا ماهر چيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ علاج ۾ طب جون ٻيون ڪيتريون ئي خصوصيتون پڻ شامل ٿي سگهن ٿيون.[15]

بناوت

[سنواريو]
لاش جي چيرڦاڙ دوران انساني دل
ڌڙڪندڙ انساني دل جي ڪمپيوٽر سان تيار ڪيل اينيميشن
ڌڙڪندڙ انساني دل جي ڪمپيوٽر سان تيار ڪيل اينيميشن
دل جي طب بابت وڊيو

هنڌ ۽ شڪل

[سنواريو]

انساني دل جي حقيقي-وقت ايم آر آءِ
انساني دل ڇاتي جي وچ ۾ هوندي آهي، جنهن جي چوٽي کاٻي پاسي اشارو ڪندي آهي.[17]

انساني دل ميڊياسٽينم ۾، ڇاتي وارن فقرن T5 کان T8 جي سطح تي واقع هوندي آهي. ٻٽي جهليءَ واري ٿيلهي، جنهن کي پيريڪارڊيم چيو وڃي ٿو، دل کي گهيري ٿي ۽ ميڊياسٽينم سان ڳنڍيل هوندي آهي.[18] دل جي پٺئين مٿاڇري ڪرنگهي جي ڀرسان هوندي آهي، جڏهن تہ اڳئين مٿاڇري، جنهن کي اسٽيرنوڪوسٽل مٿاڇري چيو وڃي ٿو، ڇاتي جي هڏي ۽ پاسرين جي ڪارٽليجن جي پٺيان هوندي آهي.[11] دل جو مٿيون حصو ڪيترين وڏين رت نالين، يعني اجوف رڳن، شه رڳ ۽ ڦڦڙي ڌڙ، جي ڳنڍجڻ جو هنڌ آهي. دل جو مٿيون حصو ٽئين پاسري ڪارٽليج جي سطح تي واقع آهي.[11] دل جو هيٺيون ڇيڙو، چوٽي، ڇاتي جي هڏي جي کاٻي پاسي (وچ-اسٽرنل لڪير کان 8 کان 9 cm پري) چوٿين ۽ پنجين پاسري جي سنگم جي وچ ۾، انهن جي پاسري ڪارٽليجن سان جوڙ جي ويجهو هوندو آهي.[11]

دل جو سڀ کان وڏو حصو عام طور ڇاتي جي کاٻي پاسي ٿورو سرڪيل هوندو آهي (ليووڪارڊيا). هڪ ناياب پيدائشي خرابيءَ (ڊيڪسٽروڪارڊيا) ۾ دل ساڄي پاسي سرڪيل هوندي آهي ۽ کاٻي پاسي محسوس ٿيندي آهي، ڇاڪاڻ تہ کاٻي دل وڌيڪ مضبوط ۽ وڏي هوندي آهي، ڇو تہ اها سڄي جسم ڏانهن رت پمپ ڪري ٿي. ڇاڪاڻ تہ دل ڦڦڙن جي وچ ۾ هوندي آهي، تنهنڪري کاٻو ڦڦڙ ساڄي ڦڦڙ کان ننڍو هوندو آهي ۽ دل کي جاءِ ڏيڻ لاءِ ان جي ڪناري تي قلبي کڏ هوندي آهي.[11] دل مخروط نما هوندي آهي، جنهن جو بنياد مٿي ڏانهن هوندو آهي ۽ اها هيٺ چوٽيءَ ڏانهن سنهڙي ٿيندي ويندي آهي.[11] بالغ دل جو وزن 250 کان 350 گرام (9–12 oz) هوندو آهي.[19] دل کي اڪثر مُٺ جي ماپ جيتري بيان ڪيو ويندو آهي: ڊيگهه 12 cm (5 in)، ويڪر 8 cm (3.5 in) ۽ ٿولهه 6 cm (2.5 in)،[11] جيتوڻيڪ هن بيان تي اختلاف آهي، ڇاڪاڻ تہ دل شايد ٿوري وڏي هوندي آهي.[20] سٺي تربيت يافته رانديگرن جون دليون دل جي عضلي تي ورزش جي اثرن سبب گهڻيون وڏيون ٿي سگهن ٿيون، جيئن ڍانچي وارن عضلن ۾ ٿيندڙ ردعمل هوندو آهي.[11]

خانا

[سنواريو]
مٿان کان دل جي چيرڦاڙ، جنهن ۾ ساڄو ۽ کاٻو وينٽريڪل ن ڏيکاريل آهن

دل ۾ چار خانا هوندا آهن: مٿيان ٻه آٽريم، جيڪي رت وصول ڪندڙ خانا آهن، ۽ هيٺيان ٻه وينٽريڪل، جيڪي رت خارج ڪندڙ خانا آهن. آٽريم ايٽريو وينٽريڪيولر والون وسيلي وينٽريڪل ۾ کُلن ٿا، جيڪي ايٽريو وينٽريڪيولر پردي ۾ موجود هوندا آهن. هي فرق دل جي مٿاڇري تي پڻ ڪورونري سلڪس طور نظر اچي ٿو.[21] مٿئين ساڄي دهليز ۾ ڪن جهڙي هڪ بناوت هوندي آهي، جنهن کي ساڄو آٽريم ضميمو يا auricle چيو وڃي ٿو، ۽ مٿئين کاٻي دهليز ۾ پڻ اهڙي بناوت کاٻو آٽريم ضميمو هوندو آهي.[22] ساڄي آٽريم ۽ ساڄي وينٽريڪل کي گڏجي ڪڏهن ساڄي دل چيو ويندو آهي. ساڳيءَ طرح کاٻي آٽريم ۽ کاٻي وينٽريڪل کي گڏجي ڪڏهن کاٻي دل چيو ويندو آهي.[10] بطين هڪ ٻئي کان بين-وينٽريڪل پردي سان جدا ٿيل هوندا آهن، جيڪو دل جي مٿاڇري تي اڳيون ڊگهو سلڪس ۽ پٺيون بين-وينٽريڪل سلڪس طور نظر اچي ٿو.[21]

ريشي قلبي ڍانچو دل کي بناوت ڏئي ٿو. اهو ايٽريو وينٽريڪيولر پردو ٺاهي ٿو، جيڪو آٽريمن کي وينٽريڪلن کان جدا ڪري ٿو، ۽ ريشي ڇلا ٺاهي ٿو، جيڪي چئن دل جي والون لاءِ بنياد طور ڪم ڪن ٿا.[23] قلبي ڍانچو دل جي برقي ترسيلي سرشتي ۾ پڻ اهم حد مهيا ڪري ٿو، ڇاڪاڻ تہ ڪوليجن بجلي نٿو هلائي سگهي. بين-آٽريم پردو آٽريمن کي جدا ڪري ٿو، ۽ بين-وينٽريڪل پردو وينٽريڪلن کي جدا ڪري ٿو.[11] بين-بطيني پردو بين-آٽريم پردي کان گهڻو ٿلهو هوندو آهي، ڇاڪاڻ تہ وينٽريڪل کي سڪڙڻ وقت وڌيڪ دٻاءُ پيدا ڪرڻو پوندو آهي.[11]

والوز

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو دل جا والوز
وينٽريڪلن ۽ وڏين نالين کي هٽائڻ کان پوءِ چارئي والوز صاف نظر اچن ٿا.[11]
دل، جنهن ۾ والوز، شريانون ۽ رڳون ڏيکاريل آهن. اڇا تير رت جي عام وهڪري جو رخ ڏيکارين ٿا.
اڳيون ڪٽ، جنهن ۾ پيپيلري ڏورا ڪورڊي ٽينڊيني وسيلي ساڄي پاسي ٽرائي ڪسپڊ والو ۽ کاٻي پاسي مائيٽرل والو سان ڳنڍيل ڏيکاريل آهن.[11]

دل ۾ چار والوز هوندا آهن، جيڪي ان جي خانن کي جدا ڪن ٿا. هر آٽريم ۽ وينٽريڪل جي وچ ۾ هڪ والو هوندو آهي، ۽ هر وينٽريڪل جي نڪرڻ واري هنڌ تي هڪ والو هوندو آهي.[11]

آٽريمن ۽ وينٽريڪلن جي وچ وارن والوز کي ايٽريو وينٽريڪيولر والوز چيو ويندو آهي. ساڄي آٽريم ۽ ساڄي وينٽريڪل جي وچ ۾ ٽرائي ڪسپڊ والو هوندو آهي. ٽرائي ڪسپڊ والو ۾ ٽي پتا هوندا آهن،[24] جيڪي ڪورڊي ٽينڊيني ۽ ٽن پيپيلري ڏورن سان ڳنڍيل هوندا آهن، جن کي انهن جي لاڳاپيل هنڌن موجب اڳيون، پٺيون ۽ پردي وارو ڏورو چيو ويندو آهي.[24] مائيٽرل والو کاٻي آٽريم ۽ کاٻي وينٽريڪل جي وچ ۾ هوندو آهي. ان کي ٻه پتا هجڻ سبب بائي ڪسپڊ والو پڻ چيو ويندو آهي: هڪ اڳيون ۽ هڪ پٺيون پتو. اهي پتا پڻ ڪورڊي ٽينڊيني وسيلي وينٽريڪلر ڀت مان نڪرندڙ ٻن پيپيلري ڏورن سان ڳنڍيل هوندا آهن.[25]

پيپيلري ڏورا دل جي ڀتين کان والوز تائين ڪارٽليج جهڙن ڳانڍاپن، يعني ڪورڊي ٽينڊيني، وسيلي پکڙيل هوندا آهن. اهي ڏورا والوز کي بند ٿيڻ وقت گهڻو پٺتي ڪرڻ کان روڪين ٿا.[26] قلبي چڪر جي آرام واري مرحلي دوران پيپيلري عضلا يا ڏورا پڻ ڍرا هوندا آهن ۽ ڪورڊي ٽينڊيني تي ڇڪ گهٽ هوندي آهي. جيئن دل جا خانا سُسندا آهن، تيئن پيپيلري عضلا يا ڏورا به سُسندا آهن. ان سان ڪورڊي ٽينڊيني تي ڇڪ پيدا ٿئي ٿي، جيڪا ايٽريو وينٽريڪيولر والوز جي پتن کي پنهنجي جاءِ تي رکڻ ۾ مدد ڪري ٿي ۽ انهن کي دهليزن ڏانهن واپس اڏامي وڃڻ کان روڪي ٿي.[11][lower-alpha 4][24]

ٻه اضافي نيم-چنڊ نما والوز هر بطين جي نڪرڻ واري هنڌ تي هوندا آهن. ڦڦڙي والو ڦڦڙي شريان جي بنياد تي واقع آهي. ان ۾ ٽي پتا هوندا آهن، جيڪي ڪنهن به پيپيلري ڏوري سان ڳنڍيل نه هوندا آهن. جڏهن وينٽريڪل آرام ڪري ٿو تہ رت شريان مان واپس وينٽريڪل ڏانهن وهي ٿو ۽ رت جو اهو وهڪرو کيسي جهڙي والو کي ڀري ٿو، پتن تي دٻاءُ وجهي ٿو ۽ اهي بند ٿي والو کي سيل ڪن ٿا. نيم-چنڊ نما شه رڳي والو شه رڳ جي بنياد تي هوندو آهي ۽ اهو به پيپيلري ڏورن سان ڳنڍيل نه هوندو آهي. ان ۾ به ٽي پتا هوندا آهن، جيڪي شه رڳ مان واپس وهندڙ رت جي دٻاءَ سان بند ٿين ٿا.[11]

ساڄي دل

[سنواريو]

ساڄي دل ٻن خانن، ساڄي آٽريم ۽ ساڄي وينٽريڪل، تي مشتمل هوندي آهي، جن کي هڪ والو، ٽرائي ڪسپڊ والو، جدا ڪري ٿو.[11]

ساڄي آٽريم جسم جي ٻن وڏين رڳن، مٿين ۽ هيٺين اجوف رڳن، مان لڳ ڀڳ لاڳيتو رت وصول ڪري ٿي. ڪورونري گردش مان ٿورو رت پڻ ڪورونري سائنس وسيلي ساڄي آٽريم ۾ خالي ٿئي ٿو، جيڪو هيٺين اجوف رڳ جي کليل هنڌ کان فوراً مٿي ۽ وچ ڏانهن هوندو آهي.[11] ساڄي آٽريم جي ڀت ۾ هڪ بيضوي نما کوٽ هوندي آهي، جنهن کي فوسا اووالس چيو وڃي ٿو، جيڪا جنيني دل ۾ موجود هڪ کليل سوراخ فورامين اووال جو باقيات آهي.[11] ساڄي دهليز جي اندروني مٿاڇري جو گهڻو حصو هموار هوندو آهي، فوسا اووالس جي کوٽ وچئين پاسي هوندي آهي، ۽ اڳئين مٿاڇري تي پيڪٽينيٽ عضلن جون نمايان ريکائون هونديون آهن، جيڪي ساڄي آٽريم ضميمي ۾ به موجود هونديون آهن.[11]

ساڄي آٽريم ٽرائي ڪسپڊ والو وسيلي ساڄي بطين سان ڳنڍيل هوندي آهي.[11] ساڄي وينٽريڪل جون ڀتيون ٽرابيڪيولي ڪارنيئي سان ڍڪيل هونديون آهن، جيڪي اينڊوڪارڊيم سان ڍڪيل قلبي عضلي جون اڀريل ريکائون آهن. انهن عضلاتي ريکائن کان علاوه، قلبي عضلي جو هڪ پٽو، جيڪو پڻ اينڊوڪارڊيم سان ڍڪيل هوندو آهي ۽ موڊريٽر بينڊ سڏبو آهي، ساڄي وينٽريڪلن جي سنهين ڀتين کي مضبوط ڪري ٿو ۽ قلبي ترسيل ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. اهو بين-وينٽريڪل پردي جي هيٺئين حصي مان نڪري ساڄي وينٽريڪل جي اندروني جاءِ پار ڪري هيٺئين پيپيلري عضلي سان ڳنڍجي ٿو.[11] ساڄو وينٽريڪل ڦڦڙي ڌڙ ڏانهن سنهڙو ٿيندو وڃي ٿو، جنهن ۾ اهو سکڙڻ وقت رت اڇلائي ٿو. ڦڦڙي ڌڙ کاٻي ۽ ساڄي ڦڦڙي شريانن ۾ ورهائجي ٿو، جيڪي رت کي هر ڦڦڙ ڏانهن کڻي وڃن ٿيون. ڦڦڙي والو ساڄي دل ۽ ڦڦڙي ڌڙ جي وچ ۾ هوندو آهي.[11]

کاٻي دل

[سنواريو]

کاٻي دل ۾ ٻه خانا هوندا آهن: کاٻي آٽريم ۽ کاٻو وينٽريڪل، جن کي مائيٽرل والو جدا ڪري ٿو.[11]

کاٻي دهليز چئن ڦڦڙي رڳن مان ڪنهن هڪ وسيلي ڦڦڙن کان واپس آيل آڪسيجن وارو رت وصول ڪري ٿي. کاٻي آٽريم ۾ ٻاهر نڪتل ٿلهو هوندو آهي، جنهن کي کاٻو آٽريم ضميمو چيو وڃي ٿو. ساڄي دهليز وانگر، کاٻي آٽريم پڻ پيڪٽينيٽ ڏورن سان ڍڪيل هوندي آهي.[27] کاٻي آٽريم مائيٽرل والو وسيلي کاٻي وينٽريڪل سان ڳنڍيل هوندي آهي.[11]

کاٻو وينٽريڪل ساڄي وينٽريڪل جي ڀيٽ ۾ گهڻو ٿلهو هوندو آهي، ڇاڪاڻ تہ سڄي جسم ڏانهن رت پمپ ڪرڻ لاءِ وڌيڪ قوت گهربل هوندي آهي. ساڄي وينٽريڪل وانگر، کاٻي وينٽريڪل ۾ به ٽرابيڪيولي ڪارنيئي هوندا آهن، پر موڊريٽر بينڊ نه هوندو آهي. کاٻو وينٽريڪل رت کي شه رڳي والو وسيلي شه رڳ ۾ ۽ پوءِ جسم ڏانهن پمپ ڪري ٿو. شه رڳي والو کان مٿي ٻه ننڍا سوراخ دل جي ڏوري ڏانهن رت کڻي وڃن ٿا؛ کاٻي ڪورونري شريان والو جي کاٻي پتي کان مٿي آهي، ۽ ساڄي ڪورونري شريان ساڄي پتي کان مٿي آهي.[11]

ڀت

[سنواريو]
دل جي ڀت جون تهون، جن ۾ وسرل ۽ پاريئٽل پيريڪارڊيم شامل آهن

دل جي ڀت ٽن تهن مان ٺهيل آهي: اندروني اينڊوڪارڊيم، وچيون مايوڪارڊيم ۽ ٻاهريون ايپي ڪارڊيم. انهن کي ٻٽي جهليءَ وارو ٿيلهو، جنهن کي پيريڪارڊيم چيو وڃي ٿو، گهيري ٿو.

دل جي سڀ کان اندروني تهه کي اينڊوڪارڊيم چيو وڃي ٿو. اها سادو چپتري اپيٿيليم جي استر مان ٺهيل آهي ۽ دل جي خانن ۽ والوز کي ڍڪي ٿي. اها دل جي رڳن ۽ شريانن جي اينڊوٿيليم سان لڳاتار هوندي آهي ۽ ڳنڍيندڙ تاندوري جي سنهي تهه وسيلي مايوڪارڊيم سان ڳنڍيل هوندي آهي.[11] اينڊوڪارڊيم، اينڊوٿيلنز خارج ڪري، مايوڪارڊيم جي سُسڻ کي ضابطي ۾ رکڻ ۾ پڻ ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو.[11]

مايوڪارڊيم جو وڪڙيل نمونو دل کي اثرائتي نموني رت پمپ ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿو

دل جي ڀت جي وچئين تهه کي مايوڪارڊيم چيو وڃي ٿو، جيڪو قلبي عضلو آهي؛ اهو غير ارادي پٽيدار ڏورن واري تاندوري جو تهه آهي، جنهن کي ڪوليجن جو ڍانچو گهيري ٿو. قلبي عضلي جو نمونو خوبصورت ۽ پيچيده آهي، ڇاڪاڻ تہ عضلاتي خليا دل جي خانن جي چوڌاري وڪڙ ۽ پيچ ٺاهين ٿا؛ ٻاهريان عضلا آٽريمن ۽ وڏين نالين جي بنيادن جي چوڌاري عدد 8 جهڙو نمونو ٺاهين ٿا، جڏهن تہ اندروني عضلا ٻنهي وينٽريڪلن جي چوڌاري عدد 8 ٺاهي چوٽيءَ ڏانهن وڌن ٿا. هي پيچيده وڪڙيل نمونو دل کي وڌيڪ اثرائتي نموني رت پمپ ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو.[11]

قلبي عضلي ۾ ٻن قسمن جا خليا هوندا آهن: عضلاتي خليا، جن ۾ آسانيءَ سان سُسڻ جي صلاحيت هوندي آهي، ۽ ترسيلي سرشتي جا پيس ميڪر خليا. عضلاتي خليا آٽريمن ۽ وينٽريڪلن جي خلين جو وڏو حصو (99 سيڪڙو) ٺاهين ٿا. اهي سُسڻ وارا خليا انٽرڪليٽيڊ ڊسڪن وسيلي ڳنڍيل هوندا آهن، جيڪي پيس ميڪر خلين مان ايندڙ عمل امڪان جي تحريڪن تي تيز ردعمل جي اجازت ڏين ٿا. انٽرڪليٽيڊ ڊسڪ خلين کي سنسيشيئم وانگر ڪم ڪرڻ جي اجازت ڏين ٿا ۽ اهڙيون سُسڻيون ممڪن بڻائين ٿا، جيڪي رت کي دل مان ۽ مکيه شريانن ۾ پمپ ڪن ٿيون.[11] پيس ميڪر خليا خلين جو 1 سيڪڙو ٺاهين ٿا ۽ دل جو ترسيلي سرشتو ٺاهين ٿا. اهي عام طور سُسڻ وارن خلين کان گهڻو ننڍا هوندا آهن ۽ انهن ۾ ٿورا مايوفائبرل هوندا آهن، جنهن سبب انهن جي سُسڻ جي صلاحيت محدود هوندي آهي. انهن جو ڪم ڪيترن لحاظن کان نيورونن جهڙو آهي.[11] قلبي عضلاتي تاندوري ۾ خود تاليت هوندي آهي، يعني مقرر رفتار سان قلبي عمل امڪان شروع ڪرڻ جي منفرد صلاحيت؛ اها تحريڪ خليي کان خليي تائين تيزيءَ سان پکڙي سڄي دل جي سُسڻ کي شروع ڪري ٿي.[11]

قلبي عضلاتي خلين ۾ خاص پروٽين ظاهر ٿين ٿا.[28][29] اهي گهڻو ڪري عضلاتي سُسڻ سان لاڳاپيل آهن ۽ ايڪٽن، مايوسن، ٽروپوميوسن ۽ ٽروپونن سان ڳنڍجن ٿا. انهن ۾ MYH6، ACTC1، TNNI3، CDH2 ۽ PKP2 شامل آهن. ٻيا ظاهر ٿيندڙ پروٽين MYH7 ۽ LDB3 آهن، جيڪي ڍانچي واري عضلي ۾ پڻ ظاهر ٿين ٿا.[30]

واڌ ويجھ

[سنواريو]

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو دل جي واڌ ويجھ ۽ انساني جنيني واڌ
پهريان اٺ هفتا دوران انساني دل جي واڌ ويجھ (مٿي) ۽ دل جي خانن جو ٺهڻ (هيٺ). هن شڪل ۾ نيرو ۽ ڳاڙهو رنگ رت جي اندر اچڻ ۽ ٻاهر وڃڻ کي ظاهر ڪن ٿا، نه ڪي وريدي ۽ شرياني رت کي. شروعات ۾ سمورو وريدي رت پڇ/دهليزن کان بطينن/مٿي ڏانهن وهي ٿو، جيڪو بالغ دل جي نموني کان تمام مختلف آهي.[11]

دل واڌ ويجھ ڪندڙ پهريون فعلي عضوو آهي ۽ جنيني واڌ جي لڳ ڀڳ ٽئين هفتي ۾ ڌڙڪڻ ۽ رت پمپ ڪرڻ شروع ڪري ٿي. هي شروعاتي عمل ايندڙ جنيني ۽ ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجھ لاءِ نهايت اهم آهي.

دل نيورل پليٽ ۾ موجود سپلانڪنوپليورڪ ميزينڪائيم مان نڪري ٿي، جيڪو ڪارڊيوجينيڪ علائقو ٺاهيندو آهي. هتي ٻه اينڊوڪارڊيائي نليون ٺهن ٿيون، جيڪي پاڻ ۾ ملي ابتدائي دل جي نلي ٺاهين ٿيون، جنهن کي نلي نما دل چيو ويندو آهي.[31] ٽئين ۽ چوٿين هفتي جي وچ ۾ دل جي نلي ڊگهي ٿئي ٿي ۽ پيريڪارڊيم اندر S-شڪل ٺاهڻ لاءِ وڪڙجڻ شروع ڪري ٿي. ان سان دل جا خانا ۽ وڏيون رڳون پوري ترتيب ۾ اچي وڃن ٿيون، جيڪا پڪي دل لاءِ ضروري آهي. وڌيڪ واڌ ويجھ ۾ پردن ۽ والون جو ٺهڻ، ۽ دل جي خانن جي ٻيهر جوڙجڪ شامل آهي. پنجين هفتي جي پڇاڙيءَ تائين پردا مڪمل ٿي وڃن ٿا، ۽ نائين هفتي تائين دل جا والوز مڪمل ٿين ٿا.[11]

پنجين هفتي کان اڳ جنيني دل ۾ هڪ کليل سوراخ هوندو آهي، جنهن کي فورامين اووال چيو ويندو آهي. فورامين اووال جنيني دل ۾ رت

جسمانيات (فزيولاجي)

[سنواريو]

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو قلبي جسمانيات

رت جو وهڪرو

[سنواريو]
والوز مان رت جو وهڪرو
دل مان رت جو وهڪرو
دل مان رت جي وهڪري جي وڊيو وضاحت

دل گردشي سرشتي ۾ پمپ طور ڪم ڪري ٿي، جيئن سڄي جسم ۾ رت جو لڳاتار وهڪرو برقرار رهي. هي گردش جسمي گردش، جيڪا جسم ڏانهن ۽ جسم کان واپس ٿئي ٿي، ۽ ڦڦڙي گردش، جيڪا ڦڦڙن ڏانهن ۽ ڦڦڙن کان واپس ٿئي ٿي، تي مشتمل آهي. ڦڦڙي گردش ۾ رت ساهه کڻڻ جي عمل وسيلي ڦڦڙن ۾ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي بدلي آڪسيجن حاصل ڪري ٿو. پوءِ جسمي گردش آڪسيجن کي جسم تائين پهچائي ٿي ۽ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ ۽ نسبتاً آڪسيجن کان خالي رت کي ڦڦڙن ڏانهن موڪلڻ لاءِ دل ڏانهن واپس آڻي ٿي.[11]

ساڄي دل ٻن وڏين رڳن، مٿين ۽ هيٺين اجوف رڳن، مان آڪسيجن کان خالي رت گڏ ڪري ٿي. رت ساڄي ۽ کاٻي دهليز ۾ لڳاتار گڏ ٿيندو رهي ٿو.[11] مٿين اجوف رڳ ڊائيفرام کان مٿي واري حصي مان رت ڪڍي ساڄي آٽريم جي مٿئين پٺئين حصي ۾ خالي ڪري ٿي. هيٺين اجوف رڳ ڊائيفرام کان هيٺ واري حصي مان رت ڪڍي ساڄي دهليز جي پٺئين حصي ۾، مٿين اجوف رڳ جي کليل هنڌ کان هيٺ، خالي ڪري ٿي. هيٺين اجوف رڳ جي کليل هنڌ کان فوراً مٿي ۽ وچ ڏانهن سنهي ڀت واري ڪورونري سائنس جو کليل هنڌ هوندو آهي.[11] ان کان علاوه، ڪورونري سائنس مايوڪارڊيم مان آڪسيجن کان خالي رت ساڄي آٽريم ڏانهن واپس آڻي ٿو. رت ساڄي دهليز ۾ گڏ ٿئي ٿو. جڏهن ساڄي آٽريم سُسي ٿي، رت ٽرائي ڪسپڊ والو مان ساڄي وينٽريڪل ۾ پمپ ٿئي ٿو. جيئن ساڄو وينٽريڪل سُسي ٿو، ٽرائي ڪسپڊ والو بند ٿئي ٿو ۽ رت ڦڦڙي والو وسيلي ڦڦڙي ڌڙ ۾ پمپ ٿئي ٿو. ڦڦڙي ڌڙ ڦڦڙي شريانن ۾ ورهائجي ٿو، جيڪي ڦڦڙن اندر آهستي آهستي ننڍين شريانن ۾ ورهائجن ٿيون، تان جو ڪيپلرين تائين پهچن ٿيون. جڏهن اهي هوائي ڳوٿرين وٽان گذرن ٿيون، تڏهن ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ آڪسيجن سان مٽجي ٿي. اهو ڦهلاءُ جي غيرفعال عمل وسيلي ٿئي ٿو.

کاٻي دل ۾ آڪسيجن وارو رت ڦڦڙي رڳن وسيلي کاٻي آٽريم ڏانهن واپس اچي ٿو. پوءِ اهو مائيٽرل والو وسيلي کاٻي وينٽريڪل ۾، ۽ شه رڳي والو وسيلي شه رڳ ۾ جسمي گردش لاءِ پمپ ٿئي ٿو. شه رڳ هڪ وڏي شريان آهي، جيڪا ڪيترين ننڍين شريانن، ننڍين شريانن ۽ آخرڪار ڪيپلرين ۾ ورهائجي ٿي. ڪيپلرين ۾ رت مان آڪسيجن ۽ غذائي مادا جسم جي خلين کي ميٽابولزم لاءِ ملن ٿا، ۽ انهن جي بدلي ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ ۽ فضول مادا رت ۾ اچن ٿا.[11] ڪيپلري رت، جيڪو هاڻي آڪسيجن کان خالي ٿي چڪو هوندو آهي، ننڍين رڳن ۽ رڳن ۾ داخل ٿئي ٿو، جيڪي آخرڪار مٿين ۽ هيٺين اجوف رڳن ۾ گڏ ٿي ساڄي دل ۾ داخل ٿين ٿيون.

قلبي چڪر

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو قلبي چڪر, سسٽولي ۽ ڊائسٽولي
اي سي جي سان لاڳاپيل قلبي چڪر

قلبي چڪر انهن واقعن جو سلسلو آهي، جن ۾ دل هر ڌڙڪن سان سُسي ۽ آرام ڪري ٿي.[13] اهو وقت، جنهن دوران وينٽريڪل سُسي رت کي شه رڳ ۽ مکيه ڦڦڙي شريان ۾ ڌڪين ٿا، سسٽولي سڏجي ٿو؛ جڏهن تہ اهو وقت، جنهن دوران وينٽريڪل آرام ڪري رت سان ٻيهر ڀرجن ٿا، ڊائسٽولي سڏجي ٿو. آٽريم ۽ وينٽريڪل گڏيل هم آهنگي سان ڪم ڪن ٿا؛ سسٽولي ۾، جڏهن وينٽريڪل سُسي رهيا هوندا آهن، آٽريم آرام ۾ هوندا آهن ۽ رت گڏ ڪندا آهن. ڊائسٽولي ۾، جڏهن وينٽريڪل آرام ۾ هوندا آهن، آٽريم سُسي رت کي وينٽريڪلن ڏانهن پمپ ڪندا آهن. هي هم آهنگي يقيني بڻائي ٿي تہ رت جسم ڏانهن اثرائتي نموني پمپ ٿئي.[11]

قلبي چڪر جي شروعات ۾ وينٽريڪل آرام ڪري رهيا هوندا آهن. اهڙي حالت ۾ اهي کليل مائيٽرل ۽ ٽرائي ڪسپڊ والوز مان ايندڙ رت سان ڀرجن ٿا. جڏهن وينٽريڪلن جو گهڻو ڀرجي وڃڻ مڪمل ٿئي ٿو، آٽريم سُسن ٿا، وڌيڪ رت وينٽريڪلن ۾ ڌڪين ٿا ۽ پمپ کي تيار ڪن ٿا. پوءِ وينٽريڪل سُسڻ شروع ڪن ٿا. جيئن وينٽريڪلن جي کوکن اندر دٻاءُ وڌي ٿو، مائيٽرل ۽ ٽرائي ڪسپڊ والوز زوريءَ بند ٿي وڃن ٿا. جڏهن وينٽريڪلن اندر دٻاءُ وڌيڪ وڌي شه رڳ ۽ ڦڦڙي شريانن جي دٻاءَ کان وڌي وڃي ٿو، تڏهن شه رڳي ۽ ڦڦڙي والوز کُلي وڃن ٿا. رت دل مان ٻاهر اڇلايو وڃي ٿو، جنهن سان وينٽريڪلن اندر دٻاءُ گهٽجي ٿو. ساڳئي وقت، دهليز ٻيهر ڀرجن ٿا، جيئن رت مٿين ۽ هيٺين اجوف رڳن وسيلي ساڄي آٽريم ۾، ۽ ڦڦڙي رڳن وسيلي کاٻي آٽريم ۾ داخل ٿئي ٿو. آخرڪار جڏهن وينٽريڪلن اندر دٻاءُ شه رڳ ۽ ڦڦڙي شريانن جي دٻاءَ کان گهٽجي وڃي ٿو، شه رڳي ۽ ڦڦڙي والوز بند ٿي وڃن ٿا. وينٽريڪل آرام ڪرڻ شروع ڪن ٿا، مائيٽرل ۽ ٽرائي ڪسپڊ والوز کُلن ٿا، ۽ چڪر ٻيهر شروع ٿئي ٿو.[13]

قلبي پيداوار

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو قلبي پيداوار
x-محور وقت کي دل جي آوازن جي رڪارڊنگ سان ڏيکاري ٿو. y-محور دٻاءُ ڏيکاري ٿو.[11]

قلبي پيداوار (CO) هڪ منٽ ۾ هر وينٽريڪل پاران پمپ ڪيل رت جي مقدار، يعني اسٽروڪ مقدار، جي ماپ آهي. اها اسٽروڪ مقدار (SV) کي دل جي رفتار (HR) جي في منٽ ڌڙڪن سان ضرب ڏيڻ سان حساب ڪئي ويندي آهي. تنهنڪري: CO = SV x HR.[11] قلبي پيداوار کي جسم جي مٿاڇري واري ايراضي وسيلي جسم جي ماپ مطابق نارمل ڪيو وڃي ٿو، جنهن کي قلبي اشارو چيو وڃي ٿو.

سراسري اسٽروڪ مقدار لڳ ڀڳ 70mL استعمال ڪندي، اوسط قلبي پيداوار 5.25 L/min آهي، جڏهن تہ عام حد 4.0–8.0 L/min آهي.[11] اسٽروڪ مقدار عام طور ايڪوڪارڊيوگرام وسيلي ماپي ويندي آهي ۽ ان تي دل جي ماپ، فرد جي جسماني ۽ ذهني حالت، حياتي جنس، سُسڻ جي صلاحيت، سُسڻ جو عرصو، پري لوڊ ۽ آفٽر لوڊ اثرانداز ٿي سگهن ٿا.[11]

پري لوڊ ڊائسٽولي جي پڇاڙيءَ ۾ آٽريمن جي ڀرجڻ واري دٻاءَ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن وينٽريڪل پنهنجي سڀ کان وڌيڪ ڀريل حالت ۾ هوندا آهن. هڪ اهم ڪارڻ اهو آهي تہ وينٽريڪلن کي ڀرڻ ۾ ڪيترو وقت لڳي ٿو: جيڪڏهن وينٽريڪل وڌيڪ تيزيءَ سان سُسن، تہ ڀرڻ لاءِ وقت گهٽ هوندو ۽ پري لوڊ به گهٽ ٿيندو.[11] پري لوڊ تي ڪنهن شخص جي رت جي مقدار پڻ اثرانداز ٿي سگهي ٿي. دل جي عضلي جي هر سُسڻ جي قوت پري لوڊ سان متناسب آهي، جنهن کي فرينڪ-اسٽارلنگ طريقيڪار بيان ڪري ٿو. هن موجب سُسڻ جي قوت عضلاتي ريشو جي ابتدائي ڊيگهه سان سڌي نسبت رکي ٿي؛ يعني وينٽريڪل جيترو وڌيڪ ڇڪبو، اوترو وڌيڪ زور سان سُسندو.[11][32]

آفٽر لوڊ، يعني سسٽولي دوران رت ٻاهر ڪڍڻ لاءِ دل کي ڪيترو دٻاءُ پيدا ڪرڻو پوي ٿو، رڳي مزاحمت کان متاثر ٿئي ٿو. اهو دل جي والوز جي سوڙهائپ (اسٽينوسس) يا پردي وارين رت نالين جي سُسڻ يا ڍر ٿيڻ کان متاثر ٿي سگهي ٿو.[11]

دل جي عضلي جي سُسڻ جي قوت اسٽروڪ مقدار کي ضابطي ۾ رکي ٿي. ان تي اينوٽروپس سڏجندڙ عامل مثبت يا منفي نموني اثرانداز ٿي سگهن ٿا.[33] اهي عامل جسم اندر تبديليءَ جي نتيجي ۾ پيدا ٿي سگهن ٿا، يا ڪنهن طبي خرابي جي علاج، يا حياتي سهارو جي صورت ۾، خاص طور انتھائي نگهداشت يونٽن ۾ دوائن طور ڏنا ويندا آهن. اهي اينوٽروپس جيڪي سُسڻ جي قوت وڌائين ٿا، "مثبت" اينوٽروپس آهن، جن ۾ سمپيٿيٽڪ عامل، جهڙوڪ ايڊرينالين، نارايڊرينالين ۽ ڊوپامين شامل آهن.[34] "منفي" اينوٽروپس سُسڻ جي قوت گهٽائين ٿا ۽ انهن ۾ ڪيلشيم چينل بلاڪرز شامل آهن.[33]

برقي ترسيل

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو دل جو برقي ترسيلي سرشتو
دل جي ترسيلي سرشتي مان قلبي عمل امڪان جي منتقلي

عام تال واري دل جي ڌڙڪن، جنهن کي سائنس تال چيو وڃي ٿو، دل جي پنهنجي پيس ميڪر، سائنو ايٽريئل نوڊ، جنهن کي سائنس نوڊ يا SA نوڊ پڻ چيو وڃي ٿو، وسيلي قائم ٿئي ٿي. هتي هڪ برقي اشارو پيدا ٿئي ٿو، جيڪو دل مان گذري دل جي عضلي کي سُسڻ جو سبب بڻجي ٿو. سائنو ايٽريئل نوڊ ساڄي دهليز جي مٿئين حصي ۾، مٿين اجوف رڳ سان سنگم جي ويجهو موجود هوندو آهي.[35] سائنو ايٽريئل نوڊ مان پيدا ٿيندڙ برقي اشارو ساڄي آٽريم ۾ شعاعي نموني سفر ڪري ٿو، جيڪو مڪمل طور سمجهيل ناهي. اهو بئڪمن جي بنڊل وسيلي کاٻي آٽريم ڏانهن وڃي ٿو، جنهن سبب کاٻي ۽ ساڄي آٽريم جا عضلا گڏ سُسن ٿا.[36][37][38] پوءِ اشارو ايٽريو وينٽريڪيولر نوڊ ڏانهن سفر ڪري ٿو. اهو ساڄي آٽريم جي هيٺئين حصي ۾ ايٽريو وينٽريڪيولر پردي ۾ موجود آهي، جيڪو ساڄي آٽريم ۽ کاٻي وينٽريڪل جي وچ واري حد آهي. پردو قلبي ڍانچي جو حصو آهي، يعني دل اندر اهڙو تاندورو جنهن مان برقي اشارو نه ٿو گذري سگهي؛ تنهنڪري اشارو رڳو ايٽريو وينٽريڪيولر نوڊ مان گذرڻ تي مجبور ٿئي ٿو.[11] پوءِ اشارو هس جي بنڊل سان گڏ کاٻي ۽ ساڄي بنڊل شاخن وسيلي دل جي بطينن ڏانهن وڃي ٿو. بطينن ۾ اشارو پرڪنجِي ريشا سڏجندڙ خاص تاندوري وسيلي کڻي وڃبو آهي، جيڪو پوءِ برقي چارج دل جي عضلي ڏانهن منتقل ڪري ٿو.[39]

دل جو ترسيلي سرشتو

دل جي رفتار

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو دل جي رفتار
پري پوٽينشل سوڊيم آئنن جي آهستي اندر اچڻ سبب ٿئي ٿو، جيستائين حد تائين پهچي، پوءِ تيز ڊي پولرائيزيشن ۽ ري پولرائيزيشن ٿئي ٿي. پري پوٽينشل جھلي کي حد تائين پهچائڻ ۽ خليي جي پاڻمرادو ڊي پولرائيزيشن ۽ سُسڻ شروع ڪرڻ جو سبب بڻجي ٿو؛ هتي آرامي امڪان نه هوندو آهي.[11]

عام آرام واري دل جي رفتار کي سائنس تال چيو وڃي ٿو، جيڪو سائنو ايٽريئل نوڊ، يعني ساڄي آٽريم جي ڀت ۾ موجود پيس ميڪر خلين جي هڪ گروهه، پاران پيدا ۽ برقرار رکيو وڃي ٿو. سائنو ايٽريئل نوڊ جا خليا اهو ڪم عمل امڪان پيدا ڪري ڪن ٿا. قلبي عمل امڪان مخصوص اليڪٽرولائٽن جي پيس ميڪر خلين ۾ اندر ۽ ٻاهر حرڪت سان پيدا ٿئي ٿو. پوءِ عمل امڪان ويجهن خلين تائين پکڙجي ٿو.[40]

جڏهن سائنو ايٽريئل خليا آرام ۾ هوندا آهن، انهن جي جهلين تي منفي چارج هوندي آهي. سوڊيم آئنن جي تيز اندر اچڻ سان جھلي جي چارج مثبت ٿي وڃي ٿي؛ ان کي ڊي پولرائيزيشن چيو وڃي ٿو ۽ اهو پاڻمرادو ٿئي ٿو.[11] جڏهن خليه ۾ ڪافي بلند چارج پيدا ٿي وڃي ٿي، سوڊيم چينل بند ٿي وڃن ٿا ۽ ڪيلشيم آئن خليي ۾ داخل ٿيڻ شروع ٿين ٿا؛ ان کان ٿوري دير پوءِ پوٽاشيم ٻاهر نڪرڻ شروع ڪري ٿو. سڀ آئن سائنو ايٽريئل خلين جي جھلي ۾ موجود آئن چينلن مان گذرن ٿا. پوٽاشيم ۽ ڪيلشيم خليي مان ٻاهر ۽ اندر رڳو تڏهن هلڻ شروع ڪن ٿا، جڏهن خليه ڪافي بلند چارج حاصل ڪري، تنهنڪري انهن کي وولٽيج-گيٽڊ چيو وڃي ٿو. ان کان ٿوري دير پوءِ ڪيلشيم چينل بند ٿين ٿا ۽ پوٽاشيم چينل کُلن ٿا، جنهن سان پوٽاشيم خليي مان ٻاهر نڪري ٿو. ان سان خليه ٻيهر منفي آرامي چارج حاصل ڪري ٿو، جنهن کي ري پولرائيزيشن چيو وڃي ٿو. جڏهن جھلي جو امڪان لڳ ڀڳ −60 mV تائين پهچي ٿو، پوٽاشيم چينل بند ٿي وڃن ٿا ۽ عمل ٻيهر شروع ٿي سگهي ٿو.[11]

آئن انهن علائقن مان هلن ٿا، جتي انهن جو مرڪز وڌيڪ هوندو آهي، انهن علائقن ڏانهن جتي گهٽ هوندو آهي. ان ڪري سوڊيم خليي کان ٻاهر مان اندر وڃي ٿو، ۽ پوٽاشيم خليي اندر کان ٻاهر وڃي ٿو. ڪيلشيم پڻ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. سستن چينلن وسيلي ان جو اندر اچڻ سائنو ايٽريئل خلين کي هڪ ڊگهو "پليٽو" مرحلو ڏئي ٿو، جنهن دوران انهن تي مثبت چارج هوندي آهي. ان جو هڪ حصو مطلق ريفريڪٽري عرصو سڏجي ٿو. ڪيلشيم آئن ٽروپونن ڪامپليڪس ۾ ريگيوليٽري پروٽين ٽروپونن C سان پڻ گڏجن ٿا، جيئن قلبي عضلي جي سُسڻ ممڪن ٿئي، ۽ آرام لاءِ ان پروٽين کان جدا ٿي وڃن ٿا.[41]

بالغن ۾ آرام واري دل جي رفتار 60 کان 100 bpm تائين هوندي آهي. نئين ڄاول ٻار جي آرام واري دل جي رفتار 129 ڌڙڪا في منٽ (bpm) ٿي سگهي ٿي، ۽ اها بالغ ٿيڻ تائين آهستي آهستي گهٽجي ٿي.[42] رانديگر جي دل جي رفتار 60 bpm کان گهٽ ٿي سگهي ٿي. ورزش دوران اها رفتار 150 bpm ٿي سگهي ٿي، جڏهن تہ وڌ ۾ وڌ رفتار 200 کان 220 bpm تائين پهچي سگهي ٿي.[11]

اثرانداز ٿيندڙ عنصر

[سنواريو]

دل جي عام سائنس تال، جيڪو آرام واري دل جي رفتار ڏئي ٿو، ڪيترن عنصرن کان متاثر ٿئي ٿو. دماغي ڏنڊي ۾ موجود دل ۽ رت جي رڳن جا مرڪز ويگس عصب ۽ سمپيٿيٽڪ ٽرنڪ وسيلي دل تي سمپيٿيٽڪ ۽ پيراسمپيٿيٽڪ اثرن کي ضابطي ۾ رکن ٿا.[43] اهي قلبي مرڪز ڪيترن ريشيپٽرن کان اشارا وٺن ٿا، جن ۾ بيروريشيپٽر شامل آهن، جيڪي رت نالين جي ڇڪ کي محسوس ڪن ٿا، ۽ ڪيموريشيپٽر، جيڪي رت ۾ آڪسيجن، ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ ۽ پي ايڇ جي مقدار کي محسوس ڪن ٿا. ڪيترن ردعملن وسيلي اهي رت جي وهڪري کي ضابطي ۾ رکڻ ۽ برقرار رکڻ ۾ مدد ڪن ٿا.[11]

بيروريشيپٽر ڇڪ محسوس ڪندڙ ريشيپٽر آهن، جيڪي شه رڳي سائنس، ڪيروٽڊ جسمن، اجوف رڳن ۽ ٻين هنڌن، جن ۾ ڦڦڙي رڳون ۽ خود دل جو ساڄو پاسو شامل آهن، ۾ موجود هوندا آهن. بيروريشيپٽر پنهنجي ڇڪ جي مقدار مطابق فائر ٿين ٿا،[44] جنهن تي رت جو دٻاءُ، جسماني سرگرمي جي سطح ۽ رت جي لاڳاپيل ورهاست اثرانداز ٿين ٿا. وڌيل دٻاءَ ۽ ڇڪ سان بيروريشيپٽر فائرنگ جي شرح وڌي ٿي، ۽ قلبي مرڪز سمپيٿيٽڪ تحريڪ گهٽائي ۽ پيراسمپيٿيٽڪ تحريڪ وڌائين ٿا. جڏهن دٻاءُ ۽ ڇڪ گهٽجن ٿا، بيروريشيپٽر فائرنگ جي شرح گهٽجي ٿي، ۽ قلبي مرڪز سمپيٿيٽڪ تحريڪ وڌائي ۽ پيراسمپيٿيٽڪ تحريڪ گهٽائين ٿا.[11] ساڳيو هڪ ردعمل، جنهن کي آٽريمي ردعمل يا بين برج ردعمل چيو وڃي ٿو، آٽريمن ڏانهن رت جي وهڪري جي مختلف شرحن سان لاڳاپيل آهي. وڌيل وريدي واپسي دهليزن جي ڀتين کي ڇڪي ٿي، جتي خاص بيروريشيپٽر موجود آهن. بهرحال، جيئن دهليزي بيروريشيپٽر پنهنجي فائرنگ جي شرح وڌائين ٿا ۽ وڌيل رت جي دٻاءَ سبب ڇڪجن ٿا، قلبي مرڪز دل جي رفتار وڌائڻ لاءِ سمپيٿيٽڪ تحريڪ وڌائي ۽ پيراسمپيٿيٽڪ تحريڪ روڪي ٿو. ان جي ابتڙ به درست آهي.[11] ڪيروٽڊ جسم يا شه رڳ ڀرسان شه رڳي جسم ۾ موجود ڪيموريشيپٽر رت جي آڪسيجن ۽ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي سطحن تي ردعمل ڏين ٿا. گهٽ آڪسيجن يا وڌيل ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ ريشيپٽرن جي فائرنگ کي تحريڪ ڏيندي آهي.[45]

ورزش ۽ فٽنس جون سطحون، عمر، جسماني گرمي پد، بنيادي ميٽابولڪ شرح ۽ ماڻهو جي جذباتي حالت پڻ دل جي رفتار تي اثرانداز ٿي سگهن ٿا. ايپينيفرين، نارايپينيفرين ۽ ٿائيرائيڊ هارمونن جون بلند سطحون دل جي رفتار وڌائي سگهن ٿيون. ڪيلشيم، پوٽاشيم ۽ سوڊيم سميت اليڪٽرولائٽن جون سطحون پڻ دل جي رفتار ۽ باقاعدگي تي اثرانداز ٿي سگهن ٿيون؛ رت ۾ گهٽ آڪسيجن، گهٽ رت جو دٻاءُ ۽ پاڻيءَ جي کوٽ ان کي وڌائي سگهن ٿا.[11]

طبي اهميت

[سنواريو]

بيماريون

[سنواريو]
اسٽيٿوسڪوپ دل جي ٻڌڻي لاءِ استعمال ٿيندو آهي ۽ طب جي سڀ کان سڃاتل علامتن مان هڪ آهي. ڪيتريون بيماريون بنيادي طور دل جي مرمر ٻڌڻ سان سڃاڻي سگهجن ٿيون.
اٿيروسڪليروسس گردشي سرشتي کي متاثر ڪندڙ حالت آهي. جيڪڏهن ڪورونري شريانون متاثر ٿين تہ انجائنا پيڪٽورس، يا وڌيڪ خراب حالت ۾ دل جو دورو ٿي سگهي ٿو.

دل ۽ رت جي رڳن جون بيماريون، جن ۾ دل جون بيماريون شامل آهن، سڄي دنيا ۾ موت جو مکيه سبب آهن.[46] دل ۽ رت جي رڳن جون گهڻيون بيماريون وچڙندڙ نه آهن ۽ زندگيءَ جي طرز ۽ ٻين عنصرن سان لاڳاپيل آهن، ۽ عمر وڌڻ سان وڌيڪ عام ٿين ٿيون.[46] دل جي بيماري موت جو وڏو سبب آهي، جنهن 2008ع ۾ عالمي سطح تي سڀني موتن جو اوسطاً 30 سيڪڙو حصو بڻايو.[14] هي شرح اعليٰ آمدني وارن ملڪن ۾ 28 سيڪڙو کان 40 سيڪڙو تائين مختلف آهي.[15] دل ۾ خاص مهارت رکندڙ ڊاڪٽرن کي دل جا ماهر چيو وڃي ٿو. دل جي بيمارين جي علاج ۾ ٻيا ڪيترائي طبي ماهر پڻ شامل ٿين ٿا، جن ۾ طبيب، دل-ڇاتي جراح، انتھائي نگهداشت جا ماهر، ۽ اتحادي صحت جا ماهر، جهڙوڪ فزيوٿراپسٽ ۽ غذا جا ماهر شامل آهن.[47]

اسڪيمڪ دل جي بيماري

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪورونري شريان جي بيماري

ڪورونري شريان جي بيماري، جنهن کي اسڪيمڪ دل جي بيماري پڻ چيو وڃي ٿو، اٿيروسڪليروسس سبب ٿيندي آهي؛ يعني شريانن جي اندروني ڀتين تي چرٻي واري مواد جو گڏ ٿيڻ. اهي چرٻي وارا جمعا، جن کي اٿيروسڪليروٽڪ تختيون چيو وڃي ٿو، ڪورونري شريانن کي سوڙهو ڪن ٿا، ۽ جيڪڏهن حالت شديد هجي تہ دل ڏانهن رت جو وهڪرو گهٽائي سگهن ٿا.[48] جيڪڏهن سوڙهائپ نسبتاً گهٽ هجي تہ مريض کي ڪا علامت محسوس نه ٿي سگهي. شديد سوڙهائپ ورزش دوران يا آرام واري حالت ۾ به ڇاتيءَ جو سور (انجائنا) يا ساهه جي تڪليف پيدا ڪري سگهي ٿي. اٿيروسڪليروٽڪ تختي جي سنهي ڍڪ ڦاٽي سگهي ٿي، جنهن سان چرٻي وارو مرڪز وهندڙ رت سان ظاهر ٿي وڃي ٿو. اهڙي حالت ۾ ٿڪو يا ٿرومبس ٺهي سگهي ٿو، جيڪو شريان کي بند ڪري دل جي عضلي جي ڪنهن حصي ڏانهن رت جو وهڪرو محدود ڪري ٿو، جنهن سان مايوڪارڊيئل انفارڪشن، يعني دل جو دورو، يا غيرمستحڪم انجائنا ٿي سگهي ٿي.[49] بدترين حالت ۾ اها قلبي گرفتاري جو سبب بڻجي سگهي ٿي، جنهن ۾ دل جي پيداوار اوچتو ۽ مڪمل طور ختم ٿي وڃي ٿي.[50] موٽاپو، رت جو وڌيل دٻاءُ، قابو کان ٻاهر ذيابيطس، سگريٽ نوشي ۽ وڌيل ڪوليسٽرول اٿيروسڪليروسس ۽ ڪورونري شريان جي بيماري پيدا ٿيڻ جو خطرو وڌائين ٿا.[46][48]

دل جي ناڪامي

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو دل جي ناڪامي

دل جي ناڪامي اهڙي حالت طور بيان ڪئي ويندي آهي، جنهن ۾ دل جسم جي ضرورتن مطابق ڪافي رت پمپ ڪرڻ جي قابل نه رهي.[51] دل جي ناڪامي وارن مريضن کي خاص طور سڌو ليٽڻ وقت ساهه جي تڪليف، ۽ ٽخنن جي سوجن، جنهن کي پردي وارو ايڊيما چيو وڃي ٿو، ٿي سگهي ٿي. دل جي ناڪامي دل کي متاثر ڪندڙ ڪيترين بيمارين جو نتيجو آهي، پر اها گهڻو ڪري اسڪيمڪ دل جي بيماري، والو واري دل جي بيماري يا رت جي وڌيل دٻاءَ سان لاڳاپيل هوندي آهي. گهٽ عام سببن ۾ مختلف ڪارڊيومايوپٿيون شامل آهن. دل جي ناڪامي اڪثر وينٽريڪلن ۾ دل جي عضلي جي ڪمزوري سان لاڳاپيل هوندي آهي (سسٽولڪ دل جي ناڪامي)، پر اهڙن مريضن ۾ پڻ ٿي سگهي ٿي جن جو دل جو عضلو مضبوط پر سخت هجي (ڊائسٽولڪ دل جي ناڪامي). هي حالت کاٻي وينٽريڪل کي متاثر ڪري سگهي ٿي، جنهن سان بنيادي طور ساهه جي تڪليف ٿئي ٿي؛ ساڄي وينٽريڪل کي متاثر ڪري سگهي ٿي، جنهن سان بنيادي طور ٽنگن جي سوجن ۽ وڌيل جگلر وريدي دٻاءُ ٿئي ٿو؛ يا ٻنهي بطينن کي متاثر ڪري سگهي ٿي. دل جي ناڪامي وارا مريض خطرناڪ دل جي تال جي خرابين يا اريٿميائن جي وڌيڪ خطري ۾ هوندا آهن.[51]

ڪارڊيومايوپٿيون

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪارڊيومايوپٿي

ڪارڊيومايوپٿيون دل جي عضلي کي متاثر ڪندڙ بيماريون آهن. ڪجهه دل جي عضلي جي غيرمعمولي ٿولهه جو سبب بڻجن ٿيون (هائپرٽروفڪ ڪارڊيومايوپٿي)، ڪجهه دل کي غيرمعمولي طور ڦهلائي ۽ ڪمزور ڪن ٿيون (ڊائليٽيڊ ڪارڊيومايوپٿي)، ڪجهه دل جي عضلي کي سخت ڪن ٿيون جنهن سبب اهو سُسڻن جي وچ ۾ مڪمل آرام نٿو ڪري سگهي (رٽرڪٽو ڪارڊيومايوپٿي)، ۽ ڪجهه دل کي غيرمعمولي ڌڙڪنن لاءِ وڌيڪ حساس بڻائين ٿيون (اريٿموجينڪ ڪارڊيومايوپٿي). اهي حالتون اڪثر جيني هونديون آهن ۽ وراثت ۾ ملي سگهن ٿيون، پر ڪجهه، جهڙوڪ ڊائليٽيڊ ڪارڊيومايوپٿي، الڪوحل جهڙن زهريلن مادن جي نقصان سبب ٿي سگهن ٿيون. ڪجهه ڪارڊيومايوپٿيون، جهڙوڪ هائپرٽروفڪ ڪارڊيومايوپٿي، اوچتي قلبي موت جي وڌيڪ خطري سان لاڳاپيل آهن، خاص طور رانديگرن ۾.[11] ڪيتريون ڪارڊيومايوپٿيون بيماري جي پوئين مرحلن ۾ دل جي ناڪامي جو سبب بڻجي سگهن ٿيون.[51]

والو واري دل جي بيماري

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو والو واري دل جي بيماري

صحتمند دل جا والوز رت کي هڪ طرف آسانيءَ سان وهڻ ڏين ٿا ۽ ٻئي طرف وهڻ کان روڪين ٿا. بيمار دل جي والو ۾ کليل سوراخ سوڙهو ٿي سگهي ٿو (اسٽينوسس)، جيڪو رت جي اڳتي وهڪري کي محدود ڪري ٿو. والو ٻي صورت ۾ ليڪ ڪندڙ ٿي سگهي ٿو، جنهن سان رت ابتڙ رخ ۾ ليڪ ٿئي ٿو (ريگرجٽيشن). والو واري دل جي بيماري ساهه جي تڪليف، بيهوشي يا ڇاتيءَ جو سور پيدا ڪري سگهي ٿي، پر اها بغير علامتن جي به ٿي سگهي ٿي ۽ صرف معمول جي معائني دوران غيرمعمولي دل جي آوازن يا دل جي مرمر ٻڌڻ سان سڃاتي وڃي ٿي. ترقي يافته دنيا ۾ والو واري دل جي بيماري گهڻو ڪري پوڙهائپ سبب ٿيندڙ تنزلي سان لاڳاپيل هوندي آهي، پر دل جي والون جي انفيڪشن (اينڊوڪارڊائٽس) سبب پڻ ٿي سگهي ٿي. دنيا جي ڪجهه حصن ۾ ريوميٽڪ دل جي بيماري والو واري دل جي بيماري جو اهم سبب آهي، جيڪا عام طور مائيٽرل يا شه رڳي اسٽينوسس ڏانهن وٺي وڃي ٿي ۽ جسم جي مدافعتي سرشتي پاران اسٽريپٽوڪوڪل ڳلي جي انفيڪشن تي ردعمل سبب ٿيندي آهي.[52][53]

قلبي اريٿميائون

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اريٿميا

صحتمند دل ۾ برقي تحريڪن جون لهرون سائنس نوڊ مان شروع ٿين ٿيون ۽ پوءِ باقي آٽريمن، ايٽريو وينٽريڪيولر نوڊ ۽ آخرڪار وينٽريڪلن ڏانهن پکڙجن ٿيون، جنهن کي عام سائنس تال چيو وڃي ٿو؛ پر هي عام تال بگڙي سگهي ٿو. غيرمعمولي دل جون تالون يا اريٿميائون بغير علامتن جي ٿي سگهن ٿيون، يا دل ڌڙڪڻ جو احساس، بيهوشي يا ساهه جي تڪليف پيدا ڪري سگهن ٿيون. اريٿميا جي ڪجهه قسمن، جهڙوڪ آٽريمي فبريليشن، سان ڊگهي مدي ۾ فالج جو خطرو وڌي ٿو.[54]

ڪجهه اريٿميائون دل کي غيرمعمولي طور آهستي ڌڙڪائين ٿيون، جنهن کي براڊي ڪارڊيا يا براڊي اريٿميا چيو وڃي ٿو. اها غيرمعمولي سست سائنس نوڊ يا دل جي ترسيلي سرشتي جي نقصان (دل جو بلاڪ) سبب ٿي سگهي ٿي.[55] ٻين اريٿميائن ۾ دل غيرمعمولي طور تيزيءَ سان ڌڙڪي ٿي، جنهن کي ٽيڪي ڪارڊيا يا ٽيڪي اريٿميا چيو وڃي ٿو. اهي اريٿميائون ڪيترن روپن ۾ ٿي سگهن ٿيون ۽ دل جي مختلف بناوتن مان شروع ٿي سگهن ٿيون؛ ڪجهه آٽريمن مان، مثال طور آٽريمن فلٽر، ڪجهه ايٽريو وينٽريڪيولر نوڊ مان، مثال طور AV نوڊل ري اينٽرنٽ ٽيڪي ڪارڊيا، جڏهن تہ ٻيون وينٽريڪلن مان، مثال طور وينٽريڪلن ٽيڪي ڪارڊيا، پيدا ٿين ٿيون. ڪجهه ٽيڪي اريٿميائون دل اندر نشان ٿيڻ سبب ٿين ٿيون، جهڙوڪ وينٽريڪلن ٽيڪي ڪارڊيا جون ڪجهه صورتون؛ ڪجهه ڪنهن تحريڪ پذير مرڪز سبب، جهڙوڪ فوڪل آٽريمن ٽيڪي ڪارڊيا؛ جڏهن تہ ٻيون ڄمڻ کان موجود اضافي غيرمعمولي ترسيلي تاندوري سبب ٿين ٿيون، جهڙوڪ وولف–پارڪنسن–وائيٽ سنڊروم. دل جي تيز ڌڙڪڻ جي سڀ کان خطرناڪ صورت وينٽريڪلن فبريليشن آهي، جنهن ۾ بطين سُسڻ بدران ڏڪندا آهن، ۽ جيڪڏهن علاج نه ٿئي تہ اها تيزيءَ سان جان ليوا ٿي سگهي ٿي.[56]

پيريڪارڊيئل بيماري

[سنواريو]

دل کي گهيريندڙ ٿيلهو، جنهن کي پيريڪارڊيم چيو وڃي ٿو، پيريڪارڊائٽس نالي حالت ۾ سوزش جو شڪار ٿي سگهي ٿو. هي حالت عام طور ڇاتيءَ جو سور پيدا ڪري ٿي، جيڪو پٺي ڏانهن پکڙجي سگهي ٿو، ۽ اڪثر وائرل انفيڪشن، جهڙوڪ غلينڊولر فيور، سائيٽوميگالو وائرس يا ڪاڪساڪي وائرس سبب ٿيندي آهي. پيريڪارڊيئل ٿيلهي ۾ پاڻياٺ گڏ ٿي سگهي ٿي، جنهن کي پيريڪارڊيئل ايفيوزن چيو وڃي ٿو. پيريڪارڊيئل ايفيوزن اڪثر پيريڪارڊائٽس، بڪي جي ناڪامي يا ڳوڙهن کان پوءِ ٿيندا آهن ۽ گهڻو ڪري ڪا علامت پيدا نه ڪندا آهن. پر وڏا ايفيوزن يا تيزيءَ سان گڏ ٿيندڙ ايفيوزن دل کي دٻائي سگهن ٿا، جنهن کي قلبي ٽيمپونيڊ چيو وڃي ٿو؛ ان سان ساهه جي تڪليف ۽ امڪاني طور جان ليوا گهٽ رت جو دٻاءُ پيدا ٿي سگهي ٿو. تشخيص لاءِ يا ٽيمپونيڊ گهٽائڻ لاءِ پيريڪارڊيئل جاءِ مان پاڻياٺ پيريڪارڊيوسينٽيسس نالي عمل ۾ سرنج وسيلي ڪڍي سگهجي ٿي.[57]

پيدائشي دل جي بيماري

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو پيدائشي دل جي خرابي

ڪجهه ماڻهو غيرمعمولي دل سان ڄمندا آهن ۽ انهن خرابين کي پيدائشي دل جون خرابيون چيو وڃي ٿو. اهي نسبتاً معمولي، جهڙوڪ پيٽنٽ فورامين اووال، جيڪو شايد عام جو هڪ روپ آهي، کان وٺي سنگين جان ليوا خرابين، جهڙوڪ هائپوپلاسٽڪ کاٻي دل سنڊروم، تائين ٿي سگهن ٿيون. عام خرابين ۾ اهي شامل آهن، جيڪي دل جي ٻن پاسن کي جدا ڪندڙ دل جي عضلي کي متاثر ڪن ٿيون، يعني "دل ۾ سوراخ"، جهڙوڪ وينٽريڪلن واري پردي جي خرابي. ٻيون خرابيون دل جي والوز، جهڙوڪ پيدائشي شه رڳي اسٽينوسس، يا دل مان نڪرندڙ مکيه رت نالين، جهڙوڪ شه رڳ جي ڪوآرڪٽشن، کي متاثر ڪن ٿيون. وڌيڪ پيچيده سنڊروم پڻ ڏٺا وڃن ٿا، جيڪي دل جي هڪ کان وڌيڪ حصي کي متاثر ڪن ٿا، جهڙوڪ فالوٽ جي ٽٽرالاجي.

ڪجهه پيدائشي دل جون خرابيون آڪسيجن کان گهٽ رت کي، جيڪو عام طور ڦڦڙن ڏانهن موٽڻو هوندو آهي، ٻيهر جسم جي باقي حصي ڏانهن پمپ ٿيڻ ڏين ٿيون. انهن کي سائنوٽڪ پيدائشي دل جون خرابيون چيو وڃي ٿو ۽ اهي اڪثر وڌيڪ سنگين هونديون آهن. وڏيون پيدائشي دل جون خرابيون اڪثر ننڍپڻ ۾، ڄمڻ کان ٿوري دير پوءِ، يا ٻار جي ڄمڻ کان اڳ ئي، جهڙوڪ وڏين رڳن جي جاءِ بدلجڻ، سڃاتيون وڃن ٿيون، ۽ ساهه جي تڪليف ۽ واڌ جي گهٽ رفتار جو سبب بڻجن ٿيون. پيدائشي دل جي بيماري جون هلڪيون صورتون ڪيترن سالن تائين اڻسڃاتل رهي سگهن ٿيون ۽ رڳو بالغ عمر ۾ ظاهر ٿي سگهن ٿيون، مثال طور وينٽريڪل واري پردي جي خرابي.[58][59]

چينلوپيٿيون

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو چينلوپيٿي

چينلوپيٿين کي ان عضوي سرشتي جي بنياد تي درجي بندي ڪري سگهجي ٿو، جنهن کي اهي متاثر ڪن ٿيون. دل ۽ رت جي رڳن واري سرشتي ۾، هر دل جي ڌڙڪن لاءِ گهربل برقي تحريڪ هر قلبي خلية جي اليڪٽروڪيميڪل ڍلان وسيلي مهيا ٿيندي آهي. ڇاڪاڻ تہ دل جي ڌڙڪڻ مٿاڇري واري جھلي پار آئنن جي درست حرڪت تي دارومدار رکي ٿي، تنهنڪري قلبي آئن چينلوپيٿيون دل جي بيمارين جو هڪ اهم گروهه ٺاهين ٿيون.[60][61] قلبي آئن چينلوپيٿيون اوچتي موت سنڊروم ۽ اوچتي اريٿميائي موت سنڊروم جي ڪجهه ڪيسن جي وضاحت ڪري سگهن ٿيون.[62] ڊگهو QT سنڊروم قلبي چينلوپيٿي جو سڀ کان عام قسم آهي.

تشخيص

[سنواريو]

دل جي بيماري جي تشخيص طبي تاريخ وٺڻ، قلبي معائنو ڪرڻ ۽ وڌيڪ جاچن وسيلي ڪئي ويندي آهي، جن ۾ رت جي چڪاس، ايڪوڪارڊيوگرام، اليڪٽروڪارڊيوگرام ۽ تصويرڪاري شامل آهن. ٻيا جارحاڻي طريقا، جهڙوڪ قلبي ڪيٿيٽرائزيشن، پڻ ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.[68]

معائنو

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو قلبي معائنو ۽ دل جا آواز

قلبي معائني ۾ ڏسڻ، هٿن سان ڇاتي محسوس ڪرڻ (ڇهاءُ سان جاچ) ۽ اسٽيٿوسڪوپ سان ٻڌڻ (اسٽيٿوسڪوپ سان ٻڌڻ) شامل آهن.[69][70] ان ۾ اهڙين نشانين جو جائزو شامل آهي، جيڪي ماڻهو جي هٿن، جهڙوڪ اسپلنٽر هيمريج، جوڙن ۽ ٻين علائقن تي ظاهر ٿي سگهن ٿيون. ماڻهو جي نبض عام طور کلائي وٽ ريڊيل شريان تي ورتي ويندي آهي، جيئن نبض جي تال ۽ طاقت جو جائزو وٺي سگهجي. رت جو دٻاءُ هٿ سان يا خودڪار سفگمومينوميٽر وسيلي، يا شريان اندر کان وڌيڪ جارحاڻي ماپ سان ورتو ويندو آهي. جگلر وريدي نبض ۾ ڪنهن به واڌ کي نوٽ ڪيو ويندو آهي. ماڻهو جي ڇاتي دل مان منتقل ٿيندڙ ڪنهن به لرزش لاءِ محسوس ڪئي ويندي آهي، ۽ پوءِ اسٽيٿوسڪوپ سان ٻڌي ويندي آهي.

دل جا آواز

[سنواريو]
ٽي-پاسائو ايڪوڪارڊيوگرام، جنهن ۾ مائيٽرل والو (ساڄي)، ٽرائي ڪسپڊ ۽ مائيٽرل والوز (مٿي کاٻي) ۽ شه رڳي والو (مٿي ساڄي) ڏيکاريل آهن.
دل جي والوز جي بند ٿيڻ سان دل جا آواز پيدا ٿين ٿا.

عام طور صحتمند دلن ۾ رڳو ٻه ٻڌڻ لائق دل جا آواز هوندا آهن، جن کي S1 ۽ S2 چيو ويندو آهي. پهريون دل جو آواز S1، بطيني سُسڻ دوران ايٽريو وينٽريڪيولر والوز جي بند ٿيڻ سان پيدا ٿيندو آهي ۽ عام طور "لب" طور بيان ڪيو ويندو آهي. ٻيو دل جو آواز S2، بطيني ڊائسٽولي دوران نيم-چنڊ نما والوز جي بند ٿيڻ جو آواز آهي ۽ "ڊب" طور بيان ڪيو ويندو آهي.[11] هر آواز ٻن جزن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي ٻن والوز جي بند ٿيڻ ۾ ٿوري وقت واري فرق کي ظاهر ڪن ٿا.[71] S2 ٻن الڳ آوازن ۾ ورهائجي سگهي ٿو، يا ته ساهه اندر کڻڻ جي نتيجي ۾ يا مختلف والو يا قلبي مسئلن سبب.[71] اضافي دل جا آواز پڻ موجود ٿي سگهن ٿا ۽ اهي گيلپ تال پيدا ڪن ٿا. ٽيون دل جو آواز، S3، عام طور بطيني رت جي مقدار ۾ واڌ ظاهر ڪري ٿو. چوٿون دل جو آواز S4 دهليزي گيلپ سڏجي ٿو ۽ سخت بطين ۾ زوريءَ رت داخل ٿيڻ جي آواز سبب پيدا ٿئي ٿو. S3 ۽ S4 جي گڏ موجودگي چوگڻو گيلپ پيدا ڪري ٿي.[11]

دل جون مرمرون غيرمعمولي دل جا آواز آهن، جيڪي بيماري سان لاڳاپيل يا بي ضرر ٿي سگهن ٿا، ۽ انهن جا ڪيترائي قسم آهن.[72] عام طور ٻه دل جا آواز هوندا آهن، ۽ غيرمعمولي دل جا آواز اضافي آواز ٿي سگهن ٿا، يا ٻن آوازن جي وچ ۾ رت جي وهڪري سان لاڳاپيل "مرمر" ٿي سگهن ٿا. مرمرن کي آواز جي شدت موجب درجي بندي ڪيو ويندو آهي، 1 (سڀ کان هلڪو) کان 6 (سڀ کان تيز) تائين، ۽ انهن جو جائزو دل جي آوازن سان تعلق، قلبي چڪر ۾ هنڌ، ۽ اضافي خاصيتن، جهڙوڪ ٻين هنڌن ڏانهن پکڙجڻ، ماڻهو جي حالت سان تبديلي، اسٽيٿوسڪوپ جي جنهن پاسي سان ٻڌجن ٿا ان موجب آواز جي فريڪوئنسي، ۽ جتي سڀ کان تيز ٻڌجن ٿا، جي بنياد تي ڪيو ويندو آهي.[72] مرمرون خراب ٿيل دل جي والوز يا پيدائشي دل جي بيماري، جهڙوڪ بطيني پردي جي خرابي، سبب ٿي سگهن ٿيون، يا عام دلن ۾ به ٻڌي سگهجن ٿيون. آواز جو هڪ ٻيو قسم، پيريڪارڊيئل رگڙ آواز، پيريڪارڊائٽس جي حالتن ۾ ٻڌي سگهجي ٿو، جتي سوزش ٿيل جهلين هڪ ٻئي سان رڳڙ کائين ٿيون.

رت جون چڪاسون

[سنواريو]

رت جون چڪاسون ڪيترين دل ۽ رت جي رڳن وارين حالتن جي تشخيص ۽ علاج ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون.

ٽروپونن اهڙي دل لاءِ حساس حياتي نشانگر آهي، جنهن کي رت جي فراهمي ڪافي نه هجي. اهو چوٽ کان 4–6 ڪلاڪ پوءِ خارج ٿئي ٿو ۽ عام طور 12–24 ڪلاڪن ۾ پنهنجي چوٽي تي پهچي ٿو.[34] ٽروپونن جون ٻه چڪاسون اڪثر ورتيون وينديون آهن؛ هڪ شروعاتي پيش ٿيڻ وقت ۽ ٻي 3–6 ڪلاڪن اندر،[73] جنهن ۾ بلند سطح يا اهم واڌ تشخيصي سمجهي ويندي آهي. دماغي نيٽريوريٽڪ پيپٽائيڊ (BNP) جي چڪاس دل جي ناڪامي جي موجودگي جي جائزي لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿي، ۽ کاٻي بطين تي وڌيل گهرج جي صورت ۾ وڌي ٿي. اهي چڪاسون حياتي نشانگر سمجهيون وينديون آهن، ڇاڪاڻ تہ اهي قلبي بيماري لاءِ انتهائي مخصوص آهن.[74] ڪريئٽين ڪائنيز جي MB صورت جي چڪاس دل جي رت جي فراهمي بابت ڄاڻ ڏئي ٿي، پر هاڻي گهٽ استعمال ٿيندي آهي، ڇاڪاڻ تہ اها گهٽ مخصوص ۽ گهٽ حساس آهي.[75]

ٻيون رت جون چڪاسون اڪثر ماڻهو جي عام صحت ۽ اهڙن خطري وارن عنصرن کي سمجهڻ لاءِ ورتيون وينديون آهن، جيڪي دل جي بيماري ۾ حصو وٺي سگهن ٿا. انهن ۾ اڪثر مڪمل رت ڳڻپ شامل هوندي آهي، جيڪا رت جي کوٽ کي پرکي ٿي، ۽ بنيادي ميٽابولڪ پينل، جيڪو اليڪٽرولائٽن ۾ ڪنهن به بگاڙ کي ظاهر ڪري سگهي ٿو. ڪوئگوليشن اسڪرين اڪثر ضروري هوندي آهي، جيئن يقيني بڻائجي تہ رت کي پتلو ڪرڻ واري دوا جي مناسب سطح ڏني وئي آهي. خالي پيٽ لپڊز ۽ خالي پيٽ رت گلوڪوز، يا HbA1c سطح، اڪثر ماڻهو جي ڪوليسٽرول ۽ ذیابيطس جي حالت جي جائزي لاءِ گهرائجن ٿا.[76]

اليڪٽروڪارڊيوگرام

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اليڪٽروڪارڊيوگرافي
اي سي جي جي مقابلي ۾ ڏيکاريل قلبي چڪر

جسم جي مٿاڇري تي اليڪٽروڊ استعمال ڪري دل جي برقي سرگرمي رڪارڊ ڪري سگهجي ٿي. برقي اشارن جي هن رڪارڊ کي اليڪٽروڪارڊيوگرام (ECG) يا (EKG) چيو وڃي ٿو. اي سي جي هڪ بستر ڀرسان جاچ آهي، جنهن ۾ جسم تي ڏهه ليڊ لڳايا ويندا آهن. ان مان "12 ليڊ" اي سي جي ٺهي ٿي؛ ٽي اضافي ليڊ رياضيائي طور حساب ڪيا ويندا آهن، ۽ هڪ ليڊ برقي طور گرائونڊ، يا ارٿ، ٿيل هوندو آهي.[77]

اي سي جي تي پنج نمايان خاصيتون هونديون آهن: P لهر (دهليزي ڊي پولرائيزيشن)، QRS ڪامپليڪس (بطيني ڊي پولرائيزيشن)[lower-alpha 5] ۽ T لهر (بطيني ري پولرائيزيشن).[11] جيئن دل جا خليا سُسن ٿا، اهي هڪ وهڪرو پيدا ڪن ٿا جيڪو دل مان گذري ٿو. اي سي جي تي هيٺ لهندڙ وڪڙ ظاهر ڪري ٿو تہ خليا ان ليڊ جي رخ ۾ وڌيڪ مثبت چارج ٿي رهيا آهن ("ڊي پولرائيزنگ")، جڏهن تہ مٿي چڙهندڙ وڪڙ ظاهر ڪري ٿو تہ خليا ان ليڊ جي رخ ۾ وڌيڪ منفي ٿي رهيا آهن ("ري پولرائيزنگ"). اهو ليڊ جي هنڌ تي دارومدار رکي ٿو؛ تنهنڪري جيڪڏهن ڊي پولرائيزيشن جي لهر کاٻي کان ساڄي طرف وڃي، تہ کاٻي پاسي واري ليڊ منفي وڪڙ ڏيکاريندي ۽ ساڄي پاسي واري ليڊ مثبت وڪڙ ڏيکاريندي. اي سي جي تال جي خرابين ۽ دل ڏانهن رت جي اڻپوري فراهمي کي سڃاڻڻ لاءِ ڪارائتو اوزار آهي.[77] ڪڏهن خرابي جو شڪ هوندو آهي، پر اها اي سي جي تي فوراً ظاهر نه هوندي آهي. ورزش دوران جاچ ڪنهن خرابي کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿي، يا جيڪڏهن شڪي تال جي خرابي جائزي وقت موجود نه هجي تہ اي سي جي کي وڌيڪ عرصي، جهڙوڪ 24 ڪلاڪن واري هولٽر مانيٽر، لاءِ پائي سگهجي ٿو.[77]

تصويرڪاري

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو قلبي تصويرڪاري

دل جي ايناٽامي ۽ ڪم جو جائزو وٺڻ لاءِ ڪيترائي تصويرڪاري طريقا استعمال ٿي سگهن ٿا، جن ۾ الٽراسائونڊ (ايڪوڪارڊيوگرافي)، اينجيوگرافي، سي ٽي، ايم آر آءِ ۽ PET اسڪين شامل آهن. ايڪوڪارڊيوگرام دل جو الٽراسائونڊ آهي، جيڪو دل جي ڪم کي ماپڻ، والو جي بيماري جو جائزو وٺڻ ۽ ڪنهن به خرابي کي ڳولڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ايڪوڪارڊيوگرافي ڇاتي تي رکيل پروب سان (ٽرانسٿوريسڪ)، يا خوراڪ نلي ۾ رکيل پروب سان (ٽرانس ايسوفيجيئل) ڪري سگهجي ٿي. عام ايڪوڪارڊيوگرافي رپورٽ ۾ والوز جي ويڪر بابت ڄاڻ شامل هوندي آهي، جنهن ۾ ڪنهن اسٽينوسس جو ذڪر، رت جي پوئتي وهڻ (ريگرجٽيشن) جي موجودگي، ۽ سسٽولي ۽ ڊائسٽولي جي پڇاڙيءَ تي رت جي مقدار بابت معلومات، جنهن ۾ ايجيڪشن فريڪشن شامل آهي، جيڪا بيان ڪري ٿي تہ سسٽولي کان پوءِ کاٻي ۽ ساڄي بطين مان ڪيترو رت ٻاهر اڇلايو وڃي ٿو. ايجيڪشن فريڪشن دل مان اڇلايل مقدار، يعني اسٽروڪ مقدار، کي ڀريل دل جي مقدار، يعني اينڊ-ڊائسٽولڪ مقدار، سان ورهائي حاصل ڪئي ويندي آهي.[78] ايڪوڪارڊيوگرام اهڙين حالتن ۾ به ڪري سگهجن ٿا، جڏهن جسم وڌيڪ دٻاءَ هيٺ هجي، جيئن رت جي فراهمي جي کوٽ جون نشانيون ڏسي سگهجن. هي قلبي دٻاءُ جاچ يا ته سڌي ورزش سان، يا جيڪڏهن اهو ممڪن نه هجي تہ ڊوبيوٽامين جهڙي دوا جي ٽيڪي سان ڪئي ويندي آهي.[70]

سي ٽي اسڪين، ڇاتي جو ايڪس ري ۽ تصويرڪاري جا ٻيا طريقا دل جي ماپ جو جائزو وٺڻ، ڦڦڙن جو ايڊيما جون نشانيون پرکڻ ۽ دل جي چوڌاري پاڻياٺ جي موجودگي ظاهر ڪرڻ ۾ مدد ڪري سگهن ٿا. اهي شه رڳ، يعني دل مان نڪرندڙ مکيه رت نالي، جي جائزي لاءِ پڻ ڪارائتا آهن.[70]

علاج

[سنواريو]

دل کي متاثر ڪندڙ بيمارين جو علاج مختلف طريقن سان ڪري سگهجي ٿو، جن ۾ زندگيءَ جي طرز ۾ تبديلي، دوائن سان علاج ۽ جراحي شامل آهن.

اسڪيمڪ دل جي بيماري

[سنواريو]

ڪورونري شريانن جي سوڙهائپ، يعني اسڪيمڪ دل جي بيماري، جو علاج ان لاءِ ڪيو ويندو آهي تہ جزوي طور سوڙهي ٿيل شريان سبب پيدا ٿيندڙ ڇاتيءَ جو سور (انجائنا پيڪٽورس) گهٽجي، مڪمل طور بند ٿيل شريان جي حالت ۾ دل جي عضلي کي ٿيندڙ نقصان (مايوڪارڊيئل انفارڪشن) گهٽجي، يا مايوڪارڊيئل انفارڪشن ٿيڻ کان بچي سگهجي. انجائنا جي علامتن کي بهتر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ دوائن ۾ نائٽروگلسرين، بيٽا بلاڪرز ۽ ڪيلشيم چينل بلاڪرز شامل آهن، جڏهن تہ بچاءَ وارن علاج ۾ اينٽي پليٽليٽس، جهڙوڪ ايسپرين ۽ اسٽيٽن، زندگيءَ جي طرز وارا قدم، جهڙوڪ سگريٽ نوشي ڇڏڻ ۽ وزن گهٽائڻ، ۽ خطري وارن عنصرن، جهڙوڪ رت جي وڌيل دٻاءَ ۽ ذيابيطس، جو علاج شامل آهي.[79]

دوائن جي استعمال کان علاوه، دل جون سوڙهيون شريانون سوڙهائپ کي ڦهلائي يا رت جي وهڪري کي رڪاوٽ کان پاسيرو ڪري علاج ڪري سگهجن ٿيون. اهو جلد وسيلي ڪورونري مداخلت سان ڪري سگهجي ٿو، جنهن دوران ننڍيون غباري-ڇيڙي واريون تارون ڪورونري شريانن ۾ داخل ڪري سوڙهائپ تائين پهچايون وڃن ٿيون، غباري کي ڦلائي سوڙهائپ کي کولي وڃي ٿو، ۽ ڪڏهن شريان کي کليل رکڻ لاءِ ڌاتوءَ جو ڍانچو، جنهن کي اسٽينٽ چيو وڃي ٿو، ڇڏي ڏنو ويندو آهي.[80]

جيڪڏهن ڪورونري شريانن جون سوڙهائپون جلد وسيلي ڪورونري مداخلت سان علاج لاءِ مناسب نه هجن، تہ کليل جراحي گهربل ٿي سگهي ٿي. ڪورونري شريان بائي پاس گرافٽ ڪري سگهجي ٿو، جنهن ۾ جسم جي ٻئي حصي مان رت نالي، جهڙوڪ وڏي سيفينس رڳ، ريڊيل شريان يا اندروني ڇاتي واري شريان، استعمال ڪري رت کي سوڙهائپ کان اڳ واري هنڌ، عام طور شه رڳ، کان رڪاوٽ کان پوءِ واري هنڌ ڏانهن موڙيو وڃي ٿو.[80][81]

والو واري دل جي بيماري

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو مصنوعي دل جو والو

بيمار دل جا والوز، جيڪي غيرمعمولي طور سوڙها يا غيرمعمولي طور ليڪ ڪندڙ ٿي ويا هجن، جراحي جي ضرورت رکي سگهن ٿا. روايتي طور اهو کليل جراحي عمل طور ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ خراب ٿيل دل جي والو کي تاندوري يا ڌاتوءَ جي مصنوعي والو سان مٽايو ويندو آهي. ڪجهه حالتن ۾ ٽرائي ڪسپڊ يا مائيٽرل والوز کي جراحي طور مرمت ڪري سگهجي ٿو، جنهن سان والو مٽائڻ جي ضرورت کان بچي سگهجي ٿو. دل جا والوز جلد وسيلي به علاج ڪري سگهجن ٿا، اهڙين ٽيڪنيڪن سان جيڪي جلد وسيلي ڪورونري مداخلت سان ڪيتريون مشابهتون رکن ٿيون. ٽرانس ڪيٿيٽر شه رڳي والو مٽاسٽا انهن مريضن ۾ وڌندڙ نموني استعمال ٿئي ٿي، جن کي کليل والو مٽاسٽا لاءِ تمام وڌيڪ خطري وارو سمجهيو وڃي ٿو.[52]

قلبي اريٿميائون

[سنواريو]

غيرمعمولي دل جون تالون (اريٿميائون) اينٽي اريٿمڪ دوائن سان علاج ڪري سگهجن ٿيون. اهي خلوي جھلي پار اليڪٽرولائٽن جي وهڪري کي تبديل ڪري ڪم ڪري سگهن ٿيون، جهڙوڪ ڪيلشيم چينل بلاڪرز، سوڊيم چينل بلاڪرز، اميوڊارون يا ڊائگوڪسن، يا دل تي خودمختيار عصبي سرشتي جي اثر کي تبديل ڪري سگهن ٿيون، جهڙوڪ بيٽا بلاڪرز ۽ ايٽروپين. ڪجهه اريٿميائن، جهڙوڪ دهليزي فبريليشن، جيڪي فالج جو خطرو وڌائين ٿيون، ۾ اهو خطرو وارفرين يا نئين زباني اينٽي ڪوئگولنٽس جهڙن اينٽي ڪوئگولنٽس سان گهٽائي سگهجي ٿو.[54]

جيڪڏهن دوائون اريٿميا کي قابو ڪرڻ ۾ ناڪام ٿين، تہ ٻيو علاج ڪيٿيٽر ايبليشن ٿي سگهي ٿو. انهن عملن ۾ تارون ٽنگ جي رڳ يا شريان مان دل تائين گذاريون وڃن ٿيون، جيئن ان غيرمعمولي تاندوري واري علائقي کي ڳولهي سگهجي جيڪو اريٿميا جو سبب بڻجي رهيو آهي. غيرمعمولي تاندوري کي وڌيڪ دل جي تال جون خرابيون روڪڻ لاءِ ڄاڻي واڻي گرمي يا ٿڌ وسيلي نقصان پهچائي، يا ايبليٽ، ڪري سگهجي ٿو. جيتوڻيڪ اڪثر اريٿميائون گهٽ جارحاڻي ڪيٿيٽر ٽيڪنيڪن سان علاج ڪري سگهجن ٿيون، پر ڪجهه اريٿميائون، خاص طور دهليزي فبريليشن، کليل يا ٿوراڪوسڪوپڪ جراحي سان به علاج ڪري سگهجن ٿيون، يا ته ٻي قلبي جراحي دوران يا الڳ عمل طور. ڪارڊيوورشن پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي، جنهن ۾ برقي جھٽڪي سان دل کي غيرمعمولي تال مان واپس عام تال ڏانهن آندو وڃي ٿو.

اريٿميائن جي علاج لاءِ پيس ميڪر يا لڳائڻ لائق ڊيفبريليٽر جهڙا قلبي اوزار پڻ گهربل ٿي سگهن ٿا. پيس ميڪر، جيڪي چمڙي هيٺ لڳايل ننڍي بيٽري هلندڙ جنريٽر ۽ دل تائين ويندڙ هڪ يا وڌيڪ ليڊن تي مشتمل هوندا آهن، گهڻو ڪري غيرمعمولي سست دل جي تال جي علاج لاءِ استعمال ٿين ٿا.[55] لڳائڻ لائق ڊيفبريليٽر سنگين جان ليوا تيز دل جي تال جي علاج لاءِ استعمال ٿين ٿا. اهي اوزار دل جي نگراني ڪن ٿا، ۽ جيڪڏهن خطرناڪ تيز ڌڙڪن سڃاتي وڃي تہ پاڻمرادو جھٽڪو ڏئي دل کي عام تال ڏانهن موٽائي سگهن ٿا. لڳائڻ لائق ڊيفبريليٽر گهڻو ڪري دل جي ناڪامي، ڪارڊيومايوپٿين يا وراثتي اريٿميا سنڊرومن وارن مريضن ۾ استعمال ٿين ٿا.

دل جي ناڪامي

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو دل جي ناڪامي

مريض جي دل جي ناڪامي جي بنيادي سبب، جيڪو گهڻو ڪري اسڪيمڪ دل جي بيماري يا هاءِ بلڊ پريشر هوندو آهي، کي حل ڪرڻ سان گڏ، دل جي ناڪامي جي علاج جو بنيادي طريقو دوائون آهن. انهن ۾ اهڙيون دوائون شامل آهن، جيڪي مريض پاران پيدا ٿيندڙ پيشاب جي مقدار وڌائي ڦڦڙن ۾ پاڻياٺ گڏ ٿيڻ کان روڪين ٿيون (ڊائيوريٽڪس)، ۽ اهڙيون دوائون جيڪي دل جي پمپ ڪرڻ واري ڪم کي محفوظ رکڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون (بيٽا بلاڪرز، اي سي اي اِنهيبيٽرز ۽ مينيرالوكورٽيڪوئڊ ريشيپٽر مخالف).[51]

دل جي ناڪامي وارن ڪجهه مريضن ۾ قلبي ٻيهر هم وقت سازي علاج نالي خاص پيس ميڪر دل جي پمپنگ ڪارڪردگي بهتر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو.[55] اهي اوزار اڪثر ڊيفبريليٽر سان گڏيل هوندا آهن. دل جي ناڪامي جي تمام شديد ڪيسن ۾ بطيني مددگار اوزار نالي ننڍو پمپ لڳائي سگهجي ٿو، جيڪو دل جي پنهنجي پمپ ڪرڻ واري صلاحيت کي سهارو ڏئي ٿو. سڀ کان شديد ڪيسن ۾ قلبي پيوندڪاري تي غور ڪري سگهجي ٿو.[51]

تاريخ

[سنواريو]

قديم دور

[سنواريو]
ليونارڊو دا ونچي جي ٺاهيل دل ۽ ان جون رت جون رڳون، 15هين صدي

انسانن کي دل بابت ڄاڻ قديم دور کان هئي، جيتوڻيڪ ان جو درست ڪم ۽ ايناٽامي صاف طور سمجهي نه ويا هئا.[82] اڳوڻين سماجن ۾ دل بابت بنيادي طور مذهبي خيالن کان پوءِ، قديم يونانين کي قديم دنيا ۾ دل جي سائنسي سمجهه جو مکيه مرڪز سمجهيو وڃي ٿو.[83][84][85] ارسطو دل کي رت ٺاهيندڙ عضوو سمجهيو؛ افلاطون دل کي گردش ڪندڙ رت جو سرچشمو سمجهيو، ۽ بقراط رت جي جسم کان دل وسيلي ڦڦڙن تائين چڪري گردش جو ذڪر ڪيو.[83][85] ايراسيستراتوس (304–250 ق م) دل کي پمپ طور بيان ڪيو، جيڪو رت جي رڳن جي ڦهلاءَ جو سبب بڻجي ٿو، ۽ نوٽ ڪيو تہ شريانون ۽ رڳون ٻئي دل مان نڪرن ٿيون ۽ فاصلي سان آهستي آهستي ننڍيون ٿين ٿيون، جيتوڻيڪ هن سمجهيو تہ اهي رت بدران هوا سان ڀريل آهن. هن دل جا والوز پڻ دريافت ڪيا.[83]

يوناني طبيب گيلن (ٻي صدي عيسوي) ڄاتو ٿي تہ رت جون رڳون رت کڻن ٿيون ۽ هن وريدي، يعني ڳاڙهو ڳاڙهو، ۽ شرياني، يعني وڌيڪ روشن ۽ سنهو، رت سڃاتو، جن جا ڪم الڳ ۽ جدا هئا.[83] گيلن، دل کي جسم جو سڀ کان گرم عضوو سمجهي، نتيجو ڪڍيو تہ اها جسم کي گرمي مهيا ڪري ٿي.[85] سندس خيال ۾ دل رت کي چوڌاري پمپ نه ڪندي هئي؛ بلڪه دل جي حرڪت ڊائسٽولي دوران رت کي اندر ڇڪيندي هئي ۽ رت خود شريانن جي ڌڙڪڻ سان هلندو هو.[85] گيلن جو خيال هو تہ شرياني رت، وريدي رت جي کاٻي بطين کان ساڄي بطين ڏانهن بطينن جي وچ ۾ موجود "سوراخن" مان گذرڻ سان ٺهندو هو.[82] ڦڦڙن مان هوا ڦڦڙي شريان وسيلي دل جي کاٻي پاسي تائين پهچندي هئي ۽ شرياني رت ٺاهيندي هئي.[85]

اهي خيال لڳ ڀڳ هزار سال تائين بنا چئلينج جي برقرار رهيا.[82][85]

قبل جديد دور

[سنواريو]

ڪورونري ۽ ڦڦڙي گردش جي سرشتن جا سڀ کان ابتدائي بيان Commentary on Anatomy in Avicenna's Canon ۾ ملن ٿا، جيڪو 1242ع ۾ ابن النفيس شايع ڪيو.[86] پنهنجي مخطوطي ۾ النفيس لکيو تہ رت، گيلن جي اڳئين خيال موجب ساڄي بطين کان کاٻي بطين ڏانهن وڃڻ بدران، ڦڦڙي گردش مان گذري ٿو.[87] سندس ڪم کي پوءِ اينڊريا الپاگو لاطيني ۾ ترجمو ڪيو.[88]

يورپ ۾، گيلن جون تعليمون علمي برادريءَ تي غالب رهيون ۽ سندس نظريا چرچ جي سرڪاري دستور طور قبول ڪيا ويا. اينڊرياس ويساليس De humani corporis fabrica (1543) ۾ دل بابت گيلن جي ڪجهه عقيدن تي سوال اٿاريا، پر سندس شاهڪار کي اختيارين لاءِ چئلينج طور سمجهيو ويو ۽ هن تي ڪيترائي حملا ٿيا.[89] مائيڪل سرويٽس Christianismi Restitutio (1553) ۾ لکيو تہ رت دل جي هڪ پاسي کان ٻئي پاسي ڦڦڙن وسيلي وهي ٿو.[89]

جديد دور

[سنواريو]
متحرڪ دل

دل ۽ جسم مان رت جي وهڪري جي سمجهه ۾ اهم اڳڀرائي انگريز طبيب وليم هاروي جي De Motu Cordis (1628) جي اشاعت سان ٿي. هاروي جي ڪتاب جسمي گردش ۽ دل جي ميڪانيڪي قوت کي مڪمل طور بيان ڪيو، جنهن سان گيلن جي نظرين جي نئين سر جائزي جي شروعات ٿي.[85] اوٽو فرينڪ (1865–1944) جرمن فعليات دان هو؛ سندس ڪيترن ڇپيل ڪمن ۾ دل جي هن اهم لاڳاپي بابت تفصيلي اڀياس شامل آهن. ارنسٽ اسٽارلنگ (1866–1927) اهم انگريز فعليات دان هو، جنهن پڻ دل جو اڀياس ڪيو. جيتوڻيڪ اهي گهڻو ڪري آزاديءَ سان ڪم ڪندا رهيا، پر انهن جي گڏيل ڪوششن ۽ ساڳين نتيجن کي "فرينڪ–اسٽارلنگ طريقيڪار" جي نالي سان سڃاتو ويو آهي.[11]

جيتوڻيڪ پرڪنجِي ريشا ۽ هس جو بنڊل 19هين صديءَ ۾ ئي دريافت ٿي چڪا هئا، پر دل جي برقي ترسيلي سرشتي ۾ انهن جو خاص ڪردار تڏهن تائين اڻڄاتل رهيو، جيستائين سوناو تاوارا 1906ع ۾ پنهنجو مونوگراف Das Reizleitungssystem des Säugetierherzens شايع نه ڪيو. تاوارا پاران ايٽريو وينٽريڪيولر نوڊ جي دريافت آرٿر ڪيٿ ۽ مارٽن فليڪ کي دل ۾ اهڙيون بناوتون ڳولڻ لاءِ آماده ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ ڪجهه مهينن بعد انهن سائنو ايٽريئل نوڊ دريافت ڪيو. اهي بناوتون اليڪٽروڪارڊيوگرام جو ايناٽامڪ بنياد ٺاهين ٿيون، جنهن جي موجد وليم آئنٿوون کي 1924ع ۾ طب يا فعليات جو نوبل انعام ڏنو ويو.[90]

انسان ۾ پهرين دل جي پيوندڪاري 1964ع ۾ جيمس هارڊي ڪئي، جنهن ۾ چمپينزي جي دل استعمال ڪئي وئي، پر مريض 2 ڪلاڪن اندر فوت ٿي ويو.[91] انسان کان انسان تائين پهرين دل جي پيوندڪاري 1967ع ۾ ڏکڻ آفريڪي جراح ڪرسٽيان برنارڊ ڪيپ ٽائون جي گروٽ اسڪور اسپتال ۾ ڪئي.[92][93] اهو قلبي جراحي ۾ هڪ اهم سنگ ميل هو، جنهن طبي پيشي ۽ سڄي دنيا جو ڌيان ڇڪايو. بهرحال، شروعات ۾ مريضن جي ڊگهي مدي واري بقا جي شرح تمام گهٽ هئي. عطيو ڪيل دل جو پهريون وصول ڪندڙ لوئس واشڪانسڪي آپريشن کان 18 ڏينهن پوءِ فوت ٿي ويو، جڏهن تہ ٻيا مريض ڪجهه هفتن کان وڌيڪ زنده نه رهيا.[94] آمريڪي جراح نارمن شموي کي پيوندڪاري جي طريقن کي بهتر ڪرڻ وارين ڪوششن جو ڪريڊٽ ڏنو ويو آهي، گڏوگڏ اڳواڻن رچرڊ لوئر، ولاديمير ديميخوف ۽ ايڊرين ڪانٽرووٽز سان. مارچ 2000ع تائين، دنيا ۾ 55,000 کان وڌيڪ دل جون پيوندڪاريون ٿي چڪيون هيون.[95] جيني طور تبديل ڪيل سور جي دل جي انسان ۾ پهرين ڪامياب پيوندڪاري، جنهن ۾ مريض وڌيڪ عرصي تائين زنده رهيو، 7 جنوري 2022ع تي بالٽيمور ۾ دل جي جراح بارٽلي پي. گريفتھ ڪئي؛ وصول ڪندڙ 57 ورهين جو ڊيوڊ بينيٽ هو. هن عمل سندس زندگي 8 مارچ 2022ع تائين، يعني 1 مهينو ۽ 30 ڏينهن، وڌائي.[96]

20هين صديءَ جي وچ تائين، دل جي بيماري آمريڪا ۾ موت جي مکيه سبب طور وچڙندڙ بيمارين کان اڳتي نڪري وئي، ۽ هاڻي اها عالمي سطح تي موت جو مکيه سبب آهي. 1948ع کان جاري فريمنگھم دل جو اڀياس دل تي مختلف اثرن، جن ۾ غذا، ورزش ۽ ايسپرين جهڙيون عام دوائون شامل آهن، بابت ڄاڻ ڏني آهي. جيتوڻيڪ اي سي اي اِنهيبيٽرز ۽ بيٽا بلاڪرز جي متعارف ٿيڻ دائمي دل جي ناڪامي جي انتظام کي بهتر ڪيو آهي، پر اها بيماري اڃا به وڏو طبي ۽ سماجي بار آهي، جنهن ۾ تشخيص کان هڪ سال اندر 30 کان 40 سيڪڙو مريض فوت ٿي وڃن ٿا.[97]

سماج ۽ ثقافت

[سنواريو]
F34
jb (F34) "دل"
in hieroglyphs

علامتيت

[سنواريو]
عام دل جي علامت
جارجياڻي لپي جو اکر ღ اڪثر "دل" جي علامت طور استعمال ٿيندو آهي.
"دل" لاءِ سيل لپي جو نشان (وچولي چيني sim)
ايليز رڊ 2018ع ۾ هڪ ڪانسرٽ ۾ دل جو اشارو ڪندي
آمريڪي اداڪاره ايما مائرس 2025ع ۾ وينزڊي جي تشهيري تقريب ۾ دل جو اشارو ڪندي

اهم حياتياتي عضون مان هڪ هجڻ سبب، دل کي ڊگهي عرصي تائين سڄي جسم جو مرڪز، زندگي، جذبن، عقل، ارادي، فهم، مقصد يا ذهن جي جاءِ طور سڃاتو ويو آهي.[98] دل ڪيترن مذهبن ۾ علامتي نشان آهي، جيڪو ڪيترن مذهبن ۾ "سچائي، ضمير يا اخلاقي همٿ؛ اسلامي ۽ يهودي-عيسائي فڪر ۾ خدا جو مندر يا تخت؛ هندومت ۾ الاهي مرڪز يا آتما ۽ ماورائي دانائي جي ٽين اک؛ ٻڌا جي پاڪيزگي ۽ جوهر جو هيرو؛ ۽ تائوئي سمجهه جو مرڪز" ظاهر ڪري ٿو.[98]

عبراني بائبل ۾ دل لاءِ لفظ lev انهن معنائن ۾ استعمال ٿئي ٿو: جذبي ۽ ذهن جي جاءِ، ۽ ايناٽامڪ عضوي لاءِ. اهو ڪم ۽ علامتيت ۾ معدي سان پڻ لاڳاپيل آهي.[99]

قديم مصري مذهب ۾ روح جي تصور جو هڪ اهم حصو دل، يا ib، سمجهي ويندي هئي. ib يا مابعدالطبيعي دل بابت عقيدو هو تہ اها ٻار جي ماءُ جي دل مان حمل ٺهڻ وقت ورتل رت جي هڪ ڦڙي مان ٺهي ٿي.[100] قديم مصرين لاءِ دل جذبن، فڪر، ارادي ۽ نيت جي جاءِ هئي. ان جو ثبوت مصري اصطلاحن مان ملي ٿو، جن ۾ ib لفظ شامل آهي، جهڙوڪ Awi-ib، جنهن جي معنيٰ "خوش" آهي (لفظي طور "دل جو ڊگهو")، ۽ Xak-ib، جنهن جي معنيٰ "بيگانو" آهي (لفظي طور "دل جو ڪٽيل").[101] مصري مذهب ۾ دل آخرت لاءِ ڪنجي هئي. ان کي موت کان پوءِ پاتال دنيا ۾ بچيل سمجهيو ويندو هو، جتي اها پنهنجي مالڪ جي حق ۾ يا خلاف شاهدي ڏيندي هئي. تنهنڪري ممي ٺاهڻ دوران دل کي جسم مان نه ڪڍيو ويندو هو، ۽ ان کي عقل ۽ احساس جو مرڪز سمجهيو ويندو هو، جيڪو آخرت ۾ گهربل هو.[102] سمجهيو ويندو هو تہ انوبيس ۽ مختلف ديوتا دل جي تور واري رسم دوران دل جو جائزو وٺندا هئا. جيڪڏهن دل ماعت جي پر کان ڳري هوندي، جيڪو مثالي اخلاق جو معيار هو؛ جيڪڏهن ترازو برابر هوندو تہ ان جو مطلب هوندو تہ دل جي مالڪ انصاف واري زندگي گذاري هئي ۽ آخرت ۾ داخل ٿي سگهي ٿو؛ جيڪڏهن دل ڳري هوندي تہ اممت نالي عفريت ان کي کائي ڇڏيندي.[103]

چيني اکر "دل" لاءِ، 心، سيل لپي ۾ دل جي نسبتاً حقيقت پسند تصوير مان نڪتل آهي، جيڪا دل جي خانن ڏانهن اشارو ڪري ٿي.[104] چيني لفظ xīn "ذهن"، "نيت" يا "مرڪز" جون استعاري معنائون پڻ رکي ٿو، ۽ اڪثر "دل-ذهن" طور ترجمو ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ تہ قديم چيني دل کي انساني ادراڪ جو مرڪز سمجهندا هئا.[105] چيني طب ۾ دل کي 神 shén، يعني "روح، شعور"، جو مرڪز سمجهيو وڃي ٿو.[106] دل کي ننڍي آنڊي، زبان، ڇهن عضون ۽ پنجن احشائي عضون جي حڪمراني، ۽ پنجن عنصرن ۾ باهه سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو.[107]

دل لاءِ سنسڪرت لفظ hṛd يا hṛdaya آهي، جيڪو سڀ کان پراڻي بچيل سنسڪرت متن رگ ويد ۾ ملي ٿو. سنسڪرت ۾ اهو ايناٽامڪ شيءِ ۽ "ذهن" يا "روح" ٻنهي جي معنيٰ ڏئي سگهي ٿو، ۽ جذبن جي جاءِ جي نمائندگي ڪري ٿو. Hrd شايد يوناني، لاطيني ۽ انگريزي ۾ دل جي لفظ سان هم اصل هجي.[108][109]

ڪيترن ڪلاسيڪي فلسفين ۽ سائنسدانن، جن ۾ ارسطو شامل آهي، دل کي فڪر، عقل يا جذبي جي جاءِ سمجهيو، ۽ دماغ جي انهن ڪمن ۾ ڪردار کي اڪثر نظرانداز ڪيو.[110] خاص طور دل کي جذبن جي جاءِ طور سڃاڻڻ رومي طبيب گيلن سان لاڳاپيل آهي، جنهن جذبن جي جاءِ جگر ۾ ۽ عقل جي جاءِ دماغ ۾ رکي.[111]

دل ازٽيڪ عقيدي واري سرشتي ۾ پڻ ڪردار ادا ڪيو. ازٽيڪن ۾ انساني قرباني جو سڀ کان عام طريقو دل ڪڍڻ هو. ازٽيڪن جو عقيدو هو تہ دل (tona) فرد جي جاءِ به آهي ۽ سج جي گرمي (istli) جو هڪ ٽڪرو به. اڄ تائين ناھوا ماڻهو سج کي دل-روح (tona-tiuh) سمجهن ٿا: "گول، گرم، ڌڙڪندڙ".[112]

الاسڪا کان آسٽريليا تائين مقامي اڳواڻ 2020ع ۾ گڏ ٿيا تہ دنيا کي پيغام ڏين تہ انسانيت کي ذهن کان دل ڏانهن منتقل ٿيڻ ۽ پنهنجي عملن جي واڳ دل جي حوالي ڪرڻ جي ضرورت آهي.[113] اهو پيغام هڪ فلم ۾ تبديل ڪيو ويو، جنهن ۾ نمايان ڪيو ويو تہ دنيا ۾ توازن بحال ڪرڻ لاءِ انسانيت کي پنهنجون دليون کولڻيون پونديون.[114] هوائي اڀياسن جي استاد ۽ روايت جي سنڀاليندڙ ڪومو سابرا ڪاوڪا فلم جو پيغام هن طرح مختصر ڪيو: "پنهنجي دل ٻڌو. پنهنجو رستو پيروي ڪريو. اهو صاف هجي، ۽ سڀني جي ڀلائي لاءِ هجي."[113] هن فلم جي اڳواڻي اليوٽ (اونانگن) قبيلي جي ايليرين مرڪوليف ڪئي. مرڪوليف لکيو آهي تہ اونانگن بزرگ دل کي "دانائي جو سرچشمو"، "انسانن ۽ سڀني جاندار شين جي وچ ۾ موجود گهري ڳانڍاپي ۽ شعور جو وڌيڪ عميق دروازو" چوندا هئا.[115][116]

ڪيٿولڪيت ۾ دل جي تعظيم جي ڊگهي روايت رهي آهي، جيڪا عيسيٰ مسيح جي زخمن جي عبادت مان نڪتي ۽ 16هين صديءَ جي وچ کان نمايان ٿي.[117] هن روايت وچئين دور جي عيسائي عقيدت، يعني عيسيٰ جي مقدس دل، ۽ جان يوڊس پاران مشهور ڪيل مريم جي بي داغ دل جي متوازي تعظيم جي واڌ تي اثر ڪيو.[118] عيسائي بائبل ۾ پڻ دل بابت ڪيترائي حوالا آهن، جن ۾ "مبارڪ آهن اهي جن جون دليون پاڪ آهن، ڇو تہ اهي خدا کي ڏسندا"،[119] "سڀ کان وڌيڪ پنهنجي دل جي حفاظت ڪر، ڇو تہ تنهنجي هر ڪم جو وهڪرو ان مان نڪري ٿو"،[120] "ڇو تہ جتي تنهنجو خزانو آهي، اتي تنهنجي دل به هوندي"،[121] ۽ "جيئن ماڻهو پنهنجي دل ۾ سوچيندو آهي، تيئن ئي هو هوندو" شامل آهن.[122]

ٽوٽل دل جو اظهار محبوب جي وڃائجي وڃڻ جي غم يا اڻپوري رومانوي محبت لاءِ ثقافتن ۾ عام حوالو آهي.

"ڪيوپڊ جي تيرن" جو تصور قديم آهي، جيڪو اووڊ سان لاڳاپيل آهي؛ پر جيتوڻيڪ اووڊ ڪيوپڊ کي پنهنجن تيرن سان شڪارين کي زخمي ڪندڙ طور بيان ڪري ٿو، پر اهو واضح نٿو ڪري تہ زخمي ٿيندڙ شيءِ دل آهي. ننڍن دل جي نشانن تي تير هڻندڙ ڪيوپڊ جي مشهور تصويرڪاري نشات ثانيه جو موضوع آهي، جيڪو ويلنٽائن ڊي سان لاڳاپيل ٿي ويو.[98]

ڪجهه ٽرانس-نيو گني ٻولين، جهڙوڪ فوئي ۽ مومونا، ۾ دل ۽ جذبن جي جاءِ هم لفظ آهن، يعني ٻنهي لاءِ ساڳيو لفظ استعمال ٿئي ٿو.[123]

کاڌ خوراڪ

[سنواريو]

جانورن جون دليون اوفل جي هڪ قسم طور وڏي پيماني تي کائجن ٿيون. ڇاڪاڻ تہ اهي لڳ ڀڳ مڪمل طور عضلو آهن، تنهنڪري انهن ۾ پروٽين گهڻو هوندو آهي. اهي اڪثر ٻين اندروني عضون سان گڏ کاڌن ۾ شامل ڪيون وڃن ٿيون، مثال طور پان-عثماني ڪوڪوريتسي ۾.

ڪڪڙ جون دليون گبلٽس ۾ شمار ٿين ٿيون ۽ اڪثر سيخن تي ڀڃيون وڃن ٿيون؛ ان جا مثال جاپاني hāto yakitori، برازيلي churrasco de coração، ۽ انڊونيشيائي ڪڪڙ دل ساتي آهن.[124] اهي ڪڙاهيءَ ۾ تري به تيار ڪيون وڃن ٿيون، جيئن يروشلم مڪسڊ گرل ۾. مصري کاڌن ۾ اهي تمام باريڪ ڪٽي ڪڪڙ جي ڀرائي جو حصو طور استعمال ٿي سگهن ٿيون.[125] ڪيترين ترڪيبن ۾ انهن کي ٻين گبلٽس سان گڏ رکيو ويندو آهي، جهڙوڪ ميڪسيڪي pollo en menudencias[126] ۽ روسي ragu iz kurinyikh potrokhov.[127]

ڳئون، سوئر ۽ رڍ جون دليون عام طور ترڪيبن ۾ هڪ ٻئي جي جاءِ وٺي سگهن ٿيون.[حوالو گهربل] ڇاڪاڻ تہ دل گهڻو ڪم ڪندڙ عضلو آهي، تنهنڪري ان جو گوشت "سخت ۽ نسبتاً سڪل" هوندو آهي،[128] تنهنڪري عام طور آهستي پچايو ويندو آهي. سختي کي منهن ڏيڻ جو ٻيو طريقو گوشت کي جولين ڪٽ ڪرڻ آهي، جيئن چيني اسٽئر-فرائي دل ۾ ڪيو ويندو آهي.[129]

ڳئون جي دل پنهنجي اعليٰ گوشت معيار ۽ گهٽ قيمت سبب قدر رکي ٿي، ڇاڪاڻ تہ روايتي گوشت جي قيمت بندي ۾ ان کي عام طور گهٽ اهميت ڏني ويندي آهي. ان کي اسٽيڪن ۾ ڪٽي سگهجي ٿو، جيڪي ساڳئي جانور جي وڌيڪ مهانگن گوشت ڪٽن جي معيار سان ڀيٽجڻ جهڙا هوندا آهن، جيتوڻيڪ ان ۾ واضح ريشيدار بناوت جي کوٽ ان کي الڳ ڪري ٿي. آمريڪا ۾ تاريخي طور اها خرچ بچائڻ لاءِ کائي ويندي هئي، پر اڄڪلهه ان کي پاڻ هڪ پسنديده جزو طور پڻ کائجي ٿو.[130] ڳئون جي دل کي گرل يا بريز ڪري سگهجي ٿو.[131] پيروويائي anticuchos de corazón ۾ ڳئون جون ڀڃيل دليون مصالحن ۽ سرڪي واري ملاوٽ ۾ ڊگهي ميرينيشن کان پوءِ نرم ڪري گرل ڪيون وينديون آهن. آسٽريليائي "mock goose" جي ترڪيب اصل ۾ ڀريل ۽ بريز ڪيل ڳئون جي دل آهي.[132]

سوئر جي دل کي اسٽو، پوچ، بريز[133] يا ساسج ۾ تيار ڪري سگهجي ٿو. باليني oret رت جي ساسج جو هڪ قسم آهي، جيڪو سوئر جي دل ۽ رت سان ٺاهيو ويندو آهي. فرانسيسي ترڪيب cœur de porc à l'orange نارنگي جي ساس سان بريز ڪيل دل مان ٺهي ٿي.

ٻيا جانور

[سنواريو]

فقاري جانور

[سنواريو]

دل جي ماپ مختلف جانوري گروهن ۾ مختلف هوندي آهي؛ فقاري جانورن ۾ دليون سڀ کان ننڍن ڪوئن جي دلين (12 mg) کان وٺي نيري وهيل جي دل (600 kg) تائين هونديون آهن.[134] فقاري جانورن ۾ دل جسم جي هيٺئين وچئين حصي ۾، پيريڪارڊيم سان گهيريل، واقع هوندي آهي.[135] ڪجهه مڇين ۾ اهو پيريٽونيم سان ڳنڍيل ٿي سگهي ٿو.[136] سڀني فقاري جانورن ۾ دل غيرمتناسب رخ رکي ٿي، لڳ ڀڳ هميشه کاٻي پاسي. هڪ نظريي موجب اهو شروعاتي جنين ۾ ترقياتي محوري وڪڙ سبب ٿيندو آهي.[137][138]

سائنو ايٽريئل نوڊ سڀني امنيئوٽن ۾ ملي ٿو، پر وڌيڪ ابتدائي فقاري جانورن ۾ نه. انهن جانورن ۾ دل جا عضلا نسبتاً لڳاتار هوندا آهن، ۽ سائنس وينوسس ڌڙڪن کي هم وقت ڪري ٿو، جيڪا باقي خانن مان لهر جي صورت ۾ گذري ٿي. ڇاڪاڻ تہ امنيئوٽن ۾ سائنس وينوسس ساڄي دهليز ۾ شامل ٿي وڃي ٿو، تنهنڪري اهو ممڪن آهي تہ اهو SA نوڊ سان هم اصل هجي. ٽيلي اوسٽ مڇين ۾، جن ۾ سائنس وينوسس باقياتي هوندو آهي، هم وقت سازي جو مکيه مرڪز بدران دهليز ۾ هوندو آهي. دل جي ڌڙڪن جي رفتار مختلف جنسن ۾ تمام گهڻي مختلف هوندي آهي؛ ڪاڊ مڇي ۾ لڳ ڀڳ 20 ڌڙڪا في منٽ کان وٺي همنگ برڊن ۾ لڳ ڀڳ 600 ڌڙڪا في منٽ[139] ۽ روبي-گلي واري همنگ برڊ ۾ 1,200 bpm تائين پهچي سگهي ٿي.[140]

ٻٽا گردشي سرشتا

[سنواريو]
بالغ امفيبين جي ٽن خانن واري دل جو ڪراس سيڪشن. هڪڙو بطين نوٽ ڪريو. واڱڻائي علائقا اهي هنڌ ڏيکارين ٿا جتي آڪسيجن وارو ۽ آڪسيجن کان خالي رت ملي ٿو.
  1. ڦڦڙي رڳ
  2. کاٻي دهليز
  3. ساڄي دهليز
  4. بطين
  5. ڪونس آرٽيريوسَس
  6. سائنس وينوسس

بالغ امفيبينن ۽ گهڻن ريڙهيدار جانورن ۾ ٻٽو گردشي سرشتو هوندو آهي، يعني اهڙو گردشي سرشتو جيڪو شرياني ۽ وريدي حصن ۾ ورهايل هجي. بهرحال، دل پاڻ مڪمل طور ٻن پاسن ۾ جدا ٿيل نه هوندي آهي. ان جي بدران اها ٽن خانن ۾ ورهايل هوندي آهي: ٻه دهليزون ۽ هڪ بطين. جسمي گردش ۽ ڦڦڙن ٻنهي کان واپس ايندڙ رت موٽي اچي ٿو، ۽ رت هڪ ئي وقت جسمي گردش ۽ ڦڦڙن ڏانهن پمپ ٿئي ٿو. ٻٽو سرشتو رت کي ڦڦڙن ڏانهن ۽ ڦڦڙن کان واپس گردش ڪرڻ ڏئي ٿو، جيڪي آڪسيجن وارو رت سڌو دل ڏانهن پهچائين ٿا.[141]

نانگن کان سواءِ ريڙهيدار جانورن ۾ دل عام طور ڇاتي جي وچ واري حصي ڀرسان هوندي آهي. زميني ۽ وڻن تي رهندڙ نانگن ۾ اها عام طور مٿي جي ويجهو واقع هوندي آهي؛ پاڻيءَ واريون جنسون وڌيڪ مرڪزي هنڌ تي دل رکن ٿيون.[142] دل ۾ ٽي خانا هوندا آهن: ٻه دهليزون ۽ هڪ بطين. انهن دلين جي صورت ۽ ڪم مماليه جانورن جي دلين کان مختلف آهن، ڇاڪاڻ تہ نانگن جو جسم ڊگهو هوندو آهي ۽ تنهنڪري اهي مختلف ماحولياتي عنصرن کان متاثر ٿين ٿا. خاص طور، نانگ جي دل جو جسم ۾ هنڌ ڪشش ثقل کان تمام گهڻو متاثر ٿيو آهي. تنهنڪري وڏا نانگ ڪشش ثقل واري تبديلي سبب وڌيڪ رت جو دٻاءُ رکن ٿا.[142] بطين هڪ ڀت (پردي) وسيلي اڌ-اڌ ۾ اڻپوري طرح ورهايل هوندو آهي، جنهن ۾ ڦڦڙي شريان ۽ شه رڳ جي کليل هنڌن ڀرسان وڏو خال هوندو آهي. گهڻين ريڙهيدار جنسن ۾ رت جي وهڪرن جي وچ ۾ تمام گهٽ، يا ڪابه، ملاوٽ نظر اچي ٿي؛ تنهنڪري شه رڳ اصل ۾ رڳو آڪسيجن وارو رت وصول ڪري ٿي.[139][141] هن قاعدي جو استثنا مگرمڇ آهن، جن ۾ چار خانن واري دل هوندي آهي.[143]

لنگ فش جي دل ۾ پردو بطين اندر ڪجهه حصي تائين وڌيل هوندو آهي. ان سان ڦڦڙن ڏانهن ويندڙ آڪسيجن کان خالي رت جي وهڪري ۽ جسم جي باقي حصي ڏانهن پهچندڙ آڪسيجن واري وهڪري جي وچ ۾ ڪنهن حد تائين جدائي ممڪن ٿئي ٿي. زنده امفيبين جنسن ۾ اهڙي ورهاست جي غيرموجودگي شايد جزوي طور ان ساهه کڻڻ جي مقدار سبب هجي، جيڪا چمڙي وسيلي ٿئي ٿي؛ تنهنڪري اجوف رڳن وسيلي دل ڏانهن موٽندڙ رت اڳ ۾ ئي جزوي طور آڪسيجن وارو هوندو آهي. نتيجي طور، ٻن رت وهڪرن جي وڌيڪ نفيس ورهاست جي ضرورت لنگ فش يا ٻين چوپاين فقاري جانورن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ٿي سگهي ٿي. ان هوندي به، گهٽ ۾ گهٽ ڪجهه امفيبين جنسن ۾ بطين جي اسپنجي بناوت رت جي وهڪرن جي وڌيڪ جدائي برقرار رکندي نظر اچي ٿي. ان کان علاوه، ڪونس آرٽيريوسَس جي اصل والوز کي هڪ مارپيچ والو سان مٽايو ويو آهي، جيڪو ان کي ٻن متوازي حصن ۾ ورهائي ٿو، ۽ اهڙيءَ طرح ٻنهي رت وهڪرن کي جدا رکڻ ۾ مدد ڪري ٿو.[139]

مڪمل ورهاست

[سنواريو]

آرڪوسار، يعني مگرمڇيڙا ۽ پکي، ۽ مماليه جانور دل کي ٻن پمپن ۾ مڪمل طور ورهايل ڏيکارين ٿا، جنهن سان ڪل چار قلبي خانا ٿين ٿا؛ سمجهيو وڃي ٿو تہ آرڪوسارن جي چار خانن واري دل مماليه جانورن جي دل کان آزاد نموني ارتقا ڪئي. مگرمڇيڙن ۾ شرياني ڌڙن جي بنياد تي هڪ ننڍڙو کليل سوراخ، فورامين آف پانيزا، هوندو آهي ۽ پاڻيءَ هيٺ غوطو هڻڻ دوران دل جي هر پاسي واري رت ۾ ڪنهن حد تائين ملاوٽ ٿئي ٿي؛[144][145] تنهنڪري رڳو پکين ۽ مماليه جانورن ۾ رت جا ٻه وهڪرا، يعني ڦڦڙي ۽ جسمي گردشن ڏانهن ويندڙ، جسماني رڪاوٽ وسيلي مستقل طور مڪمل جدا رکيا ويندا آهن.[139]

مڇيون

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو مڇي جي ايناٽامي#دل
مڇي جي دل مان رت جو وهڪرو: سائنس وينوسس، دهليز، بطين ۽ ٻاهر نڪرڻ وارو رستو

دل گهٽ ۾ گهٽ 380 ملين سال اڳ مڇين ۾ ارتقا ڪئي.[146] مڇين ۾ اهڙي دل هوندي آهي، جنهن کي اڪثر ٻه خانن واري دل چيو ويندو آهي،[147] جيڪا رت وصول ڪرڻ لاءِ هڪ دهليز ۽ رت پمپ ڪرڻ لاءِ هڪ بطين تي مشتمل هوندي آهي.[148] بهرحال، مڇي جي دل ۾ داخل ٿيڻ ۽ نڪرڻ وارا حصا به هوندا آهن، جن کي خانا چئي سگهجي ٿو؛ تنهنڪري ڪڏهن ان کي ٽي خانن واري[148] يا چار خانن واري[149] به چيو ويندو آهي، ان تي دارومدار آهي تہ خاني طور ڪهڙي حصي کي ڳڻيو وڃي. دهليز ۽ بطين کي ڪڏهن "حقيقي خانا" سمجهيو ويندو آهي، جڏهن تہ ٻين کي "مددي خانا" سمجهيو ويندو آهي.[150]

ابتدائي مڇين ۾ چار خانن واري دل هوندي آهي، پر خانا قطاري ترتيب ۾ هوندا آهن، تنهنڪري اها ابتدائي دل مماليه جانورن ۽ پکين جي چار خانن وارين دلين کان گهڻي مختلف آهي. پهريون خانو سائنس وينوسس آهي، جيڪو جسم مان جگري ۽ ڪارڊينل رڳن وسيلي آڪسيجن کان خالي رت گڏ ڪري ٿو. اتان رت دهليز ۾ ۽ پوءِ طاقتور عضلاتي بطين ڏانهن وڃي ٿو، جتي مکيه پمپنگ عمل ٿيندو آهي. چوٿون ۽ آخري خانو ڪونس آرٽيريوسَس آهي، جنهن ۾ ڪيترائي والوز هوندا آهن ۽ رت کي هيٺئين شه رڳ ڏانهن موڪليندو آهي. هيٺئين شه رڳ رت کي گلڙن ڏانهن پهچائي ٿي، جتي اهو آڪسيجن وٺي ٿو ۽ پٺئين شه رڳ وسيلي جسم جي باقي حصي ڏانهن وهي ٿو. (چوپاين فقاري جانورن ۾، هيٺئين شه رڳ ٻن حصن ۾ ورهائجي وئي آهي؛ هڪ حصو چڙهندڙ شه رڳ ٺاهيندو آهي، جڏهن تہ ٻيو ڦڦڙي شريان ٺاهيندو آهي).[139]

بالغ مڇي ۾ چار خانا سڌي قطار ۾ ترتيب ڏنل نه هوندا آهن، پر S-شڪل ٺاهيندا آهن، جنهن ۾ پويان ٻه خانا اڳين ٻن خانن جي مٿان هوندا آهن. هي نسبتاً سادو نمونو ڪارٽليجي مڇين ۽ ري-فِنڊ مڇين ۾ ملي ٿو. ٽيلي اوسٽ مڇين ۾ ڪونس آرٽيريوسَس تمام ننڍو هوندو آهي ۽ ان کي دل جي اصلي حصي بدران وڌيڪ درست نموني شه رڳ جو حصو بيان ڪري سگهجي ٿو. ڪونس آرٽيريوسَس ڪنهن به امنيئوٽ ۾ موجود نه هوندو آهي؛ شايد ارتقا دوران بطينن ۾ جذب ٿي ويو. ساڳئي طرح، جڏهن تہ سائنس وينوسس ڪجهه ريڙهيدار جانورن ۽ پکين ۾ باقياتي بناوت طور موجود آهي، ٻي صورت ۾ اهو ساڄي دهليز ۾ جذب ٿي ويو آهي ۽ هاڻي الڳ سڃاڻپ لائق نه آهي.[139]

غير فقاري جانور

[سنواريو]
مڇر Anopheles gambiae جي نلي نما دل (سائي) جسم جي ڊيگهه ۾ افقي طور پکڙيل آهي، هيرن نما پرن جي عضلن (پڻ سائي) سان ڳنڍيل ۽ پيريڪارڊيئل خلين (ڳاڙها) سان گهيريل آهي. نيرو رنگ خلوي مرڪزن کي ڏيکاري ٿو.
بنيادي آرٿروپوڊ جسماني بناوت؛ دل ڳاڙهي رنگ ۾ ڏيکاريل آهي

آرٿروپوڊن ۽ گهڻن مولسڪن ۾ کليل گردشي سرشتو هوندو آهي. هن سرشتي ۾ آڪسيجن کان خالي رت دل جي چوڌاري کوکن (سائنسن) ۾ گڏ ٿيندو آهي. اهو رت ڪيترن ننڍن هڪ-طرفن چينلن وسيلي آهستي آهستي دل ۾ داخل ٿئي ٿو. پوءِ دل رت کي هيموسيل ۾ پمپ ڪري ٿي، جيڪو عضون جي وچ ۾ هڪ کوک آهي. آرٿروپوڊن ۾ دل عام طور هڪ عضلاتي نلي هوندي آهي، جيڪا جسم جي ڊيگهه ۾ پٺي هيٺ ۽ مٿي جي بنياد کان پکڙيل هوندي آهي. رت بدران گردشي پاڻياٺ هيمولمف هوندي آهي، جيڪا عام طور استعمال ٿيندڙ ساهه وارو رنگدانو، يعني ٽامي تي ٻڌل هيموسيانن، کي آڪسيجن کڻندڙ طور کڻي ٿي. هيموگلوبن صرف ڪجهه آرٿروپوڊن ۾ استعمال ٿيندو آهي.[151]

سيفالوپوڊ جي دل جو خاڪو

ڪجهه ٻين غير فقاري جانورن، جهڙوڪ ڌرتي ڪيڙن، ۾ گردشي سرشتو آڪسيجن کڻڻ لاءِ استعمال نه ٿيندو آهي، تنهنڪري اهو گهڻو گهٽجي ويل هوندو آهي، جنهن ۾ نه رڳون هونديون آهن نه شريانون، پر ٻه ڳنڍيل نليون هونديون آهن. آڪسيجن ڦهلاءُ وسيلي سفر ڪري ٿي ۽ پنج ننڍيون عضلاتي نالين انهن نالين کي ڳنڍين ٿيون، جيڪي جانورن جي اڳئين حصي ۾ سُسن ٿيون ۽ "دليون" سمجهي سگهجن ٿيون.[151]

اسڪوئڊ ۽ ٻين سيفالوپوڊن ۾ ٻه "گلڙي دليون" هونديون آهن، جن کي برانڪيئل دليون پڻ چيو وڃي ٿو، ۽ هڪ "جسمي دل" هوندي آهي.[152] برانڪيئل دلين ۾ هر هڪ وٽ ٻه دهليزون ۽ هڪ بطين هوندو آهي، ۽ اهي گلڙن ڏانهن رت پمپ ڪن ٿيون، جڏهن تہ جسمي دل جسم ڏانهن رت پمپ ڪري ٿي.[153][154]

رڳو ڪورڊيٽن، جن ۾ فقاري جانور شامل آهن، ۽ هيميڪورڊيٽن ۾ مرڪزي "دل" هوندي آهي، جيڪا شه رڳ جي ٿلهي ٿيڻ سان ٺهيل هڪ ڳوٿري آهي ۽ رت پمپ ڪرڻ لاءِ سُسي ٿي. اهو اشارو ڪري ٿو تہ اها انهن گروهن جي آخري عام ابن ڏاڏي ۾ موجود هئي، ۽ شايد ايڪائنودرمن ۾ وڃائجي وئي هجي.

اضافي تصويرون

[سنواريو]

حوالا ۽ تشريحون

[سنواريو]
  1. ↑ دل کان جسم طرف نڪرندڙ،
  2. ↑ شريانون جن ۾ آڪسيجن کان بغير رت شامل، جيڪي دل کان ڦڦڙن ۾ رت کڻن ٿيون،
  3. ↑ دل ۾ رت کڻي ويندڙ شريانون
  4. ↑ Moran, Michael E. (2013-08-26), "Gray's Anatomy of Stones: Henry Vandyke Carter", Urolithiasis A Comprehensive History, New York, NY: Springer New York, ص. 131–144, doi:10.1007/978-1-4614-8196-6_15, ISBN 978-1-4614-8195-9
  5. ↑ Taber, Clarence Wilbur; Venes, Donald (2009). Taber's Cyclopedic Medical Dictionary. F.A. Davis Co. ص. 1018–1023. ISBN 978-0-8036-1559-5.
  6. ↑ Guyton & Hall 2011, p. 157.
  7. 1 2 3 Moore, Keith L.; Dalley, Arthur F.; Agur, Anne M.R. (2009). "1". Clinically Oriented Anatomy. Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams & Wilkins. ص. 127–173. ISBN 978-1-60547-652-0.
  8. ↑ Starr, Cecie; Evers, Christine; Starr, Lisa (2009). Biology: Today and Tomorrow With Physiology. Cengage Learning. ص. 422. ISBN 978-0-495-56157-6. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 May 2016 تي محفوظ ڪيل.
  9. ↑ Reed, C. Roebuck; Brainerd, Lee Wherry; Lee, Rodney; Kaplan, Inc. (2008). CSET: California Subject Examinations for Teachers (3rd ڇاپو). New York: Kaplan Pub. ص. 154. ISBN 978-1-4195-5281-6. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 May 2016 تي محفوظ ڪيل.
  10. 1 2 Gray's Anatomy 2008, p. 960.
  11. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 Betts, J. Gordon (2013). Anatomy & physiology. OpenStax College, Rice University. ص. 787–846. ISBN 978-1-938168-13-0. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 February 2021 تي محفوظ ڪيل. 11 August 2014 تي حاصل ڪيل.
  12. ↑ Guyton & Hall 2011, pp. 101, 157–158, 180.
  13. 1 2 3 Guyton & Hall 2011, pp. 105–107.
  14. 1 2 3 "Cardiovascular diseases (CVDs) Fact sheet N°317 March 2013". WHO. World Health Organization. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 September 2014 تي محفوظ ڪيل. 20 September 2014 تي حاصل ڪيل.
  15. 1 2 3 Longo, Dan; Fauci, Anthony; Kasper, Dennis; Hauser, Stephen; Jameson, J.; Loscalzo, Joseph (2011). Harrison's Principles of Internal Medicine (18th ڇاپو). McGraw-Hill Professional. ص. 1811. ISBN 978-0-07-174889-6.
  16. ↑ Graham, I; Atar, D; Borch-Johnsen, K; Boysen, G; Burell, G; Cifkova, R; Dallongeville, J; De Backer, G et al. (Oct 2007). "European guidelines on cardiovascular disease prevention in clinical practice: executive summary: Fourth Joint Task Force of the European Society of Cardiology and Other Societies on Cardiovascular Disease Prevention in Clinical Practice (Constituted by representatives of nine societies and by invited experts)". European Heart Journal 28 (19): 2375–2414. doi:10.1093/eurheartj/ehm316. PMID 17726041. https://pure.qub.ac.uk/ws/files/498032/European%20guidelines%20on%20cardiovascular%20disease%20prevention%20in%20clinical%20practice%20-%20executive%20summary%20-%20Eur%20Heart%20J%202007%20-%20Yarnell%20JW%20(EACPR).pdf. Retrieved 21 October 2019.
  17. ↑ "Gray's Anatomy of the Human Body – 6. Surface Markings of the Thorax". Bartleby.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 November 2010 تي محفوظ ڪيل. 2010-10-18 تي حاصل ڪيل.
  18. ↑ Dorland's (2012). Dorland's Illustrated Medical Dictionary (32nd ڇاپو). Elsevier. ص. 1461. ISBN 978-1-4160-6257-8.
  19. ↑ Bianco, Carl (April 2000). "How Your Heart Works". HowStuffWorks. اصل نسخو مان 29 July 2016 تي محفوظ ڪيل. 14 August 2016 تي حاصل ڪيل.
  20. ↑ Ampanozi, Garyfalia; Krinke, Eileen; Laberke, Patrick; Schweitzer, Wolf; Thali, Michael J.; Ebert, Lars C. (7 May 2018). "Comparing fist size to heart size is not a viable technique to assess cardiomegaly". Cardiovascular Pathology 36: 1–5. doi:10.1016/j.carpath.2018.04.009. ISSN 1879-1336. PMID 29859507.
  21. 1 2 Gray's Anatomy 2008, pp. 960–962.
  22. ↑ Gray's Anatomy 2008, pp. 964–967.
  23. ↑ Pocock, Gillian (2006). Human Physiology. Oxford University Press. ص. 264. ISBN 978-0-19-856878-0.
  24. 1 2 3 Gray's Anatomy 2008, pp. 966–967.
  25. ↑ Gray's Anatomy 2008, p. 970.
  26. ↑ University of Minnesota. "Papillary Muscles". Atlas of Human Cardiac Anatomy. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 March 2016 تي محفوظ ڪيل. 7 March 2016 تي حاصل ڪيل.
  27. ↑ "pectinate muscle". The Free Dictionary. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 August 2018 تي محفوظ ڪيل. 2016-07-31 تي حاصل ڪيل.
  28. ↑ "The human proteome in heart". www.proteinatlas.org. The Human Protein Atlas. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 November 2018 تي محفوظ ڪيل. 2017-09-29 تي حاصل ڪيل.
  29. ↑ Uhlén, Mathias; Fagerberg, Linn; Hallström, Björn M.; Lindskog, Cecilia; Oksvold, Per; Mardinoglu, Adil; Sivertsson, Åsa; Kampf, Caroline et al. (2015-01-23). "Tissue-based map of the human proteome" (en ۾). Science 347 (6220). doi:10.1126/science.1260419. ISSN 0036-8075. PMID 25613900.
  30. ↑ Lindskog, Cecilia; Linné, Jerker; Fagerberg, Linn; Hallström, Björn M.; Sundberg, Carl Johan; Lindholm, Malene; Huss, Mikael; Kampf, Caroline et al. (2015-06-25). "The human cardiac and skeletal muscle proteomes defined by transcriptomics and antibody-based profiling". BMC Genomics 16 (1): 475. doi:10.1186/s12864-015-1686-y. ISSN 1471-2164. PMID 26109061.
  31. ↑ "Main Frame Heart Development". Meddean.luc.edu. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 November 2001 تي محفوظ ڪيل. 2010-10-17 تي حاصل ڪيل.
  32. ↑ Guyton & Hall 2011, pp. 110–113.
  33. 1 2 Berry, William; McKenzie, Catherine (1 January 2010). "Use of inotropes in critical care". Clinical Pharmacist 2: 395. http://www.pharmaceutical-journal.com/learning/learning-article/use-of-inotropes-in-critical-care/11049283.article.
  34. 1 2 Bersten, Andrew (2013). Oh's Intensive Care Manual (7th ڇاپو). London: Elsevier Health Sciences. ص. 912–922. ISBN 978-0-7020-4762-6.
  35. ↑ Pocock, Gillian (2006). Human Physiology (Third ڇاپو). Oxford University Press. ص. 266. ISBN 978-0-19-856878-0.
  36. ↑ Antz, Matthias (1998). "Electrical Conduction Between the Right Atrium and the Left Atrium via the Musculature of the Coronary Sinus". Circulation 98 (17): 1790–1795. doi:10.1161/01.CIR.98.17.1790. PMID 9788835. https://archive.org/details/sim_circulation_1998-10-27_98_17/page/1790.
  37. ↑ De Ponti, Roberto (2002). "Electroanatomic Analysis of Sinus Impulse Propagation in Normal Human Atria". Journal of Cardiovascular Electrophysiology 13 (1): 1–10. doi:10.1046/j.1540-8167.2002.00001.x. PMID 11843475.
  38. ↑ "Definition of SA node". Medterms. MedicineNet.com. 27 April 2011. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 August 2012 تي محفوظ ڪيل. 7 June 2012 تي حاصل ڪيل.
  39. ↑ "Purkinje Fibers". About.com. 9 April 2012. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 April 2012 تي محفوظ ڪيل. 7 June 2012 تي حاصل ڪيل.
  40. ↑ Guyton & Hall 2011, pp. 115–120.
  41. ↑ Davis, J.P.; Tikunova, S.B. (2008). "Ca2+ exchange with troponin C and cardiac muscle dynamics". Cardiovascular Research 77 (4): 619–626. doi:10.1093/cvr/cvm098. PMID 18079104.
  42. ↑ Ostchega, Y; Porter, K.S.; Hughes, J; Dillon, C.F.; Nwankwo, T (2011). "Resting pulse rate reference data for children, adolescents and adults, United States 1999–2008". National Health Statistics Reports (41): 1–16. PMID 21905522. https://www.cdc.gov/nchs/data/nhsr/nhsr041.pdf.
  43. ↑ Guyton, Arthur C.; Hall, John E. (2005). Textbook of medical physiology (11th ڇاپو). Philadelphia: W.B. Saunders. ص. 116–122. ISBN 978-0-7216-0240-0.
  44. ↑ Guyton & Hall 2011, p. 208.
  45. ↑ Guyton & Hall 2011, p. 212.
  46. 1 2 3 "Cardiovascular diseases (CVDs)". World Health Organization (برطانوي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 March 2016 تي محفوظ ڪيل. 2016-03-09 تي حاصل ڪيل.
  47. ↑ "Your Heart Failure Healthcare Team". www.heart.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 March 2016 تي محفوظ ڪيل. 2016-03-09 تي حاصل ڪيل.
  48. 1 2 "Different heart diseases". World Heart Federation. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 March 2016 تي محفوظ ڪيل. 2016-03-09 تي حاصل ڪيل.
  49. ↑ Harrison's 2011, p. 1501.
  50. ↑ Davidson's 2010, p. 554.
  51. 1 2 3 4 5 Ponikowski, Piotr; Voors, Adriaan A.; Anker, Stefan D.; Bueno, Héctor; Cleland, John G.F.; Coats, Andrew J.S.; Falk, Volkmar; González-Juanatey, José Ramón et al. (August 2016). "2016 ESC Guidelines for the diagnosis and treatment of acute and chronic heart failure: The Task Force for the diagnosis and treatment of acute and chronic heart failure of the European Society of Cardiology (ESC). Developed with the special contribution of the Heart Failure Association (HFA) of the ESC". European Journal of Heart Failure 18 (8): 891–975. doi:10.1002/ejhf.592. ISSN 1879-0844. PMID 27207191. https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/205777/1/2016%20ESC%20Guidelines%20for%20the%20diagnosis%20and%20treatment%20of%20acute%20and%20chronic%20heart%20failure.pdf. Retrieved 24 September 2019.
  52. 1 2 Vahanian, Alec; Alfieri, Ottavio; Andreotti, Felicita; Antunes, Manuel J.; Barón-Esquivias, Gonzalo; Baumgartner, Helmut; Borger, Michael Andrew; Carrel, Thierry P. et al. (October 2012). "Guidelines on the management of valvular heart disease (version 2012): the Joint Task Force on the Management of Valvular Heart Disease of the European Society of Cardiology (ESC) and the European Association for Cardio-Thoracic Surgery (EACTS)". European Journal of Cardio-Thoracic Surgery 42 (4): S1–44. doi:10.1093/ejcts/ezs455. ISSN 1873-734X. PMID 22922698.
  53. ↑ Davidson's 2010, pp. 612–613.
  54. 1 2 Kirchhof, Paulus; Benussi, Stefano; Kotecha, Dipak; Ahlsson, Anders; Atar, Dan; Casadei, Barbara; Castella, Manuel; Diener, Hans-Christoph et al. (November 2016). "2016 ESC Guidelines for the management of atrial fibrillation developed in collaboration with EACTS". Europace 18 (11): 1609–1678. doi:10.1093/europace/euw295. ISSN 1532-2092. PMID 27567465.
  55. 1 2 3 European Society of Cardiology (ESC); European Heart Rhythm Association (EHRA); Brignole, Michele; Auricchio, Angelo; Baron-Esquivias, Gonzalo; Bordachar, Pierre; Boriani, Giuseppe; Breithardt, Ole-A. et al. (August 2013). "2013 ESC guidelines on cardiac pacing and cardiac resynchronization therapy: the task force on cardiac pacing and resynchronization therapy of the European Society of Cardiology (ESC). Developed in collaboration with the European Heart Rhythm Association (EHRA)". Europace 15 (8): 1070–1118. doi:10.1093/europace/eut206. ISSN 1532-2092. PMID 23801827.
  56. ↑ Blomström-Lundqvist, Carina; Scheinman, Melvin M.; Aliot, Etienne M.; Alpert, Joseph S.; Calkins, Hugh; Camm, A. John; Campbell, W. Barton; Haines, David E. et al. (2003-10-14). "ACC/AHA/ESC guidelines for the management of patients with supraventricular arrhythmias – executive summary: a report of the American College of Cardiology/American Heart Association Task Force on Practice Guidelines and the European Society of Cardiology Committee for Practice Guidelines (Writing Committee to Develop Guidelines for the Management of Patients With Supraventricular Arrhythmias)". Circulation 108 (15): 1871–1909. doi:10.1161/01.CIR.0000091380.04100.84. ISSN 1524-4539. PMID 14557344. https://archive.org/details/sim_circulation_2003-10-14_108_15/page/1871.
  57. ↑ Davidson's 2010, pp. 638–639.
  58. ↑ Baumgartner, Helmut; Bonhoeffer, Philipp; De Groot, Natasja M.S.; de Haan, Fokko; Deanfield, John Erik; Galie, Nazzareno; Gatzoulis, Michael A.; Gohlke-Baerwolf, Christa et al. (December 2010). "ESC Guidelines for the management of grown-up congenital heart disease (new version 2010)". European Heart Journal 31 (23): 2915–2957. doi:10.1093/eurheartj/ehq249. ISSN 1522-9645. PMID 20801927.
  59. ↑ Harrison's 2011, pp. 1458–65.
  60. ↑ Marbán, Eduardo (2002-01-10). "Cardiac channelopathies". Nature 415 (6868): 213–218. doi:10.1038/415213a. ISSN 0028-0836. PMID 11805845. Bibcode: 2002Natur.415..213M. https://archive.org/details/sim_nature-uk_2002-01-10_415_6868/page/17.
  61. ↑ Marban, Eduardo (2003-07-01). "Cardiac Channelopathies" (en ۾). Heart Views 4 (3): 4. ISSN 1995-705X. https://www.heartviews.org/article.asp?issn=1995-705X;year=2003;volume=4;issue=3;spage=4;epage=4;aulast=Marban;type=0. آرڪائيو ڪيا ويا 2023-10-05 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  62. ↑ "Channelopathies That Lead to Sudden Cardiac Death: Clinical and Genetic Aspects". Heart Lung Circ 28 (1): 22–30. January 2019. doi:10.1016/j.hlc.2018.09.007. PMID 30389366.
  63. ↑ "Long QT Syndrome". NORD (National Organization for Rare Disorders) (آمريڪي انگريزي ۾). 2022-11-19 تي حاصل ڪيل.
  64. ↑ "Catecholaminergic polymorphic ventricular tachycardia: MedlinePlus Genetics". medlineplus.gov (انگريزي ۾). 2022-11-19 تي حاصل ڪيل.
  65. ↑ "Progressive familial heart block: MedlinePlus Genetics". medlineplus.gov (انگريزي ۾). 2022-11-19 تي حاصل ڪيل.
  66. ↑ Bourier, Felix; Denis, Arnaud; Cheniti, Ghassen; Lam, Anna; Vlachos, Konstantinos; Takigawa, Masateru; Kitamura, Takeshi; Frontera, Antonio et al. (2018-11-27). "Early Repolarization Syndrome: Diagnostic and Therapeutic Approach". Frontiers in Cardiovascular Medicine 5. doi:10.3389/fcvm.2018.00169. ISSN 2297-055X. PMID 30542653.
  67. ↑ "Brugada syndrome: MedlinePlus Genetics". medlineplus.gov (انگريزي ۾). 2022-11-19 تي حاصل ڪيل.
  68. ↑ Davidson's 2010, pp. 527–534.
  69. ↑ Davidson, Sir Stanley; Colledge, Nicki R.; Walker, Brian R.; Ralston, Stuart (2010). Davidson's Principles and Practice of Medicine (21st ڇاپو). Edinburgh: Churchill Livingstone/Elsevier. ص. 522–536. ISBN 978-0-7020-3084-0.
  70. 1 2 3 Davidson's 2010, pp. 522–536.
  71. 1 2 Talley, Nicholas J.; O'Connor, Simon (2013). Clinical Examination. Churchill Livingstone. ص. 76–82. ISBN 978-0-7295-4198-5.
  72. 1 2 Davidson's 2010, pp. 556–559.
  73. ↑ Coven, David; Yang, Eric. "Acute Coronary Syndrome Workup". Medscape. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 August 2016 تي محفوظ ڪيل. 14 August 2016 تي حاصل ڪيل.
  74. ↑ Davidson's 2010, pp. 531.
  75. ↑ Harrison's 2011, p. 1534.
  76. ↑ Davidson's 2010, pp. 521–640.
  77. 1 2 3 4 Davidson's 2010, pp. 528–530.
  78. ↑ Armstrong, William F.; Ryan, Thomas; Feigenbaum, Harvey (2010). Feigenbaum's Echocardiography. Lippincott Williams & Wilkins. ISBN 978-0-7817-9557-9. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 April 2016 تي محفوظ ڪيل.
  79. ↑ Authors/Task Force Members; Piepoli, Massimo F.; Hoes, Arno W.; Agewall, Stefan; Albus, Christian; Brotons, Carlos; Catapano, Alberico L.; Cooney, Marie-Therese et al. (September 2016). "2016 European Guidelines on cardiovascular disease prevention in clinical practice: The Sixth Joint Task Force of the European Society of Cardiology and Other Societies on Cardiovascular Disease Prevention in Clinical Practice (constituted by representatives of 10 societies and by invited experts) Developed with the special contribution of the European Association for Cardiovascular Prevention & Rehabilitation (EACPR)". Atherosclerosis 252: 207–274. doi:10.1016/j.atherosclerosis.2016.05.037. ISSN 1879-1484. PMID 27664503. http://orbi.ulg.ac.be/handle/2268/205776. Retrieved 11 September 2018.
  80. 1 2 Kolh, Philippe; Windecker, Stephan; Alfonso, Fernando; Collet, Jean-Philippe; Cremer, Jochen; Falk, Volkmar; Filippatos, Gerasimos; Hamm, Christian et al. (October 2014). "2014 ESC/EACTS Guidelines on myocardial revascularization: the Task Force on Myocardial Revascularization of the European Society of Cardiology (ESC) and the European Association for Cardio-Thoracic Surgery (EACTS). Developed with the special contribution of the European Association of Percutaneous Cardiovascular Interventions (EAPCI)". European Journal of Cardio-Thoracic Surgery 46 (4): 517–592. doi:10.1093/ejcts/ezu366. ISSN 1873-734X. PMID 25173601.
  81. ↑ Davidson's 2010, pp. 585–588, 614–623.
  82. 1 2 3 "Anatomy of the Heart". University of Sydney Online Museum. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 August 2016 تي محفوظ ڪيل. 2 August 2016 تي حاصل ڪيل.
  83. 1 2 3 4 Meletis, John; Konstantopoulos, Kostas (2010). "The Beliefs, Myths, and Reality Surrounding the Word Hema (Blood) from Homer to the Present". Anemia 2010. doi:10.1155/2010/857657. PMID 21490910.
  84. ↑ Katz, A. M. (1 May 2008). "The 'Modern' View of Heart Failure: How Did We Get Here?". Circulation: Heart Failure 1 (1): 63–71. doi:10.1161/CIRCHEARTFAILURE.108.772756. PMID 19808272.
  85. 1 2 3 4 5 6 7 Aird, W.C. (July 2011). "Discovery of the cardiovascular system: from Galen to William Harvey". Journal of Thrombosis and Haemostasis 9: 118–129. doi:10.1111/j.1538-7836.2011.04312.x. PMID 21781247.
  86. ↑ Michelakis, E.D. (19 June 2014). "Pulmonary Arterial Hypertension: Yesterday, Today, Tomorrow". Circulation Research 115 (1): 109–114. doi:10.1161/CIRCRESAHA.115.301132. PMID 24951761.
  87. ↑ West, John (2008). "Ibn al-Nafis, the pulmonary circulation, and the Islamic Golden Age". Journal of Applied Physiology 105 (6): 1877–1880. doi:10.1152/japplphysiol.91171.2008. PMID 18845773. PMC 2612469. https://archive.org/details/sim_journal-of-applied-physiology_2008-12_105_6/page/1877.
  88. ↑ Bondke Persson, A.; Persson, P.B. (2014). "Form and function in the vascular system". Acta Physiologica 211 (3): 468–470. doi:10.1111/apha.12309. PMID 24800879.
  89. 1 2 West, J.B. (30 May 2014). "Galen and the beginnings of Western physiology". AJP: Lung Cellular and Molecular Physiology 307 (2): L121–L128. doi:10.1152/ajplung.00123.2014. PMID 24879053. http://pdfs.semanticscholar.org/bd6b/3bb1b19195825c9a5ac2c1201ddc5925aa6b.pdf. آرڪائيو ڪيا ويا 2 March 2019 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  90. ↑ Silverman, M.E. (13 June 2006). "Why Does the Heart Beat?: The Discovery of the Electrical System of the Heart". Circulation 113 (23): 2775–2781. doi:10.1161/CIRCULATIONAHA.106.616771. PMID 16769927. https://archive.org/details/sim_circulation_2006-06-13_113_23/page/2775.
  91. ↑ Cooper, David K.C. (2012-01-01). "A Brief History of Cross-Species Organ Transplantation". Baylor University Medical Center Proceedings 25 (1): 49–57. doi:10.1080/08998280.2012.11928783. ISSN 0899-8280. PMID 22275786.
  92. ↑ "The operation that took medicine into the media age". BBC News (برطانوي انگريزي ۾). 2017-12-03. 2022-06-09 تي حاصل ڪيل.
  93. ↑ Organ Donation. Greenhaven Publishing LLC. 2012. ص. 18. ISBN 978-0-7377-6269-3.
  94. ↑ Cooley, Denton A. (2011). "Recollections of the Early Years of Heart Transplantation and the Total Artificial Heart". Artificial Organs 35 (4): 353–357. doi:10.1111/j.1525-1594.2011.01235.x. PMID 21501184.
  95. ↑ Miniati, Douglas N.; Robbins, Robert C. (2002). "Heart transplantation: a thirty-year perspective: A Thirty-Year Perspective". Annual Review of Medicine 53 (1): 189–205. doi:10.1146/annurev.med.53.082901.104050. PMID 11818470.
  96. ↑ "2022 News – In Memoriam: David Bennett, Sr. | University of Maryland School of Medicine". www.medschool.umaryland.edu. 2022-06-09 تي حاصل ڪيل.
  97. ↑ Neubauer, Stefan (15 March 2007). "The Failing Heart – An Engine Out of Fuel". New England Journal of Medicine 356 (11): 1140–1151. doi:10.1056/NEJMra063052. PMID 17360992. https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2007-03-15_356_11/page/1140.
  98. 1 2 3 Tresidder, Jack (2012). "Heart". The Watkins Dictionary of Symbols. Watkins Media Limited. ISBN 978-1-78028-357-9.
  99. ↑ Rosner, Fred (1995). Medicine in the Bible and the Talmud: selections from classical Jewish sources (Augm. ڇاپو). Hoboken, NJ: KTAV Pub. House. ص. 87–96. ISBN 978-0-88125-506-5.
  100. ↑ Britannica, Ib آرڪائيو ڪيا ويا 7 January 2009 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.. The word was also transcribed by Wallis Budge as Ab.
  101. ↑ Allen, James P. (2014). Middle Egyptian: an introduction to the language and culture of hieroglyphs (3rd ڇاپو). Cambridge University Press. ص. 453, 465. ISBN 978-1-107-66328-2.
  102. ↑ "Mummification". www.ancientegypt.co.uk. 2022-12-20 تي حاصل ڪيل.
  103. ↑ Taylor, John H. (2001). Death and the afterlife in ancient Egypt. Chicago: The University of Chicago Press. ص. 35–38. ISBN 978-0-226-79164-7.
  104. ↑ Xigui, Qiu; Mattos, Gilbert L (2000). Chinese writing = Wenzi-xue-gaiyao. Berkeley: Society for the Study of Early China [u.a.] ص. 176. ISBN 978-1-55729-071-7.
  105. ↑ MDBG online dictionary. "心" آرڪائيو ڪيا ويا 4 October 2016 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين..
  106. ↑ Rogers, Flaws, Bob (2007). Statements of fact in traditional Chinese medicine (3rd ڇاپو). Boulder, Colo.: Blue Poppy Press. ص. 47. ISBN 978-0-936185-52-1. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 April 2021 تي محفوظ ڪيل. 16 August 2020 تي حاصل ڪيل.{{cite book}}: CS1 maint: multiple names: authors list (ڳنڍڻو)
  107. ↑ Wiseman, Nigel; Ye, Feng (1998). A practical dictionary of Chinese medicine (1st ڇاپو). Brookline, MA: Paradigm Publications. ص. 260. ISBN 978-0-912111-54-4.
  108. ↑ Sellmer, Sven (2004), "The Heart in the Ŗg veda", ۾ Piotr Balcerowicz; Marek Mejor (مرتب), Essays in Indian Philosophy, Religion and Literature, Delhi: Motilal Banarsidass Publishers, ص. 71–83, ISBN 978-81-208-1978-8, محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 December 2016 تي محفوظ ڪيل
  109. ↑ Lanman, Charles Rockwell (1996). A Sanskrit reader: text and vocabulary and notes (repr ڇاپو). Delhi: Motilal Banarsidass. ص. 287. ISBN 978-81-208-1363-2.
  110. ↑ Aristotle. On the Parts of Animals. book 3, ch. 4. اصل نسخو مان 14 August 2016 تي محفوظ ڪيل. (De partibus animalium)
  111. ↑ Galen, De usu partium corporis humani ("The Use of the Parts of the Human Body"), book 6.
  112. ↑ Sandstrom, Alan (1991) Corn is Our Blood. University of Oklahoma Press. pp. 239–240. ISBN 0-8061-2403-2.
  113. 1 2 "'Listen to your heart': Indigenous elders channel tough love in Earth Day film". Reuters (انگريزي ۾). 2020-04-20. 2022-12-20 تي حاصل ڪيل.
  114. ↑ "Prophecy". Wisdom Weavers of the World (آمريڪي انگريزي ۾). 2022-12-20 تي حاصل ڪيل.
  115. ↑ Nature, Center for Humans and (2017-06-16). "Out of the Head, Into the Heart: The Way of the Human Being". Center for Humans and Nature (آمريڪي انگريزي ۾). 2022-12-20 تي حاصل ڪيل.
  116. ↑ Bioneers (2019-03-22). "The Indigenous Art of Following Wisdom from the Heart". Bioneers (آمريڪي انگريزي ۾). 2022-12-20 تي حاصل ڪيل.
  117. ↑ Kurian G (2001). "Sacred Heart of Jesus". Nelson's Dictionary of Christianity: The Authoritative Resource on the Christian World. Thomas Nelson Inc. ISBN 978-1-4185-3981-8.
  118. ↑ Murray, Tom Devonshire Jones; Linda Murray; Peter (2013). "Heart". The Oxford dictionary of christian art and architecture (2nd ڇاپو). Corby: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-968027-6.{{cite book}}: CS1 maint: multiple names: authors list (ڳنڍڻو)
  119. ↑ "Bible Gateway passage: Matthew 5:8 – New International Version". Bible Gateway (انگريزي ۾). 2022-12-19 تي حاصل ڪيل.
  120. ↑ "Bible Gateway passage: Proverbs 4:23 – New International Version". Bible Gateway (انگريزي ۾). 2022-12-19 تي حاصل ڪيل.
  121. ↑ "Bible Gateway passage: Matthew 6:21 – New International Version". Bible Gateway (انگريزي ۾). 2022-12-22 تي حاصل ڪيل.
  122. ↑ "Bible Gateway passage: Proverbs 23:7 – New King James Version". Bible Gateway (انگريزي ۾). 2022-12-19 تي حاصل ڪيل.
  123. ↑ Pawley, Andrew; Hammarström, Harald. The Trans New Guinea family. ص. 125.
  124. ↑ Indonesia Magazine, 25 (1994), p. 67
  125. ↑ Abdennour, Samia (2010) "Firakh mahshiya wi mihammara", recipe 117, Egyptian Cooking: And Other Middle Eastern Recipes, American University in Cairo Press. ISBN 977-424-926-7.
  126. ↑ Kennedy, Diana (2013) My Mexico: A Culinary Odyssey with Recipes, University of Texas Press. p. 100. ISBN 0-292-74840-X.
  127. ↑ Sacharow, Alla (1993) Classic Russian Cuisine: A Magnificent Selection of More Than 400 Traditional Recipes. ISBN 1-55970-174-9
  128. ↑ Rombauer, Irma S.; Becker, Marion Rombauer; Becker, Ethan (1975). The Joy of Cooking. The Bobbs-Merrill Company. ص. 508. ISBN 978-0-02-604570-4.
  129. ↑ Schwabe, Calvin W. (1979) Unmentionable Cuisine, University of Virginia Press, ISBN 0-8139-1162-1, p. 96
  130. ↑ Gray, Melissa. "Beef Heart: An Unexpected Meal That Spans Generations", NPR, 25 October 2012.
  131. ↑ Rombauer, Irma S. and Rombauer Becker, Marion (1975) The Joy of Cooking, p. 508
  132. ↑ Torode, John (2009) Beef: And Other Bovine Matters, Taunton Press, ISBN 1-60085-126-6, p. 230
  133. ↑ Milsom, Jennie (2009) The Connoisseur's Guide to Meat. Sterling Publishing Company. p. 171. ISBN 1-4027-7050-2
  134. ↑ Dobson, Geoffrey P (August 2003). "On Being the Right Size: Heart Design, Mitochondrial Efficiency and Lifespan Potential". Clinical and Experimental Pharmacology and Physiology 30 (8): 590–597. doi:10.1046/j.1440-1681.2003.03876.x. PMID 12890185. https://archive.org/details/sim_clinical-and-experimental-pharmacology-physiology_2003-08_30_8/page/590.
  135. ↑ Hyman, L. Henrietta (1992). Hyman's Comparative Vertebrate Anatomy. University of Chicago Press. ص. 448–. ISBN 978-0-226-87013-7. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 December 2016 تي محفوظ ڪيل.
  136. ↑ Shuttleworth, Trevor J., مرتب (1988). Physiology of Elasmobranch Fishes. Berlin, Heidelberg: Springer Berlin Heidelberg. ص. 3. ISBN 978-3-642-73336-9. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 April 2021 تي محفوظ ڪيل. 16 August 2020 تي حاصل ڪيل.
  137. ↑ de Lussanet, Marc H.E.; Osse, Jan W.M. (2012). "An ancestral axial twist explains the contralateral forebrain and the optic chiasm in vertebrates". Animal Biology 62 (2): 193–216. doi:10.1163/157075611X617102. ISSN 1570-7555.
  138. ↑ de Lussanet, M.H.E. (2019). "Opposite asymmetries of face and trunk and of kissing and hugging, as predicted by the axial twist hypothesis". PeerJ 7. doi:10.7717/peerj.7096. PMID 31211022.
  139. 1 2 3 4 5 6 Romer, Alfred Sherwood; Parsons, Thomas S. (1977). The Vertebrate Body. Philadelphia: Holt-Saunders International. ص. 437–442. ISBN 978-0-03-910284-5.
  140. ↑ Osborne, June (1998). The Ruby-Throated Hummingbird. University of Texas Press. ص. 14. ISBN 978-0-292-76047-9.
  141. 1 2 Grimm, Kurt A.; Lamont, Leigh A.; Tranquilli, William J.; Greene, Stephen A.; Robertson, Sheilah A. (2015). Veterinary Anesthesia and Analgesia (انگريزي ۾). John Wiley & Sons. ص. 418. ISBN 978-1-118-52620-0. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 December 2016 تي محفوظ ڪيل.
  142. 1 2 Seymour, Roger S. (1987). "Scaling of Cardiovascular Physiology in Snakes" (en ۾). Integrative and Comparative Biology 27 (1): 97–109. doi:10.1093/icb/27.1.97. ISSN 1540-7063. https://archive.org/details/sim_integrative-and-comparative-biology_1987_27_1/page/97.
  143. ↑ Colville, Thomas P.; Bassert, Joanna M. (2015). Clinical Anatomy and Physiology for Veterinary Technicians (انگريزي ۾). Elsevier Health Sciences. ص. 547. ISBN 978-0-323-35620-6. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 December 2016 تي محفوظ ڪيل.
  144. ↑ Crigg, Gordon; Johansen, Kjell (1987). "Cardiovascular Dynamics in Crocodylus Porosus Breathing Air And During Voluntary Aerobic Dives". Journal of Comparative Physiology B 157 (3): 381–392. doi:10.1007/BF00693365. http://espace.library.uq.edu.au/view/UQ:9269/_Crocodylus_poro.pdf. Retrieved 20 February 2019. آرڪائيو ڪيا ويا 28 August 2021 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. آرڪائيو ڪاپي (PDF), اصل نسخي مان 28 August 2021 تي محفوظ ڪيل, 7 July 2026 تي حاصل ڪيل{{citation}}: CS1 maint: bot: original URL status unknown (ڳنڍڻو)
  145. ↑ Axelsson, Michael; Craig, Franklin; Löfman, Carl; Nilsson, Stefan; Crigg, Gordon (1996). "Dynamic Anatomical Study of Cardiac Shunting in Crocodiles Using High-Resolution Angioscopy". The Journal of Experimental Biology 199 (2): 359–365. doi:10.1242/jeb.199.2.359. PMID 9317958. Bibcode: 1996JExpB.199..359A. http://jeb.biologists.org/content/199/2/359.full.pdf. Retrieved 3 July 2012.
  146. ↑ Ghosh, Pallab (2022-09-15). "World's oldest heart found in prehistoric fish" (برطانوي انگريزي ۾). BBC News. 2022-09-16 تي حاصل ڪيل.
  147. ↑ Jurd, Richard David (2004). Instant Notes Animal Biology. Garland Science. ص. 134. ISBN 978-1-85996-325-8. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 December 2016 تي محفوظ ڪيل.
  148. 1 2 Ostrander, Gary Kent (2000). The Laboratory Fish. Elsevier. ص. 154–155. ISBN 978-0-12-529650-2. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 December 2016 تي محفوظ ڪيل.
  149. ↑ Farrell, Anthony P, مرتب (2011). Encyclopedia of Fish Physiology: From Genome to Environment. Stevens, E Don; Cech, Jr., Joseph J; Richards, Jeffrey G. Academic Press. ص. 2315. ISBN 978-0-08-092323-9. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 December 2016 تي محفوظ ڪيل.
  150. ↑ Shukla, J.P. Fish & Fisheries. Rastogi Publications. ص. 154–155. ISBN 978-81-7133-800-9. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 December 2016 تي محفوظ ڪيل.
  151. 1 2 Solomon, Eldra; Berg, Linda; Martin, Diana W. (2010). Biology (انگريزي ۾). Cengage Learning. ص. 939. ISBN 978-1-133-17032-7. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 December 2016 تي محفوظ ڪيل.
  152. ↑ Schipp, R., von Boletzky, S., Jakobs, P. et al. "A congenital malformation of the systemic heart complex in Sepia officinalis L. (Cephalopoda)". Helgoländer Meeresunters. 52, 29–40 (1998). سانچو:Doi
  153. ↑ "Meet our animals". Smithsonian National Zoological Park. اصل نسخو مان 29 July 2016 تي محفوظ ڪيل. 14 August 2016 تي حاصل ڪيل.
  154. ↑ Ladd, Prosser C (1991). Comparative Animal Physiology, Environmental and Metabolic Animal Physiology. John Wiley & Sons. ص. 537–. ISBN 978-0-471-85767-9. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 December 2016 تي محفوظ ڪيل.
  1. ↑ جسم کان دل طرف ويندڙ
  2. ↑ اھڙيون نسون جن ۾ ڦڦڙن کان دل تائين آڪسيجن واري رت ھوندي آھي
  3. ↑ نسون جيڪي دل جي تاندورن مان رت کڻن ٿيون
  4. ↑ ياد رهي تہ ڏورا والوز کي کولڻ جو سبب نه بڻجن ٿا. اهو ڪم آٽريمن ۽ وينٽريڪلن ۾ موجود رت جي دٻاءَ جي فرق سان ٿئي ٿو.
  5. ↑ دهليزن جي ڊي پولرائيزيشن ساڳئي وقت ٿئي ٿي، پر اي سي جي تي ظاهر ٿيڻ لاءِ ڪافي اهم نه هوندي آهي.[77]

حوالا

[سنواريو]

سانچو:CNX A&P

ڪتابيات

[سنواريو]

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]
وڌيڪ ڄاڻ حاصل ڪريو
دل
بابت وڪيپيڊيا جي ساٿي منصوبن تي
وڪي لغت ۾ ڳوليو وصفون وڪي لغت تان
وڪيميڊيا العام ۾ ڳوليو ميڊيا وڪيميڊيا العام تان
وڪي قول ۾ ڳوليو قول وڪي قول تان
وڪي ماخذ ۾ ڳوليو ماخذي متن وڪي ماخذ تان
وڪي بُڪس ۾ ڳوليو درسي ڪتاب وڪي بُڪس تان
وڪيورسٽي ۾ ڳوليو سکيا جا وسيلا وڪيورسٽي تان

سانچو:Heart anatomy سانچو:Cardiovascular physiology

"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=دل&oldid=415547" تان ورتل