Shko te përmbajtja

Peshkaqeni

Redakto lidhjet
Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë

Peshkaqenët
Peshkaqeni i madh i bardhë
Klasifikimi shkencor e
Kingdom: Animalia
Phylum: Chordata
Class: Chondrichthyes
Subclass: Elasmobranchii
Infraclass: Euselachii
Superorder: Selachimorpha
Rendet

Carcharhiniformes
Heterodontiformes
Hexanchiformes
Lamniformes
Orectolobiformes
Pristiophoriformes
Squaliformes
Squatiniformes

Sinonimet
Pleurotremata
Selachii

Peshkaqenët janë një grup peshqish elasmobranç që karakterizohen nga një skelet kërc. Peshkaqenët modernë klasifikohen brenda mbirendit Selachimorpha (ose Selachii). Megjithatë, termi "peshkaqen" është përdorur edhe për anëtarët e zhdukur të nënklasës Elasmobranchii jashtë Selachimorpha, sikur janë Cladoselache dhe Xenacanthus, gjithashtu edhe Chondrichthyes sikurse dhe janë holocefalidët eugenedontidanë.

Sipas këtij përkufizimi më të gjerë, peshkaqenët më të hershëm të njohur datojnë që më shumë se 420 milionë vjet më parë.[1] Acanthodët shpesh quhen "peshkaqenë gjembaç"; edhe pse ato nuk janë pjesë e klasës Chondrichthyes. Që atëherë, peshkaqenët kanë janë të larmishëm dhe ka mbi 500 lloje. Ato variojnë nga peshkaqeni xhuxh (Etmopterus perryi), një specie të detit të thellë prej vetëm 17 centimetres (6.7 in), në peshkaqenin balenë (Rhincodon typus), peshku më i madh në botë, i cili arrin rreth 12 metres (470 in) në gjatësi. Peshkaqenët janë gjetur në të gjitha detet dhe janë të zakonshëm në thellësitë e 2000 metrave (79,000 in). Ata përgjithësisht nuk jetojnë në ujëra të ëmbla edhe pse ekzistojnë disa përjashtime të njohura, të tilla si peshkaqenët demë dhe peshkaqenët e lumit, të cilët mund të mbijetojnë dhe të gjenden si në ujin e detit ashtu dhe në ujërat ëmbla.[2] Peshkaqenët kanë një mbulesë të dhëmbëve të lëkurës që mbron lëkurën e tyre nga dëmtimet dhe parazitët, përveç përmirësimit të dinamikës së tyre fluide. Ata kanë grupe të shumta dhëmbësh që ndërrohen.[3]

Llojet e njohura të tilla si peshkaqeni i madh i bardhë, peshkaqeni tigër, peshkaqen i kaltër dhe peshkaqeni kokëçekiç, janë grabiqarë në krye të zinxhirit ushqimor nënujorë. Shumë popullata peshkaqeni kërcënohen nga aktivitetet njerëzore.

Etimologjia

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Deri në shekullin e 16-të,[4] peshkaqenët njiheshin si “qentë e detit”.[5] Fjala peshkaqen në ditët e sotme ka ardhur nga bashkimi i fjalëve 'peshk' dhe 'qen'.[6]


Taksonomia

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Peshkaqenët i përkasin mbirendit Selachimorpha në nënklasën Elasmobranchii në klasën Chondrichthyes. Elasmobranchii gjithashtu përfshin batoidët dhe raxhidajët; Chondrichthyes gjithashtu përfshijnë Chimaeras. Mendohet se peshkaqenët formojnë një grup polofiletik: disa peshkaqenë janë më të lidhur ngushtë me batoidët se sa disa peshkaqenë të tjerë,[7] por studimet aktuale molekulare mbështesin monofilume të të dy grupeve të peshkaqenë dhe batoidëve.[8][9]

Mbirendi Selachimorpha është i ndarë në Galeomorphii dhe Squalomorphii. Galemorfët janë Heterodontiformes, Orectolobiformes, Lamniformes, dhe Carcharhiniformes. Lamnoidët dhe Carcharhinoidët zakonisht vendosen në një kolonë, por studimet e kohëve të fundit tregojnë se Lamnoidët dhe Orectoloboidët janë një kolonë. Disa shkencëtarë tani mendojnë se Heterodontoidët mund të jenë Skuamorfë. Skuamorfët janë të ndarë në Hexanchiformes dhe Squalomorpha. Ishte i përbërë nga peshkaqeni lopë dhe peshkaqeni i frikshëm, ndonëse disa autorë propozojnë që të dy familjet të zhvendosen në rende të ndara. Squalomorpha përmban Squaliformes dhe Hypnosqualea. Hypnosqualea mund të jetë e pavlefshme. Ai përfshin edhe Squatiniformes dhe Pristorajea, të cilat gjithashtu mund të jenë të pavlefshëm, por përfshijnë Pristiophoriformes dhe Batoidea.[7][10]

Ka më shumë se 470 lloje peshkaqenësh të ndarë në trembëdhjetë rende, duke përfshirë katër rende të peshkaqenëve që janë zhdukur:[10]

  • Carcharhiniformes: Zakonisht i njohur si peshkaqeni i tokës, rendi përfshin peshkaqenin blu, tigër, dem, gri, të zezë, dhe atë të shkëmbit të Karaibeve, së bashku me atë kokëçekiç dhe peshkaqenin mace. Ata dallohen nga një feçe e zgjatur dhe një membranë që mbron sytë gjatë një sulmi.
  • Heterodontiformes: Ata zakonisht njihen si peshkaqeni kokëdem dhe me brirë.
  • Lamniformes: Ata janë të njohur zakonisht si peshkaqenët makerel. Ato përfshijnë peshkaqenin e egër, peshkaqenin peshk dhe atë të bardhë. Ata dallohen nga nofullat e tyre të mëdha dhe nga riprodhimi. Lamniformët gjithashtu përfshijnë megalodonin e zhdukur, Carcharodon megalodon.
  • Pristiophoriformes: Këto janë peshkaqeni dhëmbësharrë, me një nofull të zgjatur dhe të dhëmbëzuar që përdorin për ta shqyer gjahun të tyre.
  • Squaliformes: Ky grup përfshin peshkun qen
  • Squatiniformes: Gjithashtu njihen si peshkaqenët me krahë

Anatomia

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Anatomia gjenerale e peshkaqenit

Dhëmbi

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Dhëmbët e peshkaqenit tigër janë të dhëmbëzuara për ta prerë mishin përtej

Dhëmbët e peshkaqenëve janë të ngulitura në mishrat dhe jo të lidhura direkt me nofullën dhe vazhdimisht zëvendësohen gjatë gjithë jetës. Rreshtat e shumëfishta të dhëmbëve zëvendësohen në një zakon në brendësi të nofullës dhe lëvizin vazhdimisht përpara në krahasim me një rrip transportieri; disa peshkaqenë humbin 30.000 ose më shumë dhëmbë gjatë jetës së tyre. Shkalla e zëvendësimit të dhëmbëve ndryshon nga një herë çdo 8 deri 10 ditë në disa muaj. Në shumicën e llojeve, dhëmbët zëvendësohen një nga një, në krahasim me zëvendësimin e njëkohshëm të një rreshti të tërë, i cili vërehet në peshkaqenët e gjinisë Isistius.[11]

Forma e dhëmbit varet nga dieta e peshkaqenëve: ata që ushqehen me molusqe dhe crustacea kanë dhëmbë të dendur dhe të rrafshuar që përdoren për të shqyer, ata që ushqehen me peshq kanë dhëmbë si gjilpëra për të kapur prenë dhe ato që ushqehen me pre të mëdhaja, siç janë gjitarët, kanë dhëmbë si trekëndësha për të prerë mishin. Dhëmbët e plankton-ushqyesve të tilla si peshkaqenët e vegjël janë të vogla dhe jo-funksionale.[12]

Skeleti

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Skelet e peshkaqenëve janë shumë të ndryshëm nga ato të peshqve kockor dhe vertebrorëve tokësorë. Peshkaqenët dhe peshqit e tjerë kërthizorë kanë skelete të bëra nga kërci dhe indi lidhës. Skeleti është fleksibël dhe i qëndrueshëm, por është rreth gjysma e densitetit normal të kockave. Kjo zvogëlon peshën e skeletit, duke kursyer energji.[13] Për shkak se peshkaqenët nuk kanë brinjë, ata lehtë mund të shtypen nën peshën e tyre në tokë.[14]

Nofulla

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Nofullat e peshkaqenëve nuk janë bashkangjitur në kafkë. Sipërfaqja e nofullës (në krahasim me peshkaqenët vertebrorë) ka nevojë për mbështetje shtesë për shkak të ekspozimit të saj të rëndë ndaj stresit fizik dhe nevojës për forcë. Ajo ka një shtresë të pllakave të vogla gjashtëkëndore, të cilat janë blloqe kristali të kripës së kalciumit.[15] Kjo u jep këtyre zonave të njëjtën forcë që gjendet në indin kockor të gjetur në kafshë të tjera.

Në përgjithësi peshkaqenë kanë vetëm një shtresë të pllake gjashtëkëndore, por nofullat e mostrave të mëdha, të tilla si peshkaqeni dem, peshkaqeni e tigër dhe peshkaqenët e mëdhenj të bardhë kanë 2-3 shtresa ose më shumë, në varësi të madhësisë së trupit. Dhëmbët e një peshkaqeni të madh të bardhë mund të kenë deri në pesë shtresa.[13]

Fletët

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Skeletet e fletëve janë të zgjatura dhe të mbështetura me rrezet e buta dhe të pandryshuara të quajtur ceratotrichia, filamente të proteinës elastike që i ngjan keratinit të flokëve dhe puplave.[16] Shumica e peshkaqenë kanë tetë fletë. Peshkaqenët mund të largohen vetëm drejtpërsëdrejti para objekteve të tyre, sepse fletët e tyre nuk i lejojnë ata të lëvizin në drejtimin e parë të bishtit.[14]

Luspat

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Luspat e një peshkaqeni limon, parë nëpërmjet një mikroskopi

Ndryshe nga peshqit kockorë, peshkaqenët kanë luspa përbëra nga fibra fleksible kolagjenikë dhe të përshtatur si një rrjet spiral që rrethon trupin e tyre. Kjo funksionon si skelet i jashtëm, duke siguruar lidhjen për muskujt që shërbejnë për të notuar dhe duke kursyer energji.[17] Luspat e tyre u japin përparësi hidrodinamike, pasi zvogëlojnë turbulencat e ujit kur notojnë.[18]

Bishti

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Bishtat sigurojnë shtytje, duke e bërë shpejtësinë dhe përshpejtimin e varur nga forma e bishtit. Forma e fletëve ndryshon në mënyrë të konsiderueshme në mes të specieve për shkak të evolucionit të tyre në mjedise të veçanta. Peshkaqenë posedojnë një pendë kafkë heterergjike në të cilën pjesa dorsale është zakonisht dukshëm më e madhe se pjesa e barkut. Kjo ndodh sepse kolona vertebrale e peshkaqenit shtrihet në atë pjesë dorsale, duke siguruar një sipërfaqe më të madhe sipërfaqe për lidhjen e muskujve. Kjo lejon ndjekje më të efektshme në mesin e këtyre peshqve kërpudhës negativisht të zhdërvjellët.[19]

Peshkaqeni tigër ka një fletë të madhe të sipërme, i cili lejon ngarje të ngadalta dhe nisje të papritura shpejtësie. Peshkaqeni tigër duhet të jetë i aftë të rrotullohet dhe të kthehet në ujë lehtësisht kur të gjuajë për të mbështetur dietën e tij të ndryshme, ndërsa peshkaqenët shqiponja, të cilët gjuajnë peshq të shkathët, kanë një fletë të madhe të ulët për ta ndihmuar atë të mbajë ritmin me shpejtësinë e tij kur vjedh prenë.[20] Përshtatjet e tjera të bishtit ndihmojnë peshkaqenët të kapin gjahun më drejtpërdrejtë.

Ekologjia

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Dieta

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Shumica e peshkaqenëve janë mishngrënës.[21] Peshkaqenët shqyes, peshkaqenët balenë, dhe peshkaqenët nofullmëdhenj kanë zhvilluar në mënyrë të pavarur strategji të ndryshme për plankton-ushqyerjen: peshkaqenët shqyes janë praktikë, peshkaqenë balenë përdorin thithje për të marrë sa më shumë planktonë dhe peshkq, dhe peshkaqenët nofullmëdhenj përdorin një thithje më efikase me nofullën e tyre për ta kapur prenë në oqeanin e thellë.Ky lloj i të ushqyerit kërkon nofulla efikase. Harku i nofullës e zë planktonin në këto filamente dhe gëlltitet herë pas here në sasi të mëdhaja. Dhëmbët janë të vegjël në këto lloje, sepse ato nuk janë të nevojshme për ushqim.[21]

Ndryshe nga shumë peshkaqen të tjerë, peshkaqeni i madh i bardhë nuk është predatori kryesor, pasi ndonjëherë mund të bie pre e orkëve

Ushqyes të tjerë shumë të specializuar përfshijnë peshkaqenët biskotëprerës, të cilët ushqehen me mish të prerë nga peshq të tjerë të mëdhenj dhe gjitarë detarë. Dhëmbët e biskotëprerësit janë të mëdhenj në krahasim me madhësinë e kafshës. Dhëmbët e poshtme janë veçanërisht të mprehtë. Megjithëse asnjëherë nuk janë parë duke u ushqyer, besohet që ata të kapin prenë e tyre dhe përdorin buzët e tyre të trasha për të bërë një rreth, duke prerë mishin.[22]

Disa lloje që jetojnë në shtratin e detit janë grabitqarë shumë ambiciozë. Peshkaqenët me krahë maskohen duke qendruar në pritë dhe duke tërhequr gjahun e tyre brenda në gojë.[23] Shumë peshkaqenë Bentikë ushqehen vetëm me krustace, të cilat i shtypin me dhëmbët e tyre të sheshtë.

Peshkaqenët tjerë ushqehen me kallamarë apo peshq, të cilin i gëlltisin në tërësi. Peshku i gjallë ka dhëmbë që mund të nxjerrë në pah për të goditur dhe kapur prenë që pastaj gëlltitet paprekur. Preshkaqenët e mëdhenj të bardhë e gëlltisin në tërësi gjahun e vogël ose marrin kafshime të mëdha nga kafshët e mëdha. Peshkaqenë dhëmbësharrë përdorin bishtin e tyre të gjatë për të tronditur peshqit e vegjël, dhe dhëmbët e tyre si sharrë për ti copëtuar.

Shumë peshkaqenë, duke përfshirë peshkaqenin gumëbardhë, janë ushqyes kooperativë dhe gjuajnë në grupe për të kapur gjahun. Këto peshkaqenë shoqëror shpesh janë migrues, duke udhëtuar në distanca të mëdha rreth pellgjeve oqeanike në shkallë të mëdhaja. Këto migrime mund të jenë pjesërisht të nevojshme për të gjetur burime të reja të ushqimit.[24]

Vargu dhe habitati

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Peshkaqenë gjenden në të gjithë detet. Ata përgjithësisht nuk preferojnë ujërat e ëmbla, me disa përjashtime të tilla si peshkaqenët demë dhe peshkaqenët e lumit të cilët mund të notojnë si në ujin e detit ashtu edhe në ujërat e ëmbla.[25] Peshkaqenët mund të qëndrojnë në një thellësi deri në 2000 metra ose më shumë, por nuk i kalojnë 3000 metra. Raportimi më i thellë që është konformuar është i një peshkaqeni Portugez që ka arritur një thellësi prej 3700 metra.[26]

Në Shqipëri

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Në Shqipëri, megjithëse janë të rrallë, një peshkaqen bishtdrapër u kap në Vlorë.[27] Në Durrës, është kapur një peshkaqen rreth 16 kilometra larg detit Adriatik dhe peshonte 60 kilogram,[28] lloji i të cilit nuk është identifikuar akoma.[29]

Shiko edhe

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Referime

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
  1. ↑ Martin, R. Aidan. "Geologic Time" (në anglisht). ReefQuest. Marrë më 2006-09-09.
  2. ↑ Allen, Thomas B. (1999). The Shark Almanac (në anglisht). New York: The Lyons Press. ISBN 1-55821-582-4. OCLC 39627633.
  3. ↑ Budker, Paul (1971). The Life of Sharks (në anglisht). London: Weidenfeld and Nicolson. SBN 297003070.
  4. ↑ "Online Etymology Dictionary" (në anglisht). Etymonline.com. Marrë më 2013-09-07.
  5. ↑ Marx, Robert F. (1990). The History of Underwater Exploration (në anglisht). Courier Dover Publications. fq. 3. ISBN 0-486-26487-4.
  6. ↑ Online Etymology Dictionary, dogfish
  7. 1 2 "Sharks (Chondrichthyes)". FAO. Marrë më 2009-09-14. {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  8. ↑ Pavan-Kumar, A.; Gireesh-Babu, P.; Babu, P. P. Suresh; Jaiswar, A. K.; Hari Krishna, V.; Prasasd, K. Pani; Chaudhari, Aparna; Raje, S. G.; Chakraborty, S. K. (janar 2014). "Molecular phylogeny of elasmobranchs inferred from mitochondrial and nuclear markers". Molecular Biology Reports. 41 (1): 447–457. doi:10.1007/s11033-013-2879-6. PMID 24293104. {{cite journal}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  9. ↑ Amaral, Cesar R. L.; Pereira, Filipe; Silva, Dayse A.; Amorim, António; de Carvalho, Elizeu F. (2017-09-20). "The mitogenomic phylogeny of the Elasmobranchii (Chondrichthyes)". Mitochondrial DNA. Part A, DNA mapping, sequencing, and analysis: 1–12. doi:10.1080/24701394.2017.1376052. PMID 28927318. {{cite journal}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  10. 1 2 "Compagno's FAO Species List - 1984". Elasmo.com. Marrë më 2009-09-14. {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  11. ↑ Martin, R. Aidan. "Teeth of the Skin". Marrë më 2007-08-28. {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  12. ↑ Gilbertson, Lance (1999). Zoology Laboratory Manual. New York: McGraw-Hill Companies, Inc. ISBN 0-07-237716-X. {{cite book}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  13. 1 2 Martin, R. Aidan. "Skeleton in the Corset". ReefQuest Centre for Shark Research. Marrë më 2009-08-21. {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  14. 1 2 "A Shark's Skeleton & Organs". Arkivuar nga origjinali më 5 gusht 2010. Marrë më 14 gusht 2009. {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  15. ↑ Hamlett, W. C. (1999f). Sharks, Skates and Rays: The Biology of Elasmobranch Fishes. Johns Hopkins University Press. ISBN 0-8018-6048-2. OCLC 39217534. {{cite book}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  16. ↑ Hamlett, William C. (23 prill 1999). Sharks, skates, and rays: the biology of elasmobranch fishes (bot. 1). p 56: The Johns Hopkins University Press. fq. 528. ISBN 978-0-8018-6048-5. {{cite book}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)Mirëmbajtja CS1: Vendodhja (lidhja)
  17. ↑ Martin, R. Aidan. "The Importance of Being Cartilaginous". ReefQuest Centre for Shark Research. Marrë më 2009-08-29. {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  18. ↑ Martin, R. Aidan. "Skin of the Teeth". Marrë më 2007-08-28. {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  19. ↑ Michael, Bright. "Jaws: The Natural History of Sharks". Columbia University. Arkivuar nga origjinali më 2009-05-11. Marrë më 2009-08-29. {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  20. ↑ Nelson, Joseph S. (1994). Fishes of the World. New York: John Wiley and Sons. ISBN 0-471-54713-1. OCLC 28965588. {{cite book}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  21. 1 2 Martin, R. Aidan. "Building a Better Mouth Trap". ReefQuest Centre for Shark Research. Marrë më 2009-08-22. {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  22. ↑ Compagno, Leonard; Dando, Marc; Fowler, Sarah (2005). Sharks of the World. Collins Field Guides. ISBN 0-00-713610-2. OCLC 183136093. {{cite book}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  23. ↑ Martin, R. Aidan. "Order Orectolobiformes: Carpet Sharks—39 species". ReefQuest Centre for Shark Research. Marrë më 2009-08-29. {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  24. ↑ Stevens 1987
  25. ↑ "Carcharhinus leucas". University of Michigan Museum of Zoology, Animal Diversity Web. Marrë më 2006-09-08. {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  26. ↑ Priede IG, Froese R, Bailey DM, etj. (2006). "The absence of sharks from abyssal regions of the world's oceans". Proceedings: Biological Sciences. 273 (1592): 1435–41. doi:10.1098/rspb.2005.3461. PMC 1560292. PMID 16777734. {{cite journal}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  27. ↑ "Kapet peshkaqeni i rrezikshëm në Vlorë". Telegrafi.
  28. ↑ "Peshkaqeni në Durrës". Zëri.
  29. ↑ "Kapet peshkaqeni gjigant në Durrës, pamje mbresëlënëse!". Bota sot.
Referime të përgjithshme

Lexim i mëtejshëm

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Lidhje të jashtme

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Marrë nga "https://sq.wikipedia.org/w/index.php?title=Peshkaqeni&oldid=3055965"