Skulptura

Skulptura është dega e arteve pamore që vepron në tri dimensione. Skulptura është vepër arti tredimensionale, e paraqitur fizikisht në përmasat e lartësisë, gjerësisë dhe thellësisë. Është një nga artet plastike. Proceset skulpturore të qëndrueshme kanë përdorur fillimisht gdhendjen (heqjen e materialit) dhe modelimin (shtimin e materialit, si p.sh. balta), në gur, metal, qeramikë, dru dhe materiale të tjera, por që nga modernizmi ekziston pothuajse liri e plotë në zgjedhjen e materialeve dhe të procesit. Një shumëllojshmëri e gjerë materialesh mund të punohen duke u hequr, si te gdhendja, të montohen me saldim ose modelim, ose të derdhen në kallëp.

Skulptura në gur mbijeton shumë më shpesh se skulptura e bërë nga materiale të prishshme (si druri) dhe shpesh përfaqëson shumicën e veprave të mbijetuara (përveç qeramikës) nga kulturat e lashta, ndërsa skulpturat nga materiale të tilla të prishshme pothuajse nuk kanë mbijetuar fare. Për më tepër, shumica e skulpturave të lashta ishin të lyera, ngjyra e të cilave në shumicën e rasteve ose është humbur, ose nuk mund të shihet më me sy të lirë.^[2]

Skulptura ka qenë qendrore për devotshmërinë fetare në shumë kultura, dhe deri para pak shekujsh, skulpturat e mëdha, shumë të shtrenjta për t'u krijuar nga individë privatë, zakonisht ishin shprehje e fesë ose e politikës. Ndër kulturat, skulpturat e të cilave kanë mbijetuar në sasi të mëdha, përfshihen kultura e Mesdheut të lashtë, e Indisë dhe e Kinës, si dhe shumë kultura të Amerikës Qendrore, Jugore dhe të Afrikës.

Tradita perëndimore e skulpturës filloi në Greqinë e Lashtë, e cila konsiderohet gjerësisht si krijuese e kryeveprave më të mëdha të periudhës klasike. Gjatë Mesjetës, skulptura gotike përfaqësoi agonitë dhe pasionet e besimit të krishterë. Ringjallja e modeleve klasike gjatë Rilindjes solli skulptura të famshme, si statuja Davidi e Mikelanxhelos. Skulptura moderniste u largua nga proceset tradicionale dhe nga theksi te paraqitja e trupit njerëzor, duke sjellë skulpturën e ndërtuar (assemblage) dhe paraqitjen e "objekteve të gjetura" si vepra arti të përfunduara.

Llojet

Ekziston një dallim mes skulpturës "në të rrumbullakët" — skulpturë e vetëqëndrueshme, si statujat, të pangjitura, përveçse ndoshta te baza, në ndonjë sipërfaqe tjetër — dhe llojeve të ndryshme të relievit, që janë të paktën pjesërisht të ngjitura pas një sipërfaqeje sfondi. Relievi shpesh klasifikohet sipas shkallës së daljes nga muri, si relief i ulët (bas-relief), relief i lartë, dhe ndonjëherë një relief i ndërmjetëm. Relievi i fundosur (sunk-relief) është një teknikë e kufizuar në Egjiptin e lashtë. Relievi është mjeti i zakonshëm skulptural për grupe të mëdha figurash dhe subjekte narrative, të vështira për t'u arritur në të rrumbullakët, dhe është teknika tipike e përdorur si për skulpturën arkitekturore, e ngjitur pas ndërtesave, ashtu edhe për skulpturën në shkallë të vogël që dekoron objekte të tjera, si në shumë qeramika, punime metali dhe bizhuteri. Skulptura reliev mund të dekorojë edhe stela — pllaka vertikale, zakonisht guri, që shpesh mbajnë edhe mbishkrime.

Një dallim tjetër themelor është ai mes teknikave gdhendëse zbritëse, që heqin material nga një bllok ose masë ekzistuese — si gur apo dru — dhe teknikave të modelimit, që formojnë ose ndërtojnë veprën nga vetë materiali. Teknika si derdhja, damkosja dhe kallëpimi përdorin një matricë ndërmjetëse që përmban dizajnin për të prodhuar veprën; shumë prej tyre lejojnë prodhimin e disa kopjeve.

Termi "skulpturë" shpesh përdoret kryesisht për të përshkruar vepra të mëdha, ndonjëherë të quajtura skulptura monumentale, që do të thotë skulpturë e madhe ose e ngjitur pas një ndërtese, ose të dyja. Megjithatë, termi mbulon në të vërtetë shumë lloje veprash të vogla tredimensionale që përdorin të njëjtat teknika, përfshirë monedhat dhe medaljet, si dhe gdhendjet në gurë të fortë (hardstone carving), term për gdhendje të vogla në gur që mund të kenë punë shumë të detajuar.

Statuja shumë e madhe ose "kolosale" ka pasur një tërheqje të qëndrueshme që nga antikiteti. Më e madhja e regjistruar, me 182 m lartësi, është Statuja e Unitetit indiane e vitit 2018. Një formë tjetër madhështore e skulpturës portret është statuja ekuestre e një kalorësi mbi kalë, e cila është bërë e rrallë në dekadat e fundit. Format më të vogla të skulpturës portret në përmasa reale janë "koka", që tregon vetëm atë, ose bust-i, paraqitje e një personi nga gjoksi e lart. Format e vogla të skulpturës përfshijnë figurinën, zakonisht një statujë jo më e lartë se 18 cm (rreth 46 cm), ndërsa për relievet, plaketa, medalja ose moneda.

Arti modern dhe bashkëkohor kanë shtuar një sërë formash jotradicionale të skulpturës, përfshirë skulpturën e zërit, skulpturën me dritë, artin mjedisor, skulpturën mjedisore, skulpturën e artit rrugor, skulpturën kinetike (që përfshin aspekte të lëvizjes fizike), artin e tokës (land art) dhe artin specifik për vendndodhjen (site-specific art). Skulptura është një formë e rëndësishme e artit publik. Një koleksion skulpturash në një kopsht quhet kopsht skulpturash. Ekziston edhe pikëpamja se ndërtesat janë një lloj skulpture, sipas fjalëve të Constantin Brâncuși-t: "Arkitektura është skulpturë e banuar".^[3]^[4]

Qëllimet dhe subjektet

Një nga qëllimet më të zakonshme të skulpturës është një formë e lidhur me fenë. Imazhet e kultit janë të zakonshme në shumë kultura, edhe pse shpesh nuk janë statujat kolosale të perëndive që karakterizuan artin e Greqisë së lashtë, siç ishte Statuja e Zeusit në Olimpi. Vetë imazhet e kultit në sanktuaret më të thella të tempujve egjiptianë, prej të cilave asnjë nuk ka mbijetuar, ishin dukshëm mjaft të vogla, madje edhe në tempujt më të mëdhenj. E njëjta gjë vlen shpesh edhe për hinduizmin, ku forma shumë e thjeshtë dhe e lashtë e lingamit është më e zakonshmja. Buddhizmi solli skulpturën e figurave fetare në Azinë Lindore, ku duket se nuk ka pasur ndonjë traditë të mëparshme të ngjashme, edhe pse forma të thjeshta si bi dhe cong prej jade-i me shumë gjasë kishin kuptim fetar.

Skulpturat e vogla si pasuri personale shkojnë deri te arti më i hershëm prehistorik, ndërsa përdorimi i skulpturës shumë të madhe si art publik, veçanërisht për të mahnitur shikuesin me pushtetin e një sunduesi, shkon të paktën deri te Sfinksi i Madh, prej rreth 4.500 vjetësh. Në arkeologji dhe në historinë e artit, shfaqja, e ndonjëherë zhdukja, e skulpturës së madhe ose monumentale në një kulturë konsiderohet me rëndësi të madhe, megjithëse gjurmimi i shfaqjes së saj shpesh ndërlikohet nga ekzistenca e supozuar e skulpturës në dru dhe materiale të tjera të prishshme, për të cilat nuk mbetet asnjë gjurmë.^[5]

Shtylla totemike (totem pole) është një shembull i një tradite skulpture monumentale në dru, që nuk do të linte gjurmë për arkeologjinë. Aftësia për të mbledhur burimet e nevojshme për të krijuar skulpturë monumentale, duke transportuar materiale zakonisht shumë të rënda dhe duke siguruar pagesën e atyre që zakonisht konsiderohen skulptorë me kohë të plotë, konsiderohet shenjë e një kulture relativisht të përparuar në aspektin e organizimit shoqëror. Zbulimet e papritura të fundit të figurave kineze të Kohës së Bronzit në Sanxingdui, disa prej tyre më shumë se dyfishi i madhësisë njerëzore, kanë trazuar shumë ide të mbajtura për qytetërimin e hershëm kinez, meqë më parë njiheshin vetëm bronze shumë më të vogla.^[6]

Disa kultura padyshim të përparuara, si qytetërimi i Luginës së Indusit, duket se nuk kanë pasur fare skulpturë monumentale, megjithëse prodhonin figurina dhe vula shumë të sofistikuara. Kultura Mississippi-ane duket se po ecte drejt përdorimit të saj, me figura të vogla guri, kur u shua. Kultura të tjera, si Egjipti i lashtë dhe kultura e Ishullit të Pashkëve, duket se i kanë kushtuar burime të jashtëzakonshme skulpturës monumentale në shkallë të gjerë që në një fazë shumë të hershme.

Koleksionimi i skulpturës, përfshirë atë të periudhave më të hershme, shkon rreth 2.000 vjet prapa në Greqi, Kinë dhe Mesoamerikë, dhe shumë koleksione ishin të disponueshme për ekspozim gjysmë-publik shumë kohë para shpikjes së muzeut modern. Nga shekulli XX, gama relativisht e kufizuar e subjekteve që gjendeshin në skulpturën e madhe u zgjerua shumë, me subjekte abstrakte dhe përdorimin ose paraqitjen e çdo lloj subjekti tashmë të zakonshme. Sot, shumica e skulpturave krijohen për ekspozim të ndërprerë në galeri dhe muze, dhe aftësia për të transportuar e ruajtur veprat gjithnjë e më të mëdha është një faktor në ndërtimin e tyre.

Figurina të vogla dekorative, më shpesh në qeramikë, janë po aq të popullarizuara sot (megjithëse çuditërisht të neglizhuara nga arti modern dhe bashkëkohor) sa ishin në Rokoko, ose në Greqinë e lashtë kur figurinat e Tanagrës ishin një industri e madhe, ose në Azinë Lindore dhe artin para-kolumbian. Pjesë të vogla skulpturore për mobilje dhe objekte të tjera shkojnë larg në antikitet, si te fildishtat e Nimrudit, fildishtat e Begramit dhe gjetjet nga varri i Tutankamonit.

Skulptura portret filloi në Egjipt, ku Paleta e Narmerit tregon një sundimtar të shekullit XXXII p.e.s., dhe në Mesopotami, ku kemi 27 statuja të mbijetuara të Gudeas, që sundoi Lagashin rreth 2144–2124 p.e.s. Në Greqinë dhe Romën e lashtë, ngritja e një statuje portret në një vend publik ishte pothuajse shenja më e lartë e nderit, dhe ambicia e elitës, e cila mund të paraqitej edhe në monedha.^[7]

Në kultura të tjera si Egjipti dhe Lindja e Afërt, statujat publike ishin pothuajse ekskluzivisht privilegj i sunduesit, ndërsa njerëz të tjerë të pasur portretizoheshin vetëm në varret e tyre. Sunduesit zakonisht janë të vetmit njerëz që marrin portrete në kulturat para-kolumbiane, duke filluar me kokat kolosale olmeke prej rreth 3.000 vjetësh. Skulptura portret e Azisë Lindore ishte tërësisht fetare, me kler kryesor të përkujtuar me statuja, veçanërisht themeluesit e manastireve, por jo sundues apo paraardhës. Tradita mesdhetare u ringjall, fillimisht vetëm për efigje varresh dhe monedha, në Mesjetë, por u zgjerua shumë gjatë Rilindjes, e cila shpiku forma të reja si medalja portret personale.

Kafshët, së bashku me figurën njerëzore, janë subjekti më i hershëm për skulpturë, dhe kanë qenë gjithmonë të popullarizuara, ndonjëherë realiste, por shpesh përbindësha imagjinarë; në Kinë, kafshët dhe përbindëshat janë pothuajse subjektet e vetme tradicionale për skulpturën në gur jashtë varreve dhe tempujve. Bota bimore ka rëndësi vetëm në bizhuteri dhe reliev dekorativ, por këto përbëjnë pothuajse gjithë skulpturën e madhe të artit bizantin dhe të artit islam, dhe janë shumë të rëndësishme në shumicën e traditave euroaziatike, ku motive si palmeta dhe rrjeta e hardhisë kanë kaluar nga lindja në perëndim për mbi dy mijëvjeçarë.

Një formë skulpture e gjetur në shumë kultura prehistorike anembanë botës janë versionet e zmadhuara posaçërisht të veglave, armëve ose enëve të zakonshme, krijuar në materiale të çmuara joparaktike, qoftë për ndonjë përdorim ceremonial ose ekspozimi, qoftë si oferta. Jade-i ose lloje të tjera guri të gjelbër (greenstone) u përdorën në Kinë, në Meksikën olmeke dhe në Evropën neolitike, ndërsa në Mesopotaminë e hershme forma të mëdha balte u prodhuan në gur. Bronzi u përdor në Evropë dhe Kinë për sëpata dhe teha të mëdha, si Kama e Oxborough-ut.

Materialet dhe teknikat

Materialet e përdorura në skulpturë janë të larmishme dhe kanë ndryshuar gjatë historisë. Materialet klasike, me qëndrueshmëri të jashtëzakonshme, janë metali, veçanërisht bronzi, guri dhe qeramika, ndërsa druri, kockat dhe brirët janë opsione më pak të qëndrueshme, por më të lira. Materiale të çmuara si ari, argjendi, jade-i dhe fildishi përdoren shpesh për vepra të vogla luksoze, dhe ndonjëherë edhe në ato më të mëdha, si te statujat krizelefantine (ar dhe fildish). Materiale më të zakonshme dhe më pak të shtrenjta u përdorën për skulpturë të destinuar për konsum më të gjerë, përfshirë dru të fortë (si lisi, bushi dhe blini/bliri); tokë të pjekur (terrakotë) dhe qeramika të tjera; dyllin (material shumë i zakonshëm për modelet e derdhjes, dhe për të marrë shtypjet e vulave cilindrike dhe gurëve të gdhendur); si dhe metale të derdhura, si kallaji dhe zinku (spelter). Por një numër i madh materialesh të tjera janë përdorur si pjesë e skulpturave, në veprat etnografike e të lashta po aq sa në ato moderne.

Skulpturat shpesh lyhen, por zakonisht humbasin ngjyrën me kalimin e kohës, ose gjatë restaurimit. Janë përdorur shumë teknika të ndryshme lyerjeje në krijimin e skulpturës, përfshirë temperën, pikturën me vaj, praruarjen, bojën e shtëpisë, aerosolin, emaljen dhe rërosjen (sandblasting).^[2]^[8]

Shumë skulptorë kërkojnë mënyra dhe materiale të reja për të krijuar art. Një nga skulpturat më të njohura të Pablo Picasso-s përfshinte pjesë biçiklete. Alexander Calder dhe modernistë të tjerë përdorën në mënyrë spektakolare çelikun e lyer. Që nga vitet 1960, akrilikët dhe plastika të tjera janë përdorur gjithashtu. Andy Goldsworthy i krijon skulpturat e tij të pazakonta dhe efemere pothuajse tërësisht nga materiale natyrore, në mjedise natyrore. Disa skulptura, si skulptura e akullit, e rërës dhe e gazit, janë të shkurtra qëllimisht. Skulptorët e kohëve të fundit kanë përdorur qelq të pikturuar, vegla, pjesë makinerish, hardware dhe paketime konsumatore për të krijuar veprat e tyre. Skulptorët ndonjëherë përdorin objekte të gjetura, ndërsa "gurët e studiuesve kinezë" janë vlerësuar prej shumë shekujsh.

Guri

Skulptura në gur është një aktivitet i lashtë, ku copa guri natyror i papërpunuar formohen përmes heqjes së kontrolluar të gurit. Për shkak të qëndrueshmërisë së materialit, mund të gjenden dëshmi që edhe shoqëritë më të hershme janë marrë me ndonjë formë pune në gur, edhe pse jo të gjitha zonat e botës kanë një bollëk guri të mirë për t'u gdhendur, siç kanë Egjipti, Greqia, India dhe pjesa më e madhe e Evropës. Petroglifet (të quajtura edhe gdhendje shkëmbore) janë ndoshta forma më e hershme: imazhe të krijuara duke hequr pjesë të sipërfaqes së një shkëmbi që mbetet in situ, duke prerë, gropëzuar, gdhendur dhe fërkuar. Skulptura monumentale mbulon vepra të mëdha, ndërsa skulptura arkitekturore është ajo e ngjitur pas ndërtesave. Gdhendja e gurëve të fortë (hardstone carving) është gdhendja për qëllime artistike e gurëve gjysmë të çmuar si jade-i, agati, oniksi, kristali i shkëmbit, sardi ose karneoli, dhe një term i përgjithshëm për një objekt të krijuar në këtë mënyrë. Alabastri ose allçia minerale (gips) është një mineral i butë, i lehtë për t'u gdhendur për vepra më të vogla dhe ende relativisht i qëndrueshëm. Gurët e gdhendur (engraved gems) janë gurë të vegjël të gdhendur, përfshirë kamejat, që fillimisht përdoreshin si unaza vule.

Kopjimi i një statuje origjinale në gur, gjë shumë e rëndësishme për statujat e lashta greke, të cilat pothuajse të gjitha njihen përmes kopjeve, arrihej tradicionalisht me anë të "pikëzimit" (pointing), së bashku me metoda më të lira. Pikëzimi përfshinte ngritjen e një rrjete katrorësh me spango mbi një kornizë druri që rrethonte origjinalin, dhe pastaj matjen e pozicionit në rrjetë e distancës mes rrjetës dhe statujës për një sërë pikash individuale, për të përdorur më pas këtë informacion në gdhendjen e bllokut prej të cilit bëhej kopja.^[10]

Një variant i skulpturës në gur brenda peizazhit është "figura kodrinore" (hill figure), ku shkëmbi natyror përdoret si mjeti kryesor. Kali i Bardhë i Litlingtonit në East Sussex është shembull i një figure të shekullit XX, krijuar përmes heqjes së kontrolluar të torfës për të zbuluar shkëmbin e kaltërt (chalk) nëntokësor të South Downs. Menaxhuar nga National Trust, ky proces — i njohur si "scouring" — është një teknikë zbritëse që përdor gjeologjinë e një vendi për të prodhuar një vepër grafike monumentale.

Metali

Bronzi dhe lidhjet e ngjashme të bakrit janë metalet më të vjetra dhe ende më të popullarizuara për skulpturat e derdhura në metal; një skulpturë bronzi e derdhur shpesh quhet thjesht "bronz". Lidhjet e zakonshme të bronzit kanë vetinë e pazakontë dhe të dëshirueshme që zgjerohen pak para se të ngurtësohen, duke mbushur kështu detajet më të imëta të kallëpit. Forca dhe mungesa e brishtësisë (duktiliteti) i tyre janë avantazh kur duhet krijuar figura në lëvizje, veçanërisht krahasuar me materiale të ndryshme qeramike ose guri (shih skulpturën në mermer ose granit për shembuj të shumtë). Ari është metali më i butë dhe më i çmuar, dhe shumë i rëndësishëm në bizhuteri; me argjendin, është aq i butë sa mund të punohet me çekiç dhe vegla të tjera, si dhe të derdhet; repoussé-ja dhe "chasing" janë ndër teknikat e përdorura në punimin e arit dhe argjendit.

Derdhja (casting) është një grup proceset prodhuese, ku një material i lëngshëm (bronz, bakër, qelq, alumin, hekur) hidhet (zakonisht) në një kallëp që përmban një zgavër me formën e dëshiruar, dhe më pas lejohet të ngurtësohet. Derdhja e ngurtë më pas nxirret ose thyhet për të përfunduar procesin,^[11] megjithëse mund të pasojë një fazë përfundimtare "pune të ftohtë" mbi derdhjen e përfunduar. Derdhja mund të përdoret për të formuar metale të lëngshme të nxehta, ose materiale të ndryshme që "ngurtësohen ftohtë" pas përzierjes së përbërësve (si epoksitë, betoni, allçia dhe balta). Derdhja përdoret më shpesh për krijimin e formave komplekse, që do të ishin ndryshe të vështira ose joekonomike për t'u bërë me metoda të tjera. Derdhja më e vjetër e mbijetuar është një bretkosë bakri mesopotamiane e vitit 3200 p.e.s.^[12] Teknika specifike përfshijnë derdhjen me dyll të humbur, derdhjen në kallëp allçie, dhe derdhjen në rërë.

Saldimi (welding) është një proces ku copa të ndryshme metali bashkohen së bashku për të krijuar forma dhe dizajne të ndryshme. Ka shumë forma të ndryshme saldimi, si saldimi me oksigjen-gaz, saldimi me elektrodë (stick), saldimi MIG dhe saldimi TIG. Saldimi me oksigjen-gaz është ndoshta metoda më e zakonshme e saldimit kur bëhet fjalë për krijimin e skulpturave në çelik, sepse është më e lehtë për t'u përdorur për formimin e çelikut dhe për të bërë bashkime të pastra dhe më pak të dukshme. Çelësi i saldimit me oksigjen-gaz është ngrohja e njëtrajtshme e secilës pjesë metali që do të bashkohet, derisa të gjitha të bëhen të kuqe dhe të shndritshme. Sapo të shfaqet shndritja, ajo shndërrohet në një "pellg" ku metali është shkrirë, dhe saldatori duhet t'i bashkojë pellgjet, duke shkrirë metalin. Pas ftohjes, vendi ku janë bashkuar pellgjet bëhet tani një copë e vetme e vazhdueshme metali. Gjithashtu i përdorur shumë në krijimin e skulpturave me oksigjen-gaz është farkëtimi. Farkëtimi është procesi i ngrohjes së metalit deri në një pikë të caktuar, për ta zbutur aq sa të formësohet në forma të ndryshme. Një shembull shumë i zakonshëm është ngrohja e skajit të një shufre çeliku dhe goditja me çekiç e majës së nxehur e të kuqe, mbi kudhër, për të formuar një majë. Mes goditjeve me çekiç, farkëtari rrotullon shufrën dhe gradualisht formon një majë të mprehtë nga skaji i topitur i shufrës prej çeliku.

Qelqi

Qelqi mund të përdoret për skulpturë përmes një gamë të gjerë teknikash pune, megjithëse përdorimi i tij për vepra të mëdha është një zhvillim i kohëve të fundit. Ai mund të gdhendet, edhe pse me vështirësi të konsiderueshme; Kupa romake e Likurgut është pothuajse unike.^[13] Ka mënyra të ndryshme për të kallëpuar qelqin: derdhja e nxehtë mund të bëhet duke hedhur qelq të shkrirë në kallëpe të krijuara duke shtypur forma në rërë, në grafit të gdhendur, ose në kallëpe të detajuara allçie/silikati. Derdhja në furrë (kiln casting) përfshin ngrohjen e copave të qelqit në një furrë derisa të bëhen të lëngshme dhe të rrjedhin në një kallëp që pret poshtë, brenda furrës. Qelqi i nxehtë mund të fryhet dhe/ose të skulpturohet me vegla dore, qoftë si masë e ngurtë, qoftë si pjesë e një objekti të fryrë. Teknika më të reja përfshijnë gdhendjen dhe bashkimin e xhamit të sheshtë me silikate polimeri dhe dritë ultravjollcë.^[14]

Qeramika

Qeramika është një nga materialet më të vjetra për skulpturë, dhe balta është edhe mjeti në të cilin shumë skulptura të derdhura në metal modelohen fillimisht për derdhje. Skulptorët shpesh ndërtojnë vepra të vogla paraprake, të quajtura maquette, me materiale efemere si allçia e Parisit, dylli, balta e papjekur ose plastilina.^[15] Shumë kultura kanë prodhuar qeramikë që kombinon funksionin e enës me formën skulpturore, dhe figurinat e vogla shpesh kanë qenë po aq të popullarizuara sa janë sot në kulturën perëndimore moderne. Damkat dhe kallëpet u përdorën nga shumica e qytetërimeve të lashta, nga Roma dhe Mesopotamia e lashtë deri në Kinë.^[16]

Gdhendja në dru

Gdhendja në dru është praktikuar shumë gjerësisht, por mbijeton shumë më pak mirë se materialet e tjera kryesore, pasi është e prekshme ndaj kalbjes, dëmtimit nga insektet dhe zjarrit. Prandaj përbën një element të rëndësishëm, por të fshehur, në historinë e artit të shumë kulturave.^[5] Skulptura në dru jashtë ambienteve të mbyllura nuk zgjat shumë në pjesën më të madhe të botës, kështu që kemi një ide të vogël se si zhvillohej tradita e shtyllave totemike. Shumë nga skulpturat më të rëndësishme të Kinës dhe Japonisë veçanërisht janë në dru, ashtu si shumica dërrmuese e skulpturës afrikane dhe ajo e Oqeanisë dhe rajoneve të tjera.

Druri është i lehtë, prandaj i përshtatshëm për maska dhe skulptura të tjera që synohen të mbahen, dhe mund të marrë detaje shumë të imta. Është gjithashtu shumë më e lehtë për t'u punuar se guri. Shpesh është lyer pas gdhendjes, por bojë qëndron më pak mirë se druri, dhe shpesh mungon në pjesët e mbijetuara. Druri i lyer përshkruhet shpesh teknikisht si "dru dhe polikromi". Zakonisht një shtresë allçie (gesso) ose suva vendoset mbi dru, dhe më pas mbi të vendoset boja.^[17]

Materiale të buta

Vepra tredimensionale që përfshijnë materiale jokonvencionale, si pëlhurë, gëzof, plastikë, gomë dhe najlon, që mund të mbushen, qepen, varen, mbulohen ose thurën, njihen si skulptura të buta (soft sculpture). Krijues të njohur të skulpturave të buta përfshijnë Claes Oldenburg-un, Yayoi Kusama-n, Eva Hesse-n, Sarah Lucas-in dhe Magdalena Abakanowicz-in.^[18]

Statusi shoqëror i skulptorëve

Në mbarë botën, skulptorët zakonisht kanë qenë zejtarë, veprat e të cilëve mbeten të pasignuara; në disa tradita, si p.sh. në Kinë, ku skulptura nuk ndante prestigjin e pikturës së letrarëve (literati painting), kjo ka ndikuar edhe në statusin e vetë skulpturës.^[19] Edhe në Greqinë e lashtë, ku skulptorë si Fidia u bënë të famshëm, duket se ata ruajtën pothuajse të njëjtin status shoqëror si zejtarët e tjerë, dhe ndoshta jo shumë më tepër shpërblim financiar, megjithëse disa i nënshkruanin veprat e tyre.^[20] Në Mesjetë, artistë si Gislebertus i shekullit XII ndonjëherë nënshkruanin veprat e tyre, dhe kërkoheshin nga qytete të ndryshme, veçanërisht që nga Trecento e këtej në Itali, me figura si Arnolfo di Cambio, si dhe Nicola Pisano dhe djali i tij Giovanni. Argjendarët dhe bizhuterët, që merreshin me materiale të çmuara dhe shpesh vepronin edhe si bankierë, i përkisnin gildeve të fuqishme italiane dhe gëzonin status të konsiderueshëm, duke mbajtur shpesh edhe poste civile. Shumë skulptorë ushtronin edhe arte të tjera; Andrea del Verrocchio pikturonte gjithashtu, ndërsa Giovanni Pisano, Mikelanxhelo dhe Jacopo Sansovino ishin arkitektë. Disa skulptorë mbanin punishte të mëdha. Edhe në Rilindje, natyra fizike e punës perceptohej nga Leonardo da Vinci dhe të tjerë si diçka që ulte statusin e skulpturës mes arteve, megjithëse reputacioni i Mikelanxhelos ndoshta e vuri këtë ide të vjetër të pushojë.

Që nga Rilindja e Lartë, artistë si Mikelanxhelo, Leone Leoni dhe Giambologna mund të pasuroheshin dhe të fisnikëroheshin, duke hyrë në rrethin e princërve, pas një periudhe debatesh të ashpra rreth statusit relativ të skulpturës dhe pikturës.^[21] Shumë skulpturë dekorative në ndërtesa mbeti zeje, por skulptorët që prodhonin vepra individuale u njohën në të njëjtin nivel me piktorët. Që nga shekulli XVIII e këtej, skulptura tërhoqi edhe studentë të klasës së mesme, megjithëse më ngadalë se pikturës. Grave skulptore u desh më shumë kohë për t'u shfaqur sesa piktoreve, dhe mbetën më pak të spikatura deri në shekullin XX.

Lëvizjet kundër skulpturës

Aniconizmi e ka origjinën te judaizmi, i cili nuk pranoi skulpturën figurative deri në shekullin XIX,^[22] para se të zgjerohej te krishterimi, i cili fillimisht pranoi skulptura të mëdha. Në krishterim dhe në budizëm, skulptura u bë shumë e rëndësishme. Ortodoksia lindore e krishterë nuk e ka pranuar kurrë skulpturën monumentale, ndërsa islami ka refuzuar vazhdimisht pothuajse çdo skulpturë figurative, përveç figurave shumë të vogla në reliev dhe disa figurave kafshësh që kryenin një funksion të dobishëm, si luanët e famshëm që mbajnë një shatërvan në Alhambra. Shumë forma të protestantizmit gjithashtu nuk e miratojnë skulpturën fetare. Ka pasur shumë ikonoklastí të skulpturës për motive fetare, nga të krishterët e hershëm dhe Beeldenstorm-i i Reformës Protestante, deri te shkatërrimi në vitin 2001 i Budave të Bamianit nga Talibanët.

Historia

Periudhat prehistorike

Evropa

Shembujt më të hershëm të padiskutuar të skulpturës i përkasin kulturës Aurignaciane, e cila ndodhej në Evropë dhe Azinë Jugperëndimore, aktive që në fillim të Paleolitit të Sipërm. Krahas prodhimit të disa prej veprave më të hershme të njohura të artit shpellor, njerëzit e kësaj kulture zhvilluan vegla guri të punuara me finesë, duke prodhuar varëse, byzylykë, rruaza fildishi dhe fyej nga kockat, si dhe figurina tredimensionale.^[23]^[24]

Löwenmensch-i, i lartë 30 cm, i gjetur në zonën e Hohlenstein-Stadel-it në Gjermani, është një figurë antropomorfe luan-njeri, e gdhendur në fildish mamuti leshtor. Është datuar rreth 35.000–40.000 vjet BP, duke e bërë atë, së bashku me Venusin e Hohle Fels-it, shembullin më të vjetër të njohur e të pakontestuar të skulpturës.^[25]

Pjesa më e madhe e artit prehistorik të mbijetuar përbëhet nga skulptura të vogla të bartshme, me një grup të vogël figurinash femërore të quajtura "Venuset", si Venusi i Willendorfit (24.000–26.000 vjet BP), gjetur anembanë Evropës qendrore.^[26] Reindeeri notues (Swimming Reindeer), i rreth 13.000 vjetëve, është një ndër më të mirat e disa gdhendjeve magdaleniane në kockë ose bri kafshësh, pjesë e artit të Paleolitit të Sipërm, megjithëse janë më pak në numër se pjesët e gdhendura me incizim, të cilat ndonjëherë klasifikohen si skulpturë.^[27] Dy nga skulpturat më të mëdha prehistorike gjenden në shpellat e Tuc d'Audobert-it, në Francë, ku rreth 12.000–17.000 vjet më parë një skulptor i aftë përdori një vegël guri në formë spatule dhe gishtat për të modeluar një çift bizonësh të mëdhenj në baltë, ngjitur pas një shkëmbi gëlqeror.^[28]

Me fillimin e Mezolitit në Evropë, skulptura figurative u reduktua ndjeshëm,^[29] dhe mbeti një element më pak i zakonshëm në art sesa dekori reliev i objekteve praktike, deri në periudhën romake, pavarësisht disa veprave si Kazani i Gundestrupit nga Epoka e Hekurit evropiane dhe Qerrja e Diellit e Trundholmit nga Epoka e Bronzit.^[30]

Lindja e Afërt e lashtë

Nga Lindja e Afërt e lashtë, statuja prej guri "Njeriu i Urfës", më e madhe se përmasat natyrore, nga Turqia e sotme, vjen nga rreth 9.000 p.e.s.,^[31] ndërsa statujat e 'Ain Ghazal-it vijnë nga rreth 7200 dhe 6500 p.e.s.^[32] Këto janë nga Jordania e sotme, të bëra prej allçie gëlqerore dhe kallamishteve, dhe rreth gjysma e madhësisë natyrore; ka 15 statuja, disa me nga dy koka krah për krah, dhe 15 gjysmëfigura. Figurina të vogla balte njerëzish dhe kafshësh gjenden në shumë vendbanime anembanë Lindjes së Afërt që nga Neoliti Pararrufkëmbyes (Pre-Pottery Neolithic), dhe përfaqësojnë fillimin e një tradite pak a shumë të vazhdueshme në rajon.

Löwenmensch-i, nga Hohlenstein-Stadel, tani në Muzeun Ulmer, Ulm, Gjermani, statujëza më e vjetër e njohur antropomorfe luan-njeri, era Aurignaciane, rr. 35–40.000 vjet BP
Adhuruesi nga shpella Geißenklösterle, Gjermani, rr. 35–40.000 vjet BP
Kali i egër nga shpella Vogelherd, Gjermani, rr. 33–35.000 vjet BP
Venusi i Laussel-it, rr. 27.000 vjet BP, gdhendje e Paleolitit të Sipërm, muzeu i Bordeaux-it, Francë
"Hiena zvarritëse", rr. 12–17.000 vjet BP, fildish mamuti, gjetur në La Madeleine, Francë
Reindeeri notues, rr. 13.000 vjet BP, reindeer femër dhe mashkull duke notuar, periudha e vonë magdaleniane, gjetur në Montastruc, Tarn et Garonne, Francë
Njeriu i Urfës, në Muzeun e Shanliurfas; ranor, 1,80 m, rr. 9.000 p.e.s.
Qerrja e Diellit e Trundholmit, ndoshta 1800–1500 p.e.s.; kjo anë është e praruar, ana tjetër është "e errët".
Një figurë dogū e periudhës Jōmon, mijëvjeçari I p.e.s., Japoni

Lindja e Afërt e lashtë (Mesopotamia)

Periudha Protoshkrimore (Protoliterate) në Mesopotami, e dominuar nga Uruku, pa prodhimin e veprave të sofistikuara si Vazoja e Warkas dhe vulat cilindrike. Luaneshi e Guennol-it (Guennol Lioness) është një figurë e jashtëzakonshme e vogël në gëlqeror nga Elami, e rreth viteve 3000–2800 p.e.s., gjysmë njeri e gjysmë luaneshë.^[33] Pak më vonë gjenden një sërë figurash priftërinjsh dhe adhuruesish me sy të mëdhenj, kryesisht në alabastër dhe deri në 30 cm të lartë, që u shërbenin imazheve të kultit të tempullit të hyjnisë, por shumë pak prej tyre kanë mbijetuar.^[34] Skulpturat e periudhës sumeriane dhe akadiane zakonisht kishin sy të mëdhenj e fiksues, dhe mjekra të gjata te burrat. Shumë kryevepra janë gjetur edhe në Varrezën Mbretërore të Ur-it (rreth 2650 p.e.s.), përfshirë dy figurat e "Dashit në Shkurre" (Ram in a Thicket), "Demin e Bakrit" (Copper Bull), dhe një kokë demi mbi njërën nga Lirat e Ur-it.^[35]

Nga shumë periudhat pasuese, para ngritjes së Perandorisë Neo-Asiriane në shekullin X p.e.s., arti mesopotamian mbijeton në disa forma: vula cilindrike, figura relativisht të vogla në të rrumbullakët, dhe reliev të përmasave të ndryshme, përfshirë pllaka të lira qeramike të kallëpuara për shtëpinë, disa fetare e disa jo.^[36] Relievi i Burney-t (Burney Relief) është një pllakë terrakote e pazakontë e elaboruar dhe relativisht e madhe (20 × 15 in, 50 × 37 cm) e një perëndeshe të lakuriqtë me krahë, me këmbë shpendi grabitqar, të shoqëruar nga buf dhe luanë. Vjen nga shekulli XVIII ose XIX p.e.s., dhe mund të jetë gjithashtu e kallëpuar.^[37] Stela guri, oferta votive, ose të tilla që ndoshta përkujtojnë fitore dhe tregojnë festa, gjenden gjithashtu në tempuj, të cilat, ndryshe nga ato më zyrtare, mungojnë mbishkrime që do t'i shpjegonin;^[38] Stela e fragmentuar e Shqiponjave (Stele of the Vultures) është një shembull i hershëm i llojit me mbishkrim,^[39] ndërsa Obeliski i Zi i Shalmaneserit III, asirian, është një shembull i madh dhe solid i vonë.^[40]

Pushtimi i gjithë Mesopotamisë dhe një pjese të madhe të territoreve përreth nga asirianët krijoi një shtet më të madh dhe më të pasur sesa e kishte njohur më parë rajoni, dhe art shumë madhështor në pallate e vende publike, pa dyshim pjesërisht i menduar për të përballuar shkëlqimin e artit të perandorisë fqinje egjiptiane. Ndryshe nga shtetet e mëparshme, asirianët mund të përdornin gur lehtësisht të gdhendshëm nga veriu i Irakut, dhe e bënë këtë në sasi të mëdha. Asirianët zhvilluan një stil skemash shumë të mëdha relievesh të ulëta, narrative dhe të hollësishme në gur, për pallatet, me skena lufte apo gjuetie; Muzeu Britanik ka një koleksion të jashtëzakonshëm, përfshirë Gjuetinë e Luanëve të Ashurbanipalit dhe relievet e Lakishit, që tregojnë një fushatë. Ata prodhuan shumë pak skulpturë në të rrumbullakët, përveç figurave kolosale rojtare të lamassu-t me kokë njeriu, të gdhendura në reliev të lartë në dy anët e një blloku drejtkëndor, me kokat efektivisht në të rrumbullakët (dhe gjithashtu pesë këmbë, kështu që të dyja pikëpamjet dukeshin të plota). Edhe para se të dominonin rajonin, ata kishin vazhduar traditën e vulave cilindrike, me dizajne shpesh jashtëzakonisht energjike dhe të rafinuara.^[41]

Njëra nga 18 statujat e Gudeas, sundimtar rreth vitit 2090 p.e.s.
Relievi i Burney-t, Babilonia e Vjetër, rreth vitit 1800 p.e.s.
Pjesë e Gjuetisë së Luanëve të Ashurbanipalit, rreth 640 p.e.s., Ninive

Egjipti i lashtë

Skulptura monumentale e Egjiptit të lashtë është e njohur botërisht, por veprat e vogla, të rafinuara e delikate, ekzistojnë në numër shumë më të madh. Egjiptianët përdorën teknikën dalluese të "relievit të fundosur" (sunk relief), shumë e përshtatshme për dritën e fortë të diellit. Figurat kryesore në reliev u përmbahen të njëjtës konventë figurative si në pikturë, me këmbë të ndara (kur nuk janë ulur) dhe kokën të treguar nga profili, ndërsa trupi nga përpara, si dhe një grup standard proporsionesh që formojnë figurën, duke përdorur 18 "grushte" nga toka deri te vija e flokëve mbi ballë.^[42] Kjo shfaqet që në Paletën e Narmerit, nga Dinastia I. Megjithatë, aty ashtu si gjetkë, konventa nuk përdoret për figurat dytësore, të treguara duke kryer ndonjë veprimtari, si robërit dhe kufomat.^[43] Konventa të tjera i bëjnë statujat e meshkujve më të errëta se ato të femrave. Statuja portret shumë të konvencionalizuara shfaqen që në Dinastinë II, para vitit 2.780 p.e.s.,^[44] dhe, me përjashtim të artit të periudhës së Amarnës të Akenatonit,^[45] dhe disa periudhave të tjera si Dinastia XII, tiparet e idealizuara të sunduesve, ashtu si konventat e tjera artistike egjiptiane, ndryshuan pak deri pas pushtimit grek.^[46]

Faraonët egjiptianë konsideroheshin gjithmonë hyjni, por hyjni të tjera janë shumë më pak të zakonshme në statuja të mëdha, përveçse kur paraqesin faraonin si një hyjni tjetër; megjithatë hyjnitë e tjera shfaqen shpesh në piktura dhe reliev. Rreshti i famshëm i katër statujave kolosale jashtë tempullit kryesor në Abu Simbel tregojnë secila Ramzesin II, një skemë tipike, edhe pse këtu jashtëzakonisht e madhe.^[47] Figura të vogla hyjnish, ose personifikimeve të tyre shtazore, janë shumë të zakonshme, dhe gjenden në materiale popullore, si qeramika. Shumica e skulpturave më të mëdha mbijetojnë nga tempujt ose varret egjiptiane; deri në Dinastinë IV (2680–2565 p.e.s.), më së voni, ideja e statujës "ka" ishte tashmë e vendosur fort. Këto vendoseshin në varre si vend pushimi për pjesën "ka" të shpirtit, dhe kështu kemi një numër të mirë statujash më pak të konvencionalizuara të administratorëve të pasur dhe grave të tyre, shumë prej tyre në dru, pasi Egjipti është një nga vendet e pakta të botës ku klima lejon që druri të mbijetojë për mijëvjeçarë. Të ashtuquajturat "koka rezervë" (reserve heads), koka të thjeshta pa flokë, janë veçanërisht naturaliste. Varret e hershme përmbanin gjithashtu modele të vogla skllevërish, kafshësh, ndërtesash dhe objektesh si varka, të nevojshme që i vdekuri të vazhdonte stilin e tij të jetesës në botën e përtejme, dhe më vonë figurat ushabti.^[48]

Paleta e Narmerit, rreth 3100 p.e.s., e cila tregon tashmë profilin dhe proporsionet kanonike egjiptiane të figurës
Menkaura (Mikerinus) dhe mbretëresha, Mbretëria e Vjetër, Dinastia IV, 2490–2472 p.e.s. Formaliteti i pozës zbutet nga krahu i mbretëreshës rreth burrit të saj
Modele varri prej druri, Dinastia XI; një administrator i lartë numëron bagëtinë e tij
Maska e Tutankamonit, rreth 1323 p.e.s., Muzeu Egjiptian
"Memnoni i Ri" (Younger Memnon), rr. 1250 p.e.s., Muzeu Britanik
Osiris mbi një shtyllë lapis lazuli në mes, i rrethuar nga Horusi majtas dhe Isis djathtas, mes viteve 874 dhe 850 p.e.s., Luvri
Statuja "ka" siguronte një vend fizik ku "ka" të shfaqej. Muzeu Egjiptian, Kajro
Statujë-bllok e Pa-Ankh-Ra, kapiten anijeje, që mban një statujë të Ptahut. Periudha e Vonë e Egjiptit të Lashtë, rreth 650–633 p.e.s., Cabinet des Médailles

Evropa

Greqia e lashtë

Stili i parë dallues i skulpturës greke të lashtë u zhvillua në periudhën cikladike të Epokës së Hershme të Bronzit (mijëvjeçari III p.e.s.), ku figura mermeri, zakonisht femra dhe të vogla, paraqiten në një stil elegant, të thjeshtuar gjeometrikisht. Më tipike është një pozë në këmbë me krahët e kryqëzuar përpara, por figura të tjera shfaqen në poza të ndryshme, përfshirë një figurë komplekse harpisti të ulur në karrige.^[49]

Kulturat pasuese minoike dhe mikenase e zhvilluan skulpturën më tej, nën ndikimin e Sirisë e vendeve të tjera, por është në periudhën e mëvonshme Arkaike, nga rreth viti 650 p.e.s., që u zhvillua kouros-i. Këto janë statuja të mëdha në këmbë të djemve të rinj lakuriq, gjetur në tempuj dhe varre, ndërsa kore-ja është ekuivalentja e veshur femërore, me flokë të stilizuar në mënyrë elaborate; të dyja kanë "buzëqeshjen arkaike". Duket se kanë shërbyer për një sërë funksionesh, ndoshta ndonjëherë duke përfaqësuar hyjni, e ndonjëherë personin e varrosur në një varr, siç është rasti me Kroisos Kouros-in. Ato ndikohen qartë nga stilet egjiptiane dhe siriane, por artistët grekë ishin shumë më të gatshëm të eksperimentonin brenda stilit.

Gjatë shekullit VI, skulptura greke u zhvillua me shpejtësi, duke u bërë më naturaliste, dhe me poza figurash shumë më aktive e të larmishme në skena narrative, edhe pse ende brenda konventave të idealizuara. Timpaneve të gdhendura iu shtuan tempujve, përfshirë Partenonit në Athinë, ku mbetjet e timpanit prej rreth vitit 520, me figura në të rrumbullakët, u përdorën për fat të mirë si mbushje për ndërtesa të reja pas plaçkitjes perse të vitit 480 p.e.s., dhe u rikuperuan që nga vitet 1880 e këtej në gjendje të freskët, të pazbehur. Mbetje të tjera të rëndësishme të skulpturës arkitekturore vijnë nga Paestumi në Itali, nga Korfuzi, Delfi dhe Tempulli i Afaias në Egina (shumica tani në Mynih).^[50] Shumica e skulpturës greke fillimisht përfshinte të paktën diçka ngjyre; Muzeu Ny Carlsberg Glyptotek në Kopenhagë, Danimarkë, ka kryer kërkime dhe rikrijime të gjera të ngjyrave origjinale.^[51]^[52]

Statujë cikladike, 2700–2300 p.e.s. Kokë nga figura e një gruaje, lartësi 27 cm
Figurinë femërore cikladike, rr. 2500–2400 p.e.s., e lartë 41,5 cm
Mikena, 1600–1500 p.e.s. Rhyton argjendi me brirë ari dhe rozetë mbi ballë
Kouros i Nju Jorkut, në përmasa natyrore, rr. 590–580 p.e.s., Muzeu Metropolitan i Artit
"Sfinksi Naksian" nga Delfi, 570–560 p.e.s., figurë e lartë 222 cm
Peplos Kore, rreth 530 p.e.s., Athinë, Muzeu i Akropolit

Periudha klasike

Ka pak mbetje origjinale nga faza e parë e periudhës klasike, shpesh e quajtur "stili i ashpër" (Severe style); statujat e vetëqëndrueshme tani bëheshin kryesisht në bronz, i cili gjithmonë kishte vlerë si skrap. Stili i ashpër zgjati nga rreth viti 500 në reliev deri rreth vitit 480 në statuja, dhe shpejt më pas deri rreth vitit 450. Pozat relativisht të ngurta të figurave u lehtësuan, dhe pozicionet asimetrike të kthyera dhe këndvështrimet e zhdrejta u bënë të zakonshme, e madje të kërkuara qëllimisht. Kjo u kombinua me një kuptim më të mirë të anatomisë dhe strukturës harmonike të figurave të skulpturuara, si dhe me kërkimin e paraqitjes naturaliste si qëllim, gjë që nuk kishte qenë e pranishme më parë. Gërmimet në Tempullin e Zeusit në Olimpi, që nga viti 1829, kanë zbuluar grupin më të madh të mbetjeve, prej rreth vitit 460, shumica e të cilave gjenden tani në Luvr.^[53]

Periudha "Klasike e Lartë" zgjati vetëm disa dekada, nga rreth 450 deri në 400, por ka pasur ndikim vendimtar në art dhe ruan një prestigj të veçantë, pavarësisht një numri shumë të kufizuar mbetjesh origjinale. Veprat më të njohura janë Mermeret e Partenonit, tradicionalisht (që nga Plutarku) të ekzekutuara nga një ekip i drejtuar nga skulptori më i famshëm i Greqisë së lashtë, Fidia, aktiv rreth 465–425 p.e.s., i cili në kohën e vet ishte më i njohur për Statujën e tij kolosale krizelefantine të Zeusit në Olimpi (rreth 432 p.e.s.), një nga Shtatë Mrekullitë e Botës së Lashtë, Athena Partenos-in e tij (438 p.e.s.), imazhin e kultit të Partenonit, dhe Athena Promahos-in, një figurë kolosale bronzi që qëndronte pranë Partenonit; të gjitha këto janë humbur, por njihen nga shumë përfaqësime. Atij i atribuohet gjithashtu krijimi i disa statujave bronzi në përmasa natyrore, të njohura vetëm nga kopje të mëvonshme, identifikimi i të cilave është i diskutueshëm, përfshirë "Hermesin Ludovisi".^[54]

Stili Klasik i Lartë vazhdoi të zhvillonte realizmin dhe sofistikimin në figurën njerëzore, dhe përmirësoi paraqitjen e rrobave (draperisë), duke e përdorur atë për të shtuar efektin e pozave aktive. Shprehjet e fytyrës zakonisht ishin shumë të përmbajtura, madje edhe në skena beteje. Kompozimi i grupeve të figurave në reliev dhe në timpane kombinoi kompleksitet dhe harmoni në një mënyrë që pati ndikim të përhershëm në artin perëndimor. Relievi mund të ishte shumë i lartë, siç shihet në ilustrimin e Partenonit më poshtë, ku pjesa më e madhe e këmbës së luftëtarit është plotësisht e ndarë nga sfondi, ashtu si pjesët e humbura; relievi kaq i lartë e bënte skulpturën më të cenueshme ndaj dëmtimit.^[55] Stili i Vonë Klasik zhvilloi statujën e vetëqëndrueshme femërore lakuriq, gjoja një risi e Praksitelit, dhe zhvilloi poza gjithnjë e më komplekse dhe delikate, interesante kur shiheshin nga një sërë këndesh, si dhe fytyra më shprehëse; të dyja tendencat do të çoheshin shumë më tej gjatë periudhës helenistike.^[56]

Periudha helenistike

Periudha helenistike datohet tradicionalisht që nga vdekja e Aleksandrit të Madh në vitin 323 p.e.s., dhe përfundon ose me pushtimin final të tokave greke nga Roma në vitin 146 p.e.s., ose me disfatën përfundimtare të shtetit të fundit pasardhës të perandorisë së Aleksandrit, pas Betejës së Aktiumit në vitin 31 p.e.s., e cila shënon edhe fundin e Romës Republikane.^[57] Është kështu shumë më e gjatë se periudhat e mëparshme, dhe përfshin të paktën dy faza kryesore: një stil "pergamenas" eksperimentimi, bollëku dhe një farë sentimentalizmi e vulgariteti, dhe në shekullin II p.e.s. një kthim klasicizues drejt një thjeshtësie dhe elegance më të ashpër; përtej këtyre përgjithësimeve, datimi është zakonisht shumë i pasigurt, veçanërisht kur njihen vetëm kopje të mëvonshme, siç ndodh zakonisht. Stili fillestar pergamenas nuk ishte veçanërisht i lidhur me Pergamonin, prej nga merr emrin, por mbretërit shumë të pasur të atij shteti ishin ndër të parët që koleksionuan dhe gjithashtu kopjuan skulpturë klasike, dhe porositën gjithashtu shumë vepra të reja, përfshirë Altarin e famshëm të Pergamonit, skulptura e të cilit ndodhet tani kryesisht në Berlin dhe që përfaqëson stilin e ri, ashtu si Mauzoleu i Halikarnasit (një tjetër nga Shtatë Mrekullitë), Laokoonti dhe Bijtë e tij i famshëm në Muzetë e Vatikanit, shembull i vonë, dhe origjinali në bronz i Galit që po vdes (ilustruar në krye), për të cilin dimë se ishte pjesë e një grupi të porositur për Pergamonin rreth vitit 228 p.e.s., nga i cili edhe "Gali Ludovisi" ishte kopje. Grupi i quajtur "Demi Farnese", ndoshta një origjinal mermeri i shekullit II p.e.s., është edhe më i madh e më kompleks.^[58]

Skulptura helenistike zgjeroi shumë gamën e subjekteve të paraqitura, pjesërisht si rezultat i prosperitetit të përgjithshëm në rritje, dhe shfaqjes së një klase shumë të pasur, që kishte shtëpi të mëdha të dekoruara me skulpturë, edhe pse dimë se disa shembuj subjektesh që duken më të përshtatshme për shtëpinë, si fëmijë me kafshë, në fakt vendoseshin në tempuj apo vende të tjera publike. Për një treg shumë më popullor të dekorimit shtëpiak, kishte figurina Tanagra, si dhe të tilla nga qendra të tjera ku figurina të vogla qeramike prodhoheshin në shkallë industriale, disa fetare, të tjera duke treguar kafshë dhe zonja të veshura me elegancë. Skulptorët u bënë më të aftë teknikisht në paraqitjen e shprehjeve të fytyrës, duke përcjellë një gamë të gjerë emocionesh, si dhe në portretizimin e individëve, në mosha e raca të ndryshme. Relievet nga Mauzoleu janë mjaft atipike në këtë aspekt; shumica e punëve ishin të vetëqëndrueshme, dhe kompozime grupesh me disa figura që shiheshin në të rrumbullakët, si Laokoonti dhe grupi i Pergamonit që festonte fitoren mbi Galët, u bënë popullore, pasi kishin qenë të rralla më parë. "Fauni Barberini", që tregon një satir të shtrirë në gjumë, me sa duket pas pirjes, është një shembull i relaksimit moral të periudhës, dhe i gatishmërisë për të krijuar skulptura të mëdha e të shtrenjta për subjekte që nuk arrijnë nivelin heroik.^[59]

Pas pushtimeve të Aleksandrit, kultura helenistike u bë dominuese në oborret e pjesës më të madhe të Lindjes së Afërt, dhe të një pjese të Azisë Qendrore, ndërkohë që po adoptohej gjithnjë e më shumë nga elitat evropiane, veçanërisht në Itali, ku kolonitë greke (Magna Graecia) fillimisht kontrollonin pjesën më të madhe të jugut. Arti helenistik, si dhe artistët, u përhapën shumë gjerësisht, dhe patën ndikim të veçantë në Republikën Romake në zgjerim, si dhe kur takoi budizmin në pjesët më lindore të zonës helenistike. Sarkofagu masiv i ashtuquajtur i Aleksandrit, gjetur në Sidon, në Libanin e sotëm, u prodhua ndoshta atje, në fillim të periudhës, nga artistë grekë të mërguar, për një guvernator të helenizuar persian.^[60] Pasuria e periudhës çoi në një prodhim shumë të shtuar formash luksoze të skulpturës së vogël, përfshirë gurë të gdhendur dhe kameo, bizhuteri, dhe artikuj ari e argjendi.

Bronzet e Riace-s, figura bronzi shumë të rralla, të nxjerra nga deti, rreth 460–430 p.e.s.
"Hermesi dhe Dionisi Foshnjë", ndoshta origjinal i Praksitelit, shekulli IV p.e.s.
Dy zonja elegante, figurina qeramike, 350–300 p.e.s.
Statujëz kali prej bronzi, fundi i shekullit II – shekulli I p.e.s., Muzeu Metropolitan i Artit
Fitorja e Krahëruar e Samotrakës, rr. 190 p.e.s., Luvri
Venusi i Milos, rr. 130–100 p.e.s., greke, Luvri
"Laokoonti dhe Bijtë e tij", greke, (helenistike e vonë), ndoshta kopje, mes viteve 200 p.e.s. dhe 20 e.s., mermer i bardhë, Muzeu i Vatikanit
Leohari, "Apolloni i Belvederesë", rr. 130–140 e.s. Kopje romake e një origjinali bronzi grek, 330–320 p.e.s. Muzetë e Vatikanit

Evropa pas grekëve

Skulptura romake

Arti i hershëm romak u ndikua nga arti i Greqisë dhe ai i etruskëve fqinjë, të cilët vetë ishin ndikuar shumë nga partnerët e tyre tregtarë grekë. Një specialitet etrusk ishin efigjet e varreve pothuajse në përmasa natyrore, në terrakotë, zakonisht shtrirë mbi kapakun e një sarkofagu, mbështetur mbi një bërryl, në pozën e një darkuesi të asaj periudhe. Ndërsa Republika Romake në zgjerim filloi të pushtonte territorin grek, fillimisht në Italinë jugore e më pas mbarë botën helenistike, përveç Perandorisë Parthiane në lindje të largët, skulptura zyrtare dhe patriciane u bë kryesisht një zgjatim i stilit helenistik, prej të cilit elementët specifikisht romakë janë të vështirë për t'u dalluar, aq më tepër që shumë skulpturë greke mbijeton vetëm në kopje të periudhës romake.^[61] Deri në shekullin II p.e.s., "shumica e skulptorëve që punonin në Romë" ishin grekë,^[62] shpesh të skllavëruar në pushtime si ajo e Korintit (146 p.e.s.), dhe skulptorët vazhduan të ishin kryesisht grekë, shpesh skllevër, emrat e të cilëve regjistrohen shumë rrallë. Sasi të mëdha statujash greke u importuan në Romë, qoftë si plaçkë lufte, qoftë si rezultat i zhvatjes apo tregtisë, dhe tempujt shpesh dekoroheshin me vepra greke të ripërdorura.^[63]

Një stil vendas italik mund të shihet te monumentet e varreve, që shumë shpesh kishin busteve portret të romakëve të pasur të klasës së mesme, dhe portretistika është ndoshta pika më e fortë e skulpturës romake. Nuk ka mbijetuar asgjë nga tradita e maskave të paraardhësve, të mbajtura në procesionet e funeraleve të familjeve të mëdha, dhe të ekspozuara ndryshe në shtëpi, por shumë nga bustet e mbijetuara duhet të përfaqësojnë figura paraardhëse, ndoshta nga varret e mëdha familjare si Varri i Skipionëve, ose nga mauzoleumet e mëvonshme jashtë qytetit. Koka e famshme bronzi, që thuhet të jetë e Lucius Junius Brutus-it, ka data shumë të ndryshme, por merret si mbijetesë shumë e rrallë e stilit italik gjatë Republikës, në mjetin e preferuar bronzin.^[64] Koka po aq të ashpra dhe të fuqishme shihen në monedhat e Republikës së Vonë, dhe në periudhën perandorake, si monedhat ashtu edhe bustet e dërguara anembanë Perandorisë për t'u vendosur në bazilikat e qyteteve provinciale, ishin forma kryesore vizuale e propagandës perandorake; madje edhe Londinium-i kishte një statujë pothuajse kolosale të Neronit, edhe pse shumë më e vogël se Kolosi 30-metërsh i Neronit në Romë, tani i humbur.^[65]

Romakët përgjithësisht nuk u përpoqën të konkurronin me veprat e vetëqëndrueshme greke të bëmave heroike nga historia apo mitologjia, por që nga fillimi prodhuan vepra historike në reliev, duke kulmuar me kolonat e mëdha triumfale romake, me reliev narrativ të vazhdueshëm që spiralizohej rreth tyre, prej të cilave ato që përkujtojnë Trajanin (viti 113 e.s.) dhe Marko Aurelin (deri në 193) mbijetojnë në Romë, ndërsa Ara Pacis ("Altari i Paqes", 13 p.e.s.) përfaqëson stilin zyrtar greko-romak në formën e tij më klasike dhe të rafinuar. Shembuj të tjerë të rëndësishëm janë relievet e mëparshme, të ripërdorura te Harku i Konstandinit, dhe baza e Kolonës së Antoninus Pius-it (161 e.s.),^[66] relievet Campana ishin versione më të lira, qeramike, të relieveve në mermer, ndërsa shija për reliev u zgjerua që nga periudha perandorake edhe te sarkofagu. Të gjitha format e skulpturës së vogël luksoze vazhduan të mbështeteshin, dhe cilësia mund të ishte jashtëzakonisht e lartë, si te Kupa e Warren-it prej argjendi, Kupa e Likurgut prej qelqi, dhe kameo të mëdha si Gema Augustea, Kameoja e Gonzagas, dhe "Kameoja e Madhe e Francës".^[67] Për një pjesë shumë më të gjerë të popullsisë, dekori reliev i kallëpuar i enëve qeramike romake dhe figurinave të vogla u prodhua në sasi të mëdha, shpesh me cilësi të konsiderueshme.^[68]

Pas kalimit nëpër një fazë "barok" të fundit të shekullit II,^[69] në shekullin III, arti romak braktisi kryekëput, ose thjesht u bë i paaftë të prodhonte, skulpturë në traditën klasike, një ndryshim shkaqet e të cilit ende diskutohen gjerësisht. Edhe monumentet më të rëndësishme perandorake tani tregonin figura të shkurtra, me sy të mëdhenj, në një stil të ashpër ballor, në kompozime të thjeshta që theksonin fuqinë në kurriz të hijeshisë. Kontrasti ilustrohet në mënyrë të famshme te Harku i Konstandinit, i vitit 315 në Romë, i cili kombinon pjesë në stilin e ri me tondo (roundels) në stilin e mëparshëm të plotë greko-romak, marrë nga diku tjetër, dhe "Katër Tetrarkët" (rr. 305) nga kryeqyteti i ri i Konstandinopojës, tani në Venedik. Ernst Kitzinger gjeti në të dyja monumentet të njëjtat "proporsione të shkurtra, lëvizje kënddrejta, një renditje pjesësh përmes simetrisë dhe përsëritjes, dhe një dhënie të tipareve e palosjeve të draperisë përmes incizimeve, jo modelimit... Shenja dalluese e stilit, kudo që shfaqet, përbëhet nga një forcë, rëndesë dhe kënddrejtësi theksuese — me pak fjalë, një refuzim pothuajse i plotë i traditës klasike".^[70]

Kjo revolucion në stil i parapriu shkurtimisht periudhës në të cilën krishterimi u miratua nga shteti romak dhe nga shumica dërrmuese e popullit, duke sjellë fundin e skulpturës së madhe fetare, ndërsa statujat e mëdha tani përdoreshin vetëm për perandorët. Megjithatë, të krishterët e pasur vazhduan të porosisnin reliev për sarkofage, siç është Sarkofagu i Junius Bassus-it, dhe skulpturë shumë e vogël, veçanërisht në fildish, u vazhdua nga të krishterët, duke ndërtuar mbi stilin e diptikut konsular.^[71]

Sarkofag etrusk, shekulli III p.e.s.
"Bruti i Kapitolit", i datuar në shekullin III ose I p.e.s.
"Augustusi i Prima Portas", statujë e perandorit Augustus, shekulli I e.s. Muzetë e Vatikanit
Kameoja e njohur si "Kameoja e Madhe e Francës", rr. 23 e.s., me një alegori të Augustusit dhe familjes së tij
Bust i perandorit Klaud, rr. 50 e.s. (ripunuar nga një bust i perandorit Kaligula). U gjet në të ashtuquajturën bazilikë Otricoli në Lanuvium, Itali, Muzetë e Vatikanit
Reliev varri i Decëve, 98–117 e.s.
Commodus i veshur si Herkuli, rr. 191 e.s., në stilin e vonë perandorak "barok"
"Katër Tetrarkët", rr. 305, që tregon stilin e ri antiklasik, në porfir, tani në San Marko të Venedikut

Mesjeta e Hershme dhe Bizanti

Të krishterët e hershëm i kundërviheshin skulpturës së madhe fetare, edhe pse traditat romake vazhduan te bustet portret dhe relievet e sarkofagëve, si dhe te objekte më të vogla, si diptiku konsular. Objekte të tilla, shpesh në materiale të çmuara, ishin gjithashtu traditat kryesore skulpturore (për aq sa dihet) të qytetërimeve të Periudhës së Migrimeve, siç shihet te objektet e gjetura në thesarin e varrimit të shekullit VI në Sutton Hoo, bizhuteria e artit skitik, dhe prodhimet hibride të krishtera e në "stilin e kafshëve" të artit ishullor (insular art). Duke vazhduar traditën e vazhdueshme bizantine, arti karolingjas ringjalli gdhendjen në fildish në Perëndim, shpesh në panele për lidhjet-thesar (treasure bindings) të dorëshkrimeve të ndriçuara madhështore, si dhe koka kroziersh dhe pjesë të tjera të vogla.

Arti bizantin, edhe pse prodhoi reliev fildishi të shkëlqyer dhe gdhendje arkitekturore dekorative, nuk u kthye kurrë te skulptura monumentale, madje as te skulptura e vogël në të rrumbullakët.^[72] Megjithatë, në Perëndim, gjatë periudhave karolingjase dhe otoniane, filloi një prodhim statujash monumentale, në oborre dhe kisha të mëdha. Kjo u përhap gradualisht; deri në fund të shekullit X dhe në shekullin XI, ka të dhëna për disa skulptura, me sa duket në përmasa natyrore, në kisha anglo-saksone, ndoshta prej metali të çmuar rreth një kornize druri, si Madona e Artë e Esenit. Asnjë shembull anglo-sakson nuk ka mbijetuar,^[73] dhe mbijetesat e skulpturës së madhe joarkitekturore para vitit 1000 janë jashtëzakonisht të rralla. Shumë më e mira është Kryqi i Geros, i viteve 965–970, që është një kryqëzim (crucifix), e cila me sa duket ishte lloji më i zakonshëm i skulpturës; Karli i Madh kishte vendosur një të tillë në Kapelën Palatine në Aachen, rreth vitit 800. Këto vazhduan të rriteshin në popullaritet, veçanërisht në Gjermani dhe Itali. Gurët runikë (runestones) të botës nordike, gurët piktë (Pictish stones) të Skocisë, dhe ndoshta relievet e kryqeve të larta (high cross) të Britanisë së Madhe të krishterë, ishin tradita skulpturore veriore që lidhën periudhën e krishterizimit.

"Fildishi i Kryeengjëllit" (Archangel Ivory), 525–550, Konstandinopojë
Panel fildishi i vonë karolingjas, ndoshta menduar si kapak libri
Triptiku i Harbaville-s, fildish bizantin, mesi i shekullit X

Stili roman (Romanesque)

Duke filluar rreth vitit 1000 e.s., pati një rilindje të prodhimit artistik në gjithë Evropën, e udhëhequr nga rritja e përgjithshme ekonomike në prodhim e tregti, dhe stili i ri i artit roman (Romanesque) ishte stili i parë mesjetar i përdorur në të gjithë Evropën Perëndimore. Katedralet e reja dhe kishat e pelegrinazhit u dekoruan gjithnjë e më shumë me reliev arkitekturor guri, dhe fokuse të reja për skulpturë u zhvilluan, si timpani mbi dyert e kishave në shekullin XII, dhe kapiteli "i banuar" (inhabited capital), me figura dhe shpesh skena narrative. Kisha të shquara abacie me skulpturë përfshijnë në Francë Vézelay-n dhe Moissac-un, dhe në Spanjë Silos-in.^[74]

Arti roman u karakterizua nga një stil shumë energjik, si në skulpturë ashtu edhe në pikturë. Kapitelet e kolonave nuk kanë qenë kurrë më emocionuese sesa në këtë periudhë, kur shpesh gdhendeshin me skena të plota me disa figura.^[75] Kryqëzimi i madh prej druri ishte një risi gjermane pikërisht në fillim të periudhës, ashtu si statujat e vetëqëndrueshme të Madonës së fronizuar, por relievi i lartë ishte mbi të gjitha mënyra skulpturore e periudhës. Kompozimet zakonisht kishin pak thellësi, dhe duhej të ishin fleksibël për t'u ngjeshur në format e kapiteleve dhe timpaneve të kishave; tensioni mes një korniza që mbyll ngushtë dhe kompozimit që ndonjëherë i shpëton asaj, është një temë e përsëritur në artin roman. Figurat ende shpesh ndryshonin në madhësi sipas rëndësisë së tyre; portretistika pothuajse nuk ekzistonte.

Objektet në materiale të çmuara, si fildishi dhe metali, kishin status shumë të lartë në periudhë, shumë më tepër sesa skulptura monumentale — njohim emrat e më shumë krijuesve të këtyre sesa piktorëve, ndriçuesve të dorëshkrimeve apo arkitektë-mjeshtrave të gurit. Punimi i metalit, përfshirë dekorin me emalj, u bë shumë i sofistikuar, dhe kanë mbijetuar shumë arka spektakolare të bëra për të mbajtur relike, prej të cilave më e njohura është Arka e Tre Mbretërve në Katedralen e Këlnit, e Nikollës nga Verduni. Qiriprurësi i bronztë i Gloucester-it dhe fonti prej tunxhi i viteve 1108–17, tani në Liège, janë shembuj të shkëlqyer, shumë të ndryshëm në stil, të derdhjes së metalit, i pari jashtëzakonisht i ndërlikuar dhe energjik, duke u mbështetur te piktura e dorëshkrimeve, ndërsa fonti tregon stilin mozan në formën e tij më klasike dhe madhështore. Dyert e bronzta, një kolonë triumfale dhe pajisje të tjera në Katedralen e Hildesheim-it, Dyert e Gnieznos, dhe dyert e Bazilikës së San Zenos në Verona, janë mbijetesa të tjera të rëndësishme. "Aquamanile"-ja, një enë për të larë duart, duket se u fut në Evropë në shekullin XI, dhe shpesh merrte forma fantastike zoomorfike; shembujt e mbijetuar janë kryesisht në tunxh. Shumë shtypje dylli nga vula mbresëlënëse mbijetojnë në statute e dokumente, edhe pse monedhat romane në përgjithësi nuk kanë interes të madh estetik.^[76]

Kryqi i Cloisters-it (Cloisters Cross) është një kryqëzim fildishi i pazakontë i madh, me gdhendje komplekse që përfshin shumë figura profetësh e të tjerësh, i cili i atribuohet një prej pak artistëve, emri i të cilëve njihet, Master Hugo, i cili gjithashtu ndriçoi dorëshkrime. Si shumë pjesë të tjera, ishte fillimisht pjesërisht i lyer. Gurët e shahut të Lewis-it (Lewis chessmen) janë shembuj mirë të ruajtur fildishtash të vegjël, prej të cilëve mbeten shumë pjesë ose fragmente kroziersh, panelesh, kryqesh gjoksi dhe objektesh të ngjashme.

Fonti i pagëzimit në Kishën e Shën Bartolomeut, Liège, Pagëzimi i Krishtit, 1107–1118
Timpani i Abacisë Vézelay, Burgundi, Francë, vitet 1130
Fasada e Katedrales së Ourense-s, viti 1160, Spanjë
"Pórtico da Gloria", Katedralja e Santiago de Compostela-s, Galicia, Spanjë, rr. shekulli XII–XIII

Gotike

Periudha gotike përcaktohet në thelb nga arkitektura gotike, dhe nuk përputhet plotësisht me zhvillimin e stilit në skulpturë, as në fillim, as në fund të saj. Fasadat e kishave të mëdha, veçanërisht rreth dyerve, vazhduan të kishin timpane të mëdha, por edhe rreshta figurash të skulpturuara që përhapeshin rreth tyre. Statujat te Porta Perëndimore (Mbretërore) e Katedrales së Chartres-it (rr. 1145) tregojnë një zgjatje kolonare elegante, por të ekzagjeruar, ndërsa ato te porta jugore e transeptit, nga vitet 1215–1220, tregojnë një stil më naturalist dhe shkëputje gjithnjë e më të madhe nga muri pas tyre, si dhe një farë vetëdijeje për traditën klasike. Këto tendenca u vazhduan te porta perëndimore e Katedrales së Reims-it, pak vite më vonë, ku figurat janë pothuajse në të rrumbullakët, siç u bë zakon ndërsa stili gotik u përhap nëpër Evropë.^[77]

Në Itali, Nicola Pisano (1258–1278) dhe djali i tij Giovanni zhvilluan një stil shpesh të quajtur "Proto-Rilindje", me ndikim të padyshimtë nga sarkofagët romakë dhe kompozime të sofistikuara e të ngjeshura, përfshirë një trajtim simpatik të lakuriqësisë, në panelet reliev të Foltores së Katedrales së Sienës (1265–68), Foltores në Pagëzimoren e Pizës (1260), Fontana Maggiore në Perugia, dhe foltoren e Giovannit në Pistoia, e vitit 1301.^[78] Një ringjallje tjetër e stilit klasik shihet në veprën gotike ndërkombëtare (International Gothic) të Claus Sluter-it dhe pasuesve të tij në Burgundi dhe Flandër, rreth vitit 1400.^[79] Skulptura e vonë gotike vazhdoi në Veri, me një modë altarësh të mëdhenj druri, të gdhendur me virtuozitet gjithnjë e më të madh dhe numër të madh figurash të agjituara e shprehëse; shumica e shembujve të mbijetuar gjenden në Gjermani, pas shumë ikonoklastie gjetkë. Tilman Riemenschneider, Veit Stoss dhe të tjerë e vazhduan stilin thellë në shekullin XVI, duke përthithur gradualisht ndikimet e Rilindjes italiane.^[80]

Efigjet e varreve në përmasa natyrore, në gur ose alabastër, u bënë të popullarizuara për të pasurit, dhe varre madhështore me shumë nivele u zhvilluan, si Varret e Scaligerëve në Verona, aq të mëdha sa u desh t'i zhvendosnin jashtë kishës. Deri në shekullin XV, ekzistonte një industri që eksportonte reliev altarësh prej alabastri të Nottingham-it, në grupe panelesh, në pjesë të mëdha të Evropës, për famulli të varfra që nuk mund të përballonin retabla guri.^[81] Gdhendje të vogla, kryesisht për një treg laik e shpesh femëror, u bënë industri e konsiderueshme në Paris dhe disa qendra të tjera. Llojet e fildishtave përfshinin poliptikë të vegjël devocionalë, figura të vetme, veçanërisht të Virgjëreshës, kuti pasqyrash, krëhëra, dhe arka të elaboruara me skena romancash, përdorur si dhurata fejese.^[82] Të pasurit e mëdhenj koleksionuan punime metali ekstravagante, të stolisura me gurë e emalj, sekulare e fetare njësoj, si Relikuari i Gjembit të Shenjtë i Dukës së Berry-t, deri sa u mbaruan paratë, kur ato u shkrinë përsëri për para të gatshme.^[83]

Porta perëndimore e Katedrales së Chartres-it (rr. 1145)
Porta jugore e Katedrales së Chartres-it (rr. 1215–1220)
Porta perëndimore te Katedralja e Reims-it, grupi i Lajmërimit
Nicola Pisano, "Lindja" dhe "Adhurimi i Magëve" nga Foltorja në Pagëzimoren e Pizës
Kalorësi i Bambergut, viti 1237, statujë ekuestre guri pothuajse në përmasa natyrore, e para e këtij lloji që nga antikiteti
Pietà gjermane qendrore, 1330–1340
Kapaku i Arkës Walters, me "Rrethimin e Kështjellës së Dashurisë" majtas, dhe turnir kalorësiak. Paris, 1330–1350
"Rrethimi i Kështjellës së Dashurisë" mbi një kuti pasqyre në Luvr, 1350–1370; zonjat po humbin.
Claus Sluter, Davidi dhe një profet nga "Pusi i Moisiut"
Baza e Relikuarit të Gjembit të Shenjtë, një "Ringjallje e të Vdekurve" në ar, emalj dhe gurë
Pjesë e një altari me panele, "Ringjallja e Krishtit", anglez, 1450–1490, alabastër i Nottingham-it me mbetje ngjyrash
Detaj i "Darkës së Fundit" nga "Altari i Gjakut të Shenjtë" i Tilman Riemenschneider-it, 1501–1505, Rothenburg ob der Tauber, Bavari

Rilindja

Skulptura e mirëfilltë e Rilindjes zakonisht merret të fillojë me konkursin e famshëm për dyert e Pagëzimores së Firences, në vitin 1403, nga i cili mbijetojnë modelet konkurruese të paraqitura nga fituesi, Lorenzo Ghiberti, dhe Filippo Brunelleschi. Dyert e Ghiberti-t janë ende në vend, por padyshim u errësuan nga çifti i tij i dytë për hyrjen tjetër, të ashtuquajturat "Dyert e Parajsës", që i morën atij nga viti 1425 deri në 1452, dhe janë kompozime klasicizuese, verbueshëm të sigurta, me thellësi të ndryshme relievi që lejojnë sfonde të gjera.^[84] Vitet ndërmjetëse e kishin parë asistentin e hershëm të Ghiberti-t, Donatello-n, të zhvillohej me statuja themelore, përfshirë "David"-ët e tij në mermer (1408–09) dhe në bronz (vitet 1440), si dhe statujën ekuestre të Gattamelata-s, dhe reliev.^[85] Një figurë kryesore në periudhën e mëvonshme ishte Andrea del Verrocchio, i njohur kryesisht për statujën e tij ekuestre të Bartolomeo Colleoni-t, në Venedik;^[86] nxënësi i tij, Leonardo da Vinci, dizajnoi një skulpturë kali në vitin 1482, "Kali", për Milanon, por arriti të bënte vetëm një model balte 7,3 m të lartë, i cili u shkatërrua nga harkëtarët francezë në vitin 1499, ndërsa planet e tjera të tij ambicioze skulpturore nuk u përfunduan kurrë.^[87]

Periudha u shënua nga një rritje e madhe në mbështetjen e skulpturës nga shteti për art publik, dhe nga të pasurit për shtëpitë e tyre; veçanërisht në Itali, skulptura publike mbetet element thelbësor në pamjen e qendrave historike të qyteteve. Skulptura kishtare u zhvendos kryesisht brenda, pikërisht kur monumentet publike jashtë u bënë të zakonshme. Skulptura portret, zakonisht në bust, u bë popullore në Itali rreth vitit 1450, me napoletanin Francesco Laurana të specializuar në gra të reja në poza meditative, ndërsa Antonio Rossellino dhe të tjerë përshkruanin më shpesh burra me fytyra të thepisura, të angazhuar në punë, por edhe fëmijë të vegjël.^[88] Medalja portret, e shpikur nga Pisanello, gjithashtu shpesh përshkruante gra; plaketat reliev ishin një tjetër formë e re e vogël skulpture në metal të derdhur.

Mikelanxhelo ishte skulptor aktiv nga rreth 1500 deri në 1520, dhe kryeveprat e tij të mëdha, përfshirë David-in, Pietà-n, Moisiun, dhe pjesë për Varrin e Papës Juli II dhe Kapelën e Mediçive, nuk mund të injoroheshin nga skulptorët e mëvonshëm. David-i i tij ikonik (1504) ka pozën e njohur si contrapposto, huazuar nga skulptura klasike. Ndryshon nga paraqitjet e mëparshme të subjektit, në atë që Davidi paraqitet para betejës me Goliatin, dhe jo pas mundjes së gjigantit. Në vend që të tregohej fitimtar, siç kishin bërë Donatello dhe Verrocchio, David-i duket i tensionuar dhe gati për betejë.^[89]

Lorenzo Ghiberti, paneli i "Sakrificës së Isakut" nga dyert e Pagëzimores së Firences
Luca della Robbia, detaj i "Cantoria"-s, rr. 1438, Museo dell'Opera del Duomo, Firence
Donatello, David rr. 1440, Muzeu Bargello, Firence
Donatello, "Judith dhe Holoferni", rr. 1460, Palazzo Vecchio, Firence
Francesco Laurana, bust femëror (derdhje)
Verrocchio, "Toma Mosbesues" (Doubting Thomas), 1467–1483, Orsanmichele, Firence
Mikelanxhelo, David, rr. 1504, Galleria dell'Accademia, Firence
Mikelanxhelo, "Skllavi që Po Vdes", rr. 1513–1516

Manierizmi

Ashtu si në pikturë, skulptura e hershme italiane manieriste ishte kryesisht një përpjekje për të gjetur një stil origjinal, që do të tejkalonte arritjen e Rilindjes së Lartë, që në skulpturë do të thoshte në thelb Mikelanxhelo, dhe pjesa më e madhe e përpjekjes për ta arritur këtë u zhvillua përmes porosive për të mbushur vende të tjera në Piazza della Signoria, në Firence, pranë David-it të Mikelanxhelos. Baccio Bandinelli mori përsipër projektin e "Herkulit dhe Kakut" nga vetë mjeshtri, por nuk u bë shumë më i popullarizuar sesa është sot, dhe u krahasua me keqdashje nga Benvenuto Cellini me "një thes pjeprash", edhe pse pati një efekt afatgjatë, duke prezantuar me sa duket për herë të parë panele reliev në postamentin e statujave. Si vepra të tjera të tij, dhe të manieristëve të tjerë, ajo heq shumë më tepër nga blloku origjinal sesa do të bënte Mikelanxhelo.^[90] "Persei me kokën e Meduzës" në bronz i Cellini-t është padyshim një kryevepër, e dizajnuar me tetë kënde vështrimi, një tjetër karakteristikë manieriste, por është vërtet e stilizuar (mannered) krahasuar me David-ët e Mikelanxhelos dhe Donatello-s.^[91] Fillimisht argjendar, "Saliera" e tij e famshme prej ari dhe emalji (1543) ishte skulptura e tij e parë, dhe tregon talentin e tij në kulmin e vet.^[92] Siç tregojnë këta shembuj, periudha zgjeroi gamën e subjekteve laike për vepra të mëdha, përtej portreteve, me figura mitologjike veçanërisht të preferuara; më parë këto gjendeshin kryesisht në vepra të vogla.

Figurina të vogla bronzi për kabinetet e koleksionistëve, shpesh subjekte mitologjike me lakuriq, ishin një formë e popullarizuar e Rilindjes, në të cilën shkëlqeu Giambologna, fillimisht flamand, por i vendosur në Firence, në pjesën e vonë të shekullit, duke krijuar edhe skulptura në përmasa natyrore, dy prej të cilave iu bashkuan koleksionit në Piazza della Signoria. Ai dhe pasuesit e tij hartuan shembuj elegantë e të zgjatur të figura serpentinata-s, shpesh dy figura të përthurura, që ishin interesante nga të gjitha këndet.^[93]

Suva mbi derë (overdoor) në pallatin e Fontainebleau-së, ndoshta dizajnuar nga Primaticcio, që pikturoi pjesën ovale, vitet 1530 ose 1540
Benvenuto Cellini, "Persei me kokën e Meduzës", 1545–1554
Giambologna, "Sansoni duke Vrarë një Filistin", rreth 1562
Giambologna, "Rrëmbimi i Grave Sabine", 1583, Firence, Itali, e lartë 4,1 m, mermer

Baroku dhe Rokokoja

Në skulpturën barok, grupet e figurave morën rëndësi të re, dhe pati një lëvizje e energji dinamike të formave njerëzore — ato spiralizoheshin rreth një vorbulle qendrore bosh, ose shtriheshin drejt hapësirës përreth. Skulptura barok shpesh kishte kënde të shumta ideale vështrimi, dhe pasqyronte një vazhdim të përgjithshëm të largimit të Rilindjes nga relievi drejt skulpturës së krijuar në të rrumbullakët, të dizajnuar për t'u vendosur në mes të një hapësire të madhe — shatërvane të elaboruara, si Fontana dei Quattro Fiumi e Bernini-t (Romë, 1651), ose ato në Kopshtet e Versajës, ishin specialitet barok. Stili barok përshtatej në mënyrë të përsosur me skulpturën, me Gian Lorenzo Bernini-n si figura dominuese e epokës, në vepra si "Ekstaza e Shën Terezës" (1647–1652).^[94] Shumë skulpturë barok shtoi elementë ekstra-skulpturorë, për shembull ndriçim të fshehur, ose shatërvane uji, ose bashkoi skulpturën me arkitekturën për të krijuar një përvojë transformuese për shikuesin. Artistët e shihnin veten si pjesë e traditës klasike, por admironin skulpturën helenistike dhe atë romake të mëvonshme, jo aq periudhat më "klasike" siç i shohim sot.^[95]

Reforma Protestante solli një ndalesë pothuajse të plotë të skulpturës fetare në pjesën më të madhe të Evropës Veriore, dhe edhe pse skulptura laike, veçanërisht bustet portret dhe monumentet e varreve, vazhdoi, Epoka e Artë Holandeze nuk ka komponent të rëndësishëm skulptural, përveç argjendarisë.^[96] Pjesërisht si reagim i drejtpërdrejtë, skulptura ishte po aq e pranishme në katolicizmin romak sa në Mesjetën e vonë. Statujat e sunduesve dhe fisnikërisë u bënë gjithnjë e më të popullarizuara. Në shekullin XVIII, shumë skulpturë vazhdoi në linjat baroke — Shatërvani i Trevit u përfundua vetëm në vitin 1762. Stili rokoko ishte më i përshtatshëm për vepra më të vogla, dhe gjeti ndoshta formën e tij ideale skulpturore te porcelani i hershëm evropian, dhe në skema dekorative të brendshme prej druri ose suvaje, si ato në interierët shtëpiakë francezë dhe në kishat e pelegrinazhit austriake e bavareze.^[97]

Shën Veronika e Francesco Mochi-t (1640), Bazilika e Shën Pjetrit
Bust i Luigjit XIV, 1686, nga Antoine Coysevox
Pierre Paul Puget, "Persei dhe Andromeda", 1715, Muzeu i Luvrit
Franz Anton Bustelli, grup rokoko prej porcelani të Nymphenburg-ut

Neoklasicizmi

Stili neoklasik, që erdhi në fund të shekullit XVIII, i dha rëndësi të madhe skulpturës. Jean-Antoine Houdon shembullon skulpturën portret depërtuese që mund të prodhonte stili, ndërsa lakuriqet e Antonio Canova-s aspektin idealist të lëvizjes. Periudha neoklasike ishte një nga epokat e mëdha të skulpturës publike, edhe pse prototipet e saj "klasike" ishin më shpesh kopje romake të skulpturave helenistike. Në skulpturë, përfaqësuesit më të njohur janë italiani Antonio Canova, anglezi John Flaxman, dhe danezi Bertel Thorvaldsen. Maniera neoklasike evropiane u vendos edhe në Shtetet e Bashkuara, ku kulmi i saj u arrit disi më vonë, dhe shembullohet në skulpturat e Hiram Powers-it.^[98]

Jean-Antoine Houdon, "Busti i Benjamin Franklinit", 1778, Muzeu Metropolitan i Artit
John Flaxman, memorial në kishën e Badger, Shropshire, rr. 1780
Bertel Thorvaldsen: "Jasoni dhe Leshi i Artë" (1803)
Hiram Powers, 1851, "Skllavja Greke", Galeria e Artit e Universitetit Yale

Azia

Skulptura greko-budiste dhe Azia

Arti greko-budist është manifestimi artistik i greko-budizmit, një sinkretizëm kulturor mes kulturës klasike greke dhe budizmit, i zhvilluar gjatë një periudhe prej afro 1.000 vitesh në Azinë Qendrore, mes pushtimeve të Aleksandrit të Madh në shekullin IV p.e.s. dhe pushtimeve islame të shekullit VII e.s. Arti greko-budist karakterizohet nga realizmi i fortë idealist i artit helenistik, dhe nga paraqitjet e para të Budës në formë njerëzore, të cilat kanë ndihmuar në përcaktimin e kanonit artistik (veçanërisht atij skulptural) për artin budist në të gjithë kontinentin aziatik, deri në ditët e sotme. Edhe pse datimi është i pasigurt, duket se stilet fuqishëm helenistike qëndruan në Lindje për disa shekuj pasi kishin rënë rreth Mesdheut, deri sa vonë sa shekulli V e.s. Disa aspekte të artit grek u përvetësuan, ndërsa të tjera nuk u përhapën përtej zonës greko-budiste; në veçanti, figura në këmbë, shpesh me pozë të çlirët dhe një këmbë të përkulur, dhe kupidonët fluturues ose fitoret, që u bënë të popullarizuar anembanë Azisë si apsara. Dekori me gjethe grek gjithashtu pati ndikim, me versione indiane të kapitelit korintian që u shfaqën.^[99]

Origjina e artit greko-budist gjendet në mbretërinë helenistike greko-baktriane (250–130 p.e.s.), e vendosur në Afganistanin e sotëm, prej nga kultura helenistike u përhap drejt nënkontinentit indian, me themelimin e mbretërisë së vogël indo-greke (180–10 p.e.s.). Nën indo-grekët, e më pas nën kushanët, ndërveprimi i kulturës greke dhe budiste lulëzoi në zonën e Gandharas, në Pakistanin verior të sotëm, para se të përhapej më tej në Indi, duke ndikuar artin e Mathuras, dhe më pas artin hindu të Perandorisë Gupta, i cili do të shtrihej edhe në pjesën tjetër të Azisë Juglindore. Ndikimi i artit greko-budist u përhap gjithashtu drejt veriut, në Azinë Qendrore, duke ndikuar fort artin e Basenit të Tarimit dhe të Shpellave të Dunhuang-ut, dhe përfundimisht figurën e skulpturuar në Kinë, Kore dhe Japoni.^[100]

Ana e përparme e një monedhe të Demetrit I të Baktrias, që sundoi rreth viteve 200–180 p.e.s. dhe pushtoi Indinë Veriore
Fris i Gandharas me besimtarë, që mbajnë gjethe bananeje, në stil pastërtisht helenistik, brenda kolonash korintiane, shekulli I–II e.s. Buner, Swat, Pakistan. Muzeu Victoria and Albert
Fragment i perëndisë së erës Boreas, Hadda, Afganistan
Kokë Bude prej suvaje, dikur e lyer, nga Hadda, Afganistan, shekulli III–IV
Posejdoni i Gandharas (Muzeu i Lindjes së Lashtë)
Hyjnitë budiste Pancika (majtas) dhe Hariti (djathtas), shekulli III, Takht-i-Bahi, Pakistan
Buda më i gjatë i Bamianit, rr. 547 e.s., në vitin 1963 dhe në vitin 2008, pas shkatërrimit me dinamit në mars 2001 nga Talibanët në Afganistan

Kina

Bronzet rituale kineze nga dinastitë Shang dhe Zhou e Perëndimit vijnë nga një periudhë prej mbi një mijëvjeçari, që nga rreth viti 1500 p.e.s., dhe kanë pasur ndikim të vazhdueshëm mbi artin kinez. Ato derdhen me dekor kompleks të modeluar e zoomorfik, por shmangin figurën njerëzore, ndryshe nga figurat e mëdha, të zbuluara vetëm së fundmi, në Sanxingdui.^[101] Ushtria e Terrakotës spektakolare u mblodh për varrin e Qin Shi Huangut, perandori i parë i një Kine të bashkuar, nga viti 221 deri 210 p.e.s., si version i madh perandorak i figurave të vendosura prej kohësh në varre, që i mundësonin të vdekurit të gëzonte të njëjtin stil jete në botën e përtejme si kur ishte gjallë, duke zëvendësuar flijimet e vërteta të periudhave shumë të hershme. Figura më të vogla prej balte ose druri u vendosën në varre për shumë shekuj pas kësaj, duke arritur kulmin e cilësisë te figurat e varrit të dinastisë Tang.^[102] Tradita e figurave qeramike jashtëzakonisht të mëdha vazhdoi në Kinë, nga figurat e varrit Tang në glazurën sancai, deri te statujat e mëvonshme budiste, si grupi pothuajse në përmasa natyrore i luohanëve prej qeramike të lyer nga Yixian, dhe figura të mëvonshme për tempuj dhe varre. Këto erdhën të zëvendësonin ekuivalentët e mëparshëm prej druri.

Fetë vendase kineze zakonisht nuk përdorin imazhe kulti të hyjnive, apo edhe i paraqesin ato, dhe skulptura e madhe fetare është pothuajse tërësisht budiste, kryesisht nga shekulli IV deri në shekullin XIV, duke përdorur fillimisht modele greko-budiste, të ardhura përmes Rrugës së Mëndafshit. Budizmi është gjithashtu konteksti i gjithë skulpturës së madhe portret; në kontrast të plotë me disa zona të tjera, në Kinën mesjetare edhe imazhet e pikturuara të perandorit konsideroheshin private. Varret perandorake kanë rrugë të mëdha qasjeje, të rreshtuara me kafshë reale e mitologjike, në një shkallë që përafron Egjiptin, ndërsa versione më të vogla dekorojnë tempuj e pallate.^[103]

Figura dhe grupe të vogla budiste u prodhuan me cilësi shumë të lartë në një gamë mediumesh,^[104] ashtu si dekori reliev i çdo lloj objekti, veçanërisht në punimin e metalit dhe jade-in.^[105] Në periudhat më të hershme, sasi të mëdha skulpture u prenë nga shkëmbi i gjallë, në komplekse shpellash pelegrinazhi, si dhe si reliev shkëmbor i jashtëm. Këto ishin fillimisht kryesisht të lyera. Në kontrast të dukshëm me piktorët e letrarëve (literati), skulptorët e të gjitha llojeve konsideroheshin zejtarë, dhe shumë pak emra janë regjistruar.^[106] Që nga dinastia Ming e këtej, statuja të vogla figurash fetare dhe laike u prodhuan në porcelan kinez dhe medium të tjera, që u bënë eksport i rëndësishëm.

"Ding" prej bronzi nga fundi i dinastisë Shang (shekulli XIII–X p.e.s.)
Rojtar varri, vendosur zakonisht brenda dyerve të varrit për ta mbrojtur apo udhëhequr shpirtin, periudha e Mbretërive Luftuese, rr. shekulli III p.e.s.
Kalorës në përmasa natyrore nga Ushtria e Terrakotës, dinastia Qin, rr. shekulli III p.e.s.
Dre ari me kokë shqiponje, dhe dhjetë koka të tjera në brirë. Objekt i frymëzuar nga arti i maleve siberiane Altai, ndoshta i kulturës Pazyryk, zbuluar në vendbanimin Nalinggaotu, rrethi Shenmu, afër Xi'anit, Kinë.^[107] Ndoshta nga "populli Hun që jetonte në prerinë e Kinës Veriore". Datuar në shekullin IV–III p.e.s.,^[107] ose në periudhën e dinastisë Han.^[108] Muzeu i Historisë së Shaanxi-t.
Figurë varri e një vajze duke kërcyer, dinastia Han (202 p.e.s.–220 e.s.)
Enë guaskash (cowrie) prej bronzi me jakë, nga tradita e Mbretërisë Dian (shekulli IV p.e.s. – 109 p.e.s.) e Han-it Perëndimor
Maitreja e dinastisë Wei të Veriut (386–534)
Maitreja e dinastisë Wei të Veriut (386–534)
Figurë varri e dinastisë Tang, në glazurë sancai, kalë dhe kalorës (618–907)
Buda i ulur, dinastia Tang, rreth vitit 650
Bodhisatva prej druri nga dinastia Song (960–1279)
Kupë jade kineze me doreza dragoi, dinastia Song, shekulli XII
Statujë me glazurë blu nën-sipërfaqësore e një burri me tubin e tij, porcelan Jingdezhen, periudha Wanli e dinastisë Ming (1573–1620)
Bodhisatva Guanyin në porcelan blanc de Chine (Dehua), nga He Chaozong, dinastia Ming, fillimi i shekullit XVII
Luan rojtar kinez jashtë Tempullit Yonghe, Pekin, dinastia Qing, rr. 1694

Japonia

Drejt fundit të periudhës neolitike Jōmon, disa enë qeramike ishin "me buzë flake", me zgjatime ekstravagante te buza, që mund të quhen vetëm skulpturore,^[109] dhe u prodhuan figura dogū prej qeramike shumë të stilizuara, shumë prej tyre me sytë karakteristikë "syze-bore". Gjatë periudhës Kofun, të shekullit III–VI e.s., figura terrakote haniwa njerëzish e kafshësh, në stil të thjeshtuar, u ngritën jashtë varreve të rëndësishme. Ardhja e budizmit në shekullin VI solli me vete tradita të sofistikuara në skulpturë, stile kineze të ndërmjetësuara përmes Koresë. Hōryū-ji i shekullit VII dhe përmbajtja e tij kanë mbijetuar më të paprekura se çdo tempull budist tjetër i Azisë Lindore të asaj kohe, me vepra si "Triniteti Shaka" i vitit 623, në bronz, që tregon Budën historik, i shoqëruar nga dy bodhisatva, si dhe Mbretërit Rojtarë të Katër Drejtimeve.^[110]

Jōchō thuhet të jetë një nga skulptorët më të mëdhenj budistë, jo vetëm në periudhën Heian, por edhe në historinë e statujave budiste në Japoni. Jōchō ripërcaktoi formën trupore të statujave të Budës, duke përsosur teknikën "yosegi zukuri" (寄木造り), një kombinim i disa druve. Shprehja paqësore dhe figura hijshme e statujës së Budës që ai krijoi, plotësoi një stil japonez të skulpturës së Budës, të quajtur "Jōchō yō" (stili Jōchō, 定朝様), dhe përcaktoi stilin e statujave budiste japoneze të periudhës së mëvonshme. Arritja e tij ngriti dramatikisht statusin shoqëror të busshi-t (skulptor budist) në Japoni.^[111]

Gjatë periudhës Kamakura, klani Minamoto themeloi shogunatin Kamakura, dhe klasa e samurajve sundoi virtualisht Japoninë për herë të parë. Pasardhësit e Jōchō-s, skulptorë të shkollës Kei të statujave budiste, krijuan statuja realiste e dinamike, që t'u përshtateshin shijeve të samurajve, dhe skulptura budiste japoneze arriti kulmin e saj. Unkei, Kaikei dhe Tankei ishin të famshëm, dhe bënë shumë statuja të reja Bude në shumë tempuj, si Kofuku-ji, ku shumë statuja Bude ishin humbur në luftëra e zjarre.^[112]

Pothuajse gjithë skulptura e madhe pasuese në Japoni ishte budiste, me disa ekuivalentë shinto, dhe pasi budizmi u dobësua në Japoni në shekullin XV, skulptura monumentale u bë kryesisht dekor arkitekturor, dhe më pak e rëndësishme.^[113] Megjithatë, puna skulpturore në artet dekorative u zhvillua në një nivel të jashtëzakonshëm arritjeje teknike dhe rafinimi, në objekte të vogla si inro dhe netsuke, në shumë materiale, dhe tosogu prej metali, ose stolisje japoneze shpatash. Në shekullin XIX kishte industri eksporti të skulpturave të vogla bronzi, me virtuozitet ekstrem, figurina fildishi e porcelani, dhe lloje të tjera skulpture të vogël, duke theksuar gjithnjë e më shumë arritjen teknike.

Enë "në stilin flakë", periudha neolitike Jōmon; rr. 2750 p.e.s.; baltë e pjekur me dekor të gdhendur e të aplikuar; lartësi 61 cm, diametër 55,8 cm
Figurë dogū me sy "syze-bore", 1000–400 p.e.s.
Figurë haniwa e shekullit VI
Kongo Rishiki (Hyjni Rojtare) te Porta Qendrore e Hōryū-ji-t
Taishakuten Śakra, viti 839, Tō-ji
Muchaku, e Unkei-t, viti 1212, Kōfuku-ji, Thesar Kombëtar
Stolisje shpate tsuba me "Lepur duke Vështruar Hënën e Vjeshtës", bronz, ar dhe argjend, mes 1670 dhe 1744
Izumiya Tomotada, netsuke në formë qeni, fundi i shekullit XVIII
Shqiponjë e Suzuki Chokichi-t, 1892, Muzeu Kombëtar i Tokios

Nënkontinenti indian

Skulptura e parë e njohur në nënkontinentin indian vjen nga qytetërimi i Luginës së Indusit (3300–1700 p.e.s.), gjetur në vendbanimet e Mohenjo-daros dhe Harappas, në Pakistanin e sotme. Këtu përfshihen "vallëzuesja" e vogël bronzi, e famshme, dhe i ashtuquajturi "Mbret-Prift". Megjithatë, figura të tilla në bronz e gur janë të rralla, dhe tejkalohen shumë në numër nga figurina qeramike dhe vula guri, shpesh të kafshëve apo hyjnive, të paraqitura me shumë hollësi. Pas shembjes së qytetërimit të Luginës së Indusit, ka pak të dhëna për skulpturë deri në epokën budiste, përveç një thesari figurash bakri (disi të diskutueshme) prej rreth 1500 p.e.s., nga Daimabad.^[114] Kështu, tradita e madhe indiane e skulpturës monumentale në gur duket se fillon, në krahasim me kultura të tjera dhe me zhvillimin e qytetërimit indian, relativisht vonë, me sundimin e Ashokës, nga viti 270 deri 232 p.e.s., dhe Shtyllat e Ashokës që ai ngriti anembanë Indisë, që mbanin ediktet e tij, dhe kurorëzoheshin me skulptura të njohura kafshësh, kryesisht luanësh, prej të cilave mbijetojnë gjashtë.^[115] Sasi të mëdha skulpture figurative, kryesisht në reliev, mbijetojnë nga stupat e hershme budiste të pelegrinazhit, mbi të gjitha Sanchi; këto ndoshta u zhvilluan nga një traditë që përdorte drurin, e cila përqafonte edhe hinduizmin.^[116]

Skulpturat hindu, xhaine dhe budiste në ranor rozë të Mathuras, nga shekulli I deri III e.s., pasqyruan si traditat vendase indiane, ashtu edhe ndikimet perëndimore, marrë përmes artit greko-budist të Gandharas, dhe vendosën në mënyrë efektive bazën për skulpturën e mëvonshme fetare indiane.^[116] Stili u zhvillua dhe u përhap në pjesën më të madhe të Indisë, nën Perandorinë Gupta (rr. 320–550), e cila mbetet një periudhë "klasike" për skulpturën indiane, duke përfshirë shpellat më të hershme të Ellorës,^[117] edhe pse shpellat e Elephantas janë me sa duket pak më të vona.^[118] Skulptura e mëvonshme, në shkallë të madhe, mbetet pothuajse tërësisht fetare, dhe përgjithësisht mjaft konservative, shpesh duke iu rikthyer pozave të thjeshta frontale në këmbë për hyjnitë, edhe pse frymëzimet shoqëruese, si apsarat dhe yakshi, shpesh kanë poza me lakime senzuale. Gdhendja shpesh është shumë e detajuar, me një sfond të ndërlikuar pas figurës kryesore, në reliev të lartë. Bronzet e njohura të dinastisë Chola (rr. 850–1250) nga India jugore, shumë të dizajnuara për t'u mbartur në procesione, përfshijnë formën ikonike të Shivait si Nataraja,^[119] me gdhendjet masive prej graniti të Mahabalipuram-it, që datojnë nga dinastia e mëparshme Pallava.^[120]

"Vallëzuesja" e Mohenjo-daros, mijëvjeçari III ose II p.e.s.
Shtylla e Ashokës, Vaishali, Bihar, rr. 250 p.e.s.
"Yakshi e Didarganj-it". Datë e pasigurt, por ka shndritjen e imët mauriane, të lidhur me artin maurian
Porta e stupës në Sanchi, rr. 100 e.s. ose ndoshta më herët, me reliev dendur
Buda nga Sarnathi, shekulli V–VI e.s.
Trimurti-ja kolosale në Shpellat e Elephantas
Tempuj të gdhendur në shkëmb, në Ellora
Faltore xhaine me Rishabhanathan, Parshvanathan, Neminathan dhe Mahavirën, shekulli VI
Hindu, periudha Chola, viti 1000
Statujë tipike mesjetare frontale, në këmbë, e Vishnait, 950–1150
Tempulli i Khajurahos
Skulpturë mermeri e një yakshi femërore, në pozën tipike të lakuar, rr. 1450, Rajasthan
Gopurami i Tempullit Thillai Nataraja, Chidambaram, Tamil Nadu, dendur me rreshta statujash të pikturuara
Skulpturë Rojtari te hyrja e Mandapam-it të Tempullit Sri Jalagandeeswarar, Vellore, Tamil Nadu

Azia Juglindore

Skulptura e rajonit priret të karakterizohet nga një shkallë e lartë ornamentimi, siç shihet te monumentet e mëdha të skulpturës khmer, hindu dhe budiste (shekulli IX–XIII) në Angkor Wat e gjetkë, kompleksi i madh budist i shekullit IX në Borobudur, në Java, dhe monumentet hindu të Balit.^[121] Të dyja këto përfshijnë shumë reliev, si dhe figura në të rrumbullakët; Borobuduri ka 2.672 panele reliev, 504 statuja Bude, shumë prej tyre gjysmë të fshehura në stupa me punim të hapur (openwork), dhe shumë figura të mëdha rojtare.

Në Tajlandë dhe Laos, skulptura ishte kryesisht imazhe Bude, shpesh të praruara, si të mëdha për tempuj e manastire, ashtu edhe figurina të vogla për shtëpitë private. Skulptura tradicionale në Mianmar u shfaq para periudhës Bagan. Si gjetkë në rajon, pjesa më e madhe e skulpturave prej druri të periudhave Bagan dhe Ava janë humbur.

Skulpturat tradicionale aniciste (Anitist) nga Filipinet dominohen nga dizajne aniciste, që pasqyrojnë mediumin e përdorur dhe kulturën përkatëse, ndërsa theksohen nga mjediset ku zakonisht vendosen. Skulpturat e krishtera dhe islame nga Filipinet kanë motive të ndryshme, krahasuar me skulpturat e tjera të krishtera dhe islame gjetkë. Në periudha të mëvonshme, ndikimi kinez mbizotëroi në Vietnam, Laos dhe Kamboxhia, dhe më shumë skulpturë druri mbijeton nga i gjithë rajoni.

Njëra nga qeramikat antropomorfike aniciste Maitum, nga Sarangani, Filipine, rr. 5 p.e.s.–370 e.s.
Reliev nga tempulli Borobudur, Indonezi, rr. 760–830
Buda Vairocana nga tempulli Borobudur, Indonezi, rr. 760–830
Torsi bronzi i Avalokiteshvarës së Chaiya-s, nga Chaiya, Tajlanda Jugore, art Srivijaya, rr. shekulli VIII
Avalokiteshvara bronzi nga Bidor, Perak, Malajzi, rr. shekulli VIII–IX
Imazhi anicist i Agusan-it, nga Agusan del Sur, Filipine, shekulli IX–X
Vishnai nga Prasat Rup Arak, Kulen, art khmer, Kamboxhia, rr. 800–875
Skulpturë aniciste sarimanok, nga Lanao, Filipine
Skulpturë islame e një buraku, Filipinet jugore
Kokë e Jayavarmanit VII, art khmer, Kamboxhia, rr. fundi i shekullit XII
Buda në Tempullin Ananda, Bagan, Mianmar, rr. 1105
Reliev guri me apsara nga tempulli Bayon, Kamboxhia, rr. 1200
Prajnaparamita, art Singhasari, Java Lindore, Indonezi, rr. shekulli XIII
Phra Achana, Wat Si Chum, imazh i madh Bude në Sukhothai, Tajlandë, rr. shekulli XIV
"Buda duke thirrur tokën si dëshmitare", duart e Budës në pozicionin bhūmisparsa mudrā. Tempulli Ho Phra Kaeo, Vientiane, Laos

Islami

Islami është i njohur për aniconizmin e tij, kështu që shumica dërrmuese e skulpturës është dekor arabeske në reliev ose punim i hapur, i bazuar në motive bimore, por që priret drejt formave gjeometrike abstrakte. Në Fasadën shumë të hershme të Mshatta-s (viti 740 e këtej), tani kryesisht në Berlin, ka kafshë brenda arabeskave të dendura, në reliev të lartë, ndërsa figura kafshësh dhe njerëzish, kryesisht në reliev të ulët, gjenden të kombinuara me dekor në shumë vepra të mëvonshme, në materiale të ndryshme, përfshirë punimin e metalit, fildishin dhe qeramikën.^[122]

Figurat e kafshëve në të rrumbullakët shpesh pranoheshin për vepra të përdorura në kontekste private, nëse objekti ishte qartazi praktik, kështu që arti mesjetar islam përmban shumë kafshë metalike, që janë "aquamanile", djegëse temjani, ose mbajtëse shatërvanesh, si luanët e gurit që mbajnë atë të famshmin në Alhambra, duke kulmuar me figurën më të madhe kafshësh islame mesjetare të njohur, "Griffin i Pizas". Në të njëjtën mënyrë, gdhendjet luksoze në gurë të fortë, si dorezat e kamave dhe kupat, mund të formoheshin si kafshë, veçanërisht në artin mongol (Mughal). Shkalla e pranueshmërisë së shkeljeve të tilla ndaj rregullave të rrepta islame ndryshon sipas periudhave dhe rajoneve, me Spanjën islame, Persinë dhe Indinë shpesh në krye të lehtësimit, dhe zakonisht më e lartë në kontekste oborrtare.^[123]

Fasada e Mshatta-s, nga një pallat pranë Damaskut, vitet 740
Griffini i Pizas, i lartë 107 cm, ndoshta shekulli XI
Pjesë e një paneli qeramike të shekullit XV, nga Samarkandi, me kaligrafi të bardhë mbi sfond arabesk blu
Kamë mongole (Mughal), me dorezë jade-i, ari, rubinësh dhe smeraldësh. Teh çeliku damaskeni, i inkrustuar me ar

Afrika

Historikisht, me përjashtim të disa skulpturave monumentale egjiptiane, shumica e skulpturës afrikane u krijua në dru dhe materiale të tjera organike, që nuk kanë mbijetuar nga më herët se disa shekuj më parë; figura më të vjetra qeramike gjenden në disa zona. Maskat janë elemente të rëndësishme në artin e shumë popujve, së bashku me figurat njerëzore, shpesh shumë të stilizuara. Ekziston një larmi e madhe stilesh, që shpesh ndryshojnë brenda të njëjtit kontekst origjine, sipas përdorimit të objektit, por tendenca të gjera rajonale janë të dukshme; skulptura është më e zakonshme mes "grupeve të kultivuesve të vendosur në zonat e ujitura nga lumenjtë Niger dhe Kongo", në Afrikën Perëndimore.^[124] Imazhet e drejtpërdrejta të hyjnive janë relativisht të rralla, por maskat në veçanti bëheshin, ose bëhen, shpesh për ceremoni fetare; sot shumë prodhohen për turistë, si "art aeroporti".^[125] Maskat afrikane ndikuan artin modernist evropian, i cili u frymëzua nga mungesa e tyre e shqetësimit për paraqitjen naturaliste.

Mbretëria Nubiane e Kushit, në Sudanin e sotëm, ishte në kontakt të ngushtë, shpesh armiqësor, me Egjiptin, dhe prodhoi skulpturë monumentale kryesisht derivative e stileve veriore. Në Afrikën Perëndimore, skulpturat më të hershme të njohura janë nga kultura Nok, që lulëzoi mes viteve 500 p.e.s. dhe 500 e.s. në Nigerinë e sotme, me figura balte, tipikisht me trupa të zgjatura dhe forma të ashpra kënddrejta. Kulturat e mëvonshme të Afrikës Perëndimore zhvilluan derdhjen e bronzit për reliev që dekoronin pallatet, si Bronzet e famshme të Beninit, dhe koka mbretërore shumë naturaliste, prej terrakote e metali, nga rrethinat e qytetit Yoruba i Ife-s, nga shekulli XII–XIV. Peshat e arit Akan (Akan goldweights) janë një formë skulpturash të vogla metalike, prodhuar mes viteve 1400–1900, disa prej të cilave me sa duket paraqesin proverba, dhe kanë kështu një element narrativ të rrallë në skulpturën afrikane, ndërsa rregalia mbretërore përfshinte elemente skulpturore mbresëlënëse ari.^[126]

Shumë figura të Afrikës Perëndimore përdoren në rituale fetare, dhe shpesh mbulohen me materiale të vendosura mbi to për oferta ceremoniale. Popujt që flasin gjuhët mande, të së njëjtës zonë, bëjnë pjesë druri me sipërfaqe të gjera e të sheshta, ndërsa krahët e këmbët formohen si cilindra. Në Afrikën Qendrore, megjithatë, karakteristikat kryesore dalluese përfshijnë fytyra në formë zemre, të lakuara nga brenda, që shfaqin motive rrathësh e pikash.

Popullsitë e Liqeneve të Mëdha Afrikane nuk njihen për skulpturën e tyre.^[124] Megjithatë, një stil nga rajoni janë shtyllat e gdhendura, formuar në forma njerëzore dhe dekoruar me forma gjeometrike, ndërsa majat gdhenden me figura kafshësh, njerëzish dhe objektesh të ndryshme. Këto shtylla vendosen pranë varreve dhe shoqërohen me vdekjen dhe botën e paraardhësve. Kultura e njohur nga Zimbabve i Madh la ndërtesa më mbresëlënëse sesa skulpturë, por tetë "Zogjtë e Zimbabves", prej gurit të bardhë (soapstone), duket se kishin një rëndësi të veçantë, dhe u vendosën mbi monolite. Skulptorët modernë zimbabvianë në gur të bardhë kanë arritur sukses ndërkombëtar të konsiderueshëm. Figurat më të vjetra balte të njohura në Afrikën e Jugut datojnë nga viti 400 deri 600 e.s., dhe kanë koka cilindrike, me një përzierje tiparesh njerëzore e kafshësh.

Terrakotë Nok, shekulli VI p.e.s. – shekulli VI e.s.
Kokë e Ife-s, terrakotë, ndoshta shekulli XII–XIV e.s.
Kokë bronzi Yoruba, Ife, Nigeri, rr. shekulli XII
Skulpturë e një "Nëne Mbretëreshe" nga Benini, shekulli XVI
Maskë fildishi e shekullit XVI, nga Benini
Njëri nga Bronzet e Beninit, shekulli XVI–XVIII, Nigeri
Maskë nga Burkina Faso, shekulli XIX
Figurë Mambila, Nigeri

Etiopia dhe Eritrea

Krijimi i skulpturave në Etiopi dhe Eritre mund të gjurmohet deri te e kaluara e saj e lashtë, me mbretëritë e D'mt-it dhe Aksumit. Arti i krishterë u vendos në Etiopi me kalimin nga paganizmi në krishterim, në shekullin IV e.s., gjatë sundimit të mbretit Ezana i Aksumit.^[127] Imazheria e krishterë dekoroi kishat gjatë periudhës aksumite dhe periudhave të mëvonshme.^[128] Për shembull, në Lalibela, shenjtorë në përmasa natyrore u gdhendën në Kishën e Bet Golgothas; sipas traditës, këta u bënë gjatë sundimit të sunduesit Zagwe, Gebre Mesqel Lalibela, në shekullin XII, por ka më shumë gjasa të jenë krijuar në shekullin XV, gjatë dinastisë Solomonike.^[129] Megjithatë, Kisha e Shën Gjergjit në Lalibela, një nga disa shembujt e arkitekturës së gdhendur në shkëmb në Lalibela, që përmban gdhendje të ndërlikuara, u ndërtua në shekullin X–XIII, siç e vërteton arkeologjia.^[130]

Statujë guri nga Addi-Galamo, Provinca e Tigrajit, shekulli VI–V p.e.s.
Grykë vazoje nga Mbretëria e hershme e Aksumit
Obeliski i Aksumit, shekulli IV e.s.
Kryq procesioni, dinastia Zagwe, shekulli XII
Njëri nga shtatë shenjtorët në përmasa natyrore, të gdhendur në murin e Kishës së Bet Golgothas, Lalibela, shekulli XV (tradicionalisht besohet i bërë gjatë sundimit të Gebre Mesqel Lalibela-s)^[129]

Sudani

Në Sudanin e lashtë, zhvillimi i skulpturës shtrihet nga qeramika e thjeshtë e kulturës Kerma, që fillon rreth vitit 2500 p.e.s., deri te statuja monumentale dhe arkitektura e Mbretërisë së Kushit, faza e fundit e së cilës, periudha meroitike, përfundon rreth vitit 350 e.s. (me pushtimin nga Aksumi etiopian).^[131]^[132] Përveç objekteve qeramike, kultura Kerma bëri gjithashtu mobilje me skulptura, si thundra bagëtish prej ari, si këmbë krevatesh.^[131] Skulptura gjatë Mbretërisë së Kushit përfshinte statuja në përmasa të plota (veçanërisht të mbretërve e mbretëreshave), figurina më të vogla (më së shpeshti duke paraqitur shërbëtorë mbretërorë), dhe reliev në gur, të cilat u ndikuan nga tradita bashkëkohore skulpturore e Egjiptit të lashtë.^[133]^[134]

Kanaçe qeramike e kulturës Kerma
Një "shabti" e mbretit nubian Taharka, nga një piramidë e Nuri-t, Sudan, Dinastia XXV e Egjiptit, 690–664 p.e.s.
Statujë e faraonit kushit Aspelta, periudha Napata (rreth 620–580 p.e.s.)
Kolonë dhe elefant — pjesë e kompleksit të tempullit në Musawwarat es-Sufra, shekulli III p.e.s.
Gjurmë ngjyre në një reliev që tregon Princin Arikhankharer duke goditur armiqtë e tij, nga periudha meroitike e Mbretërisë së Kushit, fillimi i shekullit I e.s.
Reliev i një sunduesi, një "Kandake" e Meroesë e quajtur Amanitore, shekulli I e.s.

Amerika

Skulptura në Amerikën Latine të sotme u zhvillua në dy zona të veçanta dhe të dallueshme, Mesoamerika në veri dhe Peruja në jug. Në të dyja zonat, skulptura fillimisht ishte prej guri, e më vonë prej terrakote dhe metali, ndërsa qytetërimet e këtyre zonave u bënë më të përparuara teknologjikisht.^[135] Rajoni mesoamerikan prodhoi më shumë skulpturë monumentale, nga veprat masive, si blloqe, të kulturave olmeke dhe tolteke, deri te relievet e ulëta të shkëlqyera, që karakterizojnë kulturat maja dhe azteke. Në rajonin andin, skulpturat ishin tipikisht të vogla, por shpesh tregojnë aftësi të jashtëzakonshme.^[136]

Para-kolumbiane

Figurë "Foshnje" olmeke, 1200–900 p.e.s.
Maskë jade olmeke, 1000–600 p.e.s.
Kokë Kolosale Olmeke nr. 3, 1200–900 p.e.s.
Stela 1 e La Mojarra-s, shekulli II e.s.
Chalchiuhtlicue nga Teotihuacani, 200–500 e.s.
Maskë nga Teotihuacani, 200–600 e.s.
Teotihuacani — detaj i Tempullit të Gjarprit me Pupla, 200–250 e.s.
Urnë funerale në formë "perëndie lakuriqe nate" ose jaguari, Oaxaca, 300–650 e.s.
Enë-portret moçe, me grykë-strajë (stirrup spout), Peru, 100 p.e.s.–700 e.s.
K'inich Janaab Pakal I, i Palenques, maja, 603–683 e.s.
Ahkal Mo' Naab III i Palenques, shekulli VIII e.s.
Upakal K'inich, shekulli VIII e.s., Palenque
Figurë e tipit Ishulli Jaina (maja), 650–800 e.s.
Fytyrë e kulturës klasike të Veracruz-it, 600–900 e.s.
"Atlant" nga Tula, rr. 1000 e.s.
"Gjarpri me Dy Koka", turkuaz, mozaik të kuq e të bardhë mbi dru, aztek (ndoshta) miksek, rr. 1400–1521

Amerika Veriore

Në Amerikën Veriore, druri skulpturohej për shtylla totemike, maska, mjete, kanoe lufte, dhe një sërë përdorimesh të tjera, me variacion të dukshëm mes kulturave dhe rajoneve të ndryshme. Stilet më të zhvilluara janë ato të Bregut Verilindor të Paqësorit (Pacific Northwest Coast), ku u zhvillua një grup stilesh formale të elaboruara e shumë të stilizuara, që formojnë bazën e një tradite që vazhdon edhe sot. Përveç shtyllave të famshme totemike, fasadat e shtëpive të gjata (longhouse), të pikturuara dhe të gdhendura, plotësoheshin me shtylla të gdhendura brenda e jashtë, si dhe figura mortore dhe objekte të tjera. Mes inuitëve të veriut të largët, stilet tradicionale të gdhendjes në fildish dhe gur të bardhë vazhdojnë ende sot.^[137]

Ardhja e kulturës katolike evropiane përshtati lehtësisht aftësitë vendase me stilin barok mbizotërues, duke prodhuar retabla jashtëzakonisht të elaboruara, dhe skulptura kryesisht kishtare të tjera, në një larmi stilesh hibride.^[138] Shembulli më i famshëm i tillë në Kanada është zona e altarit të Bazilikës Notre-Dame në Montreal, Kebek, e gdhendur nga fshatarë punëtorë "habitant". Më vonë, artistë të trajnuar në traditën akademike perëndimore ndoqën stilet evropiane, derisa në fund të shekullit XIX filluan sërish të mbështeteshin te ndikimet vendase, veçanërisht në stilin barok grotesk meksikan të njohur si Churrigueresque. Popujt vendas gjithashtu përshtatën skulpturën kishtare në variacione të "Gotikës së Zdrukthëtarëve" (Carpenter Gothic); një shembull i famshëm është "Kisha e Kryqit të Shenjtë" në Skookumchuck Hot Springs, Kolumbia Britanike.

Historia e skulpturës në Shtetet e Bashkuara pas ardhjes së evropianëve pasqyron themelimin e vendit në shekullin XVIII mbi vlerat qytetare republikane romake dhe krishterimin protestant. Krahasuar me zonat e kolonizuara nga spanjollët, skulptura pati një fillim jashtëzakonisht të ngadaltë në kolonitë britanike, pothuajse pa vend në kisha, dhe u nxit vetëm nga nevoja për të pohuar identitetin kombëtar pas pavarësisë. Skulptura amerikane e mesit deri në fund të shekullit XIX ishte shpesh klasike, shpesh romantike, por tregoi një prirje drejt një realizmi dramatik, narrativ, pothuajse gazetaresk. Ndërtesat publike, gjatë çerekut të fundit të shekullit XIX dhe gjysmës së parë të shekullit XX, shpesh siguronin një kornizë arkitekturore për skulpturën, veçanërisht në reliev. Deri në vitet 1930, Stili Ndërkombëtar i arkitekturës dhe dizajnit, dhe art deco-ja, e karakterizuar nga vepra e Paul Manship-it dhe Lee Lawrie-t, si dhe të tjerëve, u bënë të popullarizuara. Deri në vitet 1950, edukimi tradicional i skulpturës do të zëvendësohej pothuajse tërësisht nga një interesim i ndikuar nga Bauhausi, për dizajnin abstrakt. Skulptura minimaliste zëvendësoi figurën në mjediset publike, dhe arkitektët pothuajse ndaluan plotësisht të përdornin skulpturë në ose mbi dizajnet e tyre. Skulptorët modernë (shekulli XXI) përdorin dizajne të frymëzuara si nga klasicizmi ashtu edhe nga abstraksioni. Duke filluar në vitet 1980, pati një kthim drejt skulpturës publike figurative; deri në vitin 2000, shumë nga veprat e reja publike në Shtetet e Bashkuara ishin me dizajn figurativ.

Memoriali i Robert Gould Shaw-t, nga Augustus Saint-Gaudens, 1884–1897
Frederic Remington, "Zbutësi i Kalit të Egër" (The Bronco Buster), 1895, derdhur 1918. Muzeu Metropolitan i Artit
Paul Manship, "Kërcimtarja dhe Gazelat", 1916, Muzeu Smithsonian i Artit Amerikan, Uashington
Daniel Chester French, "Abraham Lincoln" (1920), në Memorialin Lincoln, Uashington
Gertrude Vanderbilt Whitney, "Buffalo Bill – The Scout", 1924, në përkujtim të Buffalo Bill-it, në Cody, Wyoming
Gutzon Borglum dhe djali i tij, Lincoln Borglum, Mount Rushmore, 1927–1941. Nga e majta: George Washington, Thomas Jefferson, Theodore Roosevelt dhe Abraham Lincoln
Lee Lawrie, "Mbjellësi" (The Sower), reliev art deco i vitit 1928, në Kullën Beaumont, Universiteti Shtetëror i Miçiganit
Shtylla totemike "K'alyaan" e klanit Kiks.ádi të tlingitëve, ngritur në Parkun Historik Kombëtar të Sitkas, në përkujtim të jetëve të humbura në Betejën e Sitkas, viti 1804

Drejt artit modern

Shekulli XIX – fillimi i shekullit XX, modernizmi i hershëm dhe realizmi i vazhdueshëm

François Rude, "Zhana d'Ark" romantike, 1852, Luvri
Jean-Baptiste Carpeaux, "Ugolino dhe Bijtë e Tij", 1857–1860, Muzeu Metropolitan i Artit
Per Hasselberg, "Snöklockan" (lulebora), Paris 1881. Kopje bronzi e vitit 1953, nga C & A Nicci (Romë/Itali), vendosur në Parkun Rottneros pranë Sunne-s, në Värmland, Suedi
Auguste Rodin, "Qytetarët e Kalesë", 1889, Kale, Francë
Alfred Gilbert, i ashtuquajturi "Eros", 1893, statuja e parë e botës prej alumini, Piccadilly Circus, Londër
Paul Gauguin, 1894, "Oviri (Sauvage)", gur qeramik pjesërisht i glazuruar, 75 × 19 × 27 cm, Musée d'Orsay, Paris
Auguste Rodin, "Mendimtari", 1902, Muzeu Rodin, Paris
Antoine Bourdelle, "Dita dhe Nata", mermer, 1903, Muzeu Bourdelle, Paris
Camille Claudel, "Vals-i", derdhje e versionit të dytë, 1905
Jan Štursa, "Para Banjës", 1906, Galeria Kombëtare në Pragë
Aristide Maillol, "Nata (La Nuit)", 1909, Kopshti Tuileries, Paris
Robert Wlérick, "Mendimi", 1933, Morez

Klasicizmi modern kontrastonte në shumë mënyra me skulpturën klasike të shekullit XIX, e karakterizuar nga angazhimi ndaj naturalizmit (Antoine-Louis Barye) — melodramatizmi (François Rude), sentimentalizmi (Jean-Baptiste Carpeaux) — ose një lloj madhështie solemne (Lordi Leighton). U morën disa drejtime të ndryshme brenda traditës klasike, ndërsa shekulli po ndryshonte, por studimi i modelit të gjallë dhe tradita pas-rilindëse mbeti themelor për ta.

Auguste Rodin ishte skulptori evropian më i njohur i fillimit të shekullit XX.^[139]^[140] Ai shpesh konsiderohet një impresionist skulptural, ashtu si nxënësit e tij, përfshirë Camille Claudel-in dhe Hugo Rheinhold-in, që u përpoqën të modelonin një çast të kalimtar të jetës së zakonshme. Klasicizmi modern tregoi më pak interes për naturalizmin, dhe më shumë interes për stilizimin formal. Iu kushtua më shumë vëmendje ritmeve të vëllimeve dhe hapësirave — si dhe cilësive kontrastuese të sipërfaqes (e hapur, e mbyllur, planare, e thyer, etj.) — ndërsa iu kushtua më pak vëmendje tregimit dhe detajeve bindëse të anatomisë ose kostumit. Iu dha më shumë vëmendje efektit psikologjik, sesa realizmit fizik, dhe u përdorën ndikime nga stile të mëparshme, nga e gjithë bota.

Mjeshtrit e hershëm të klasicizmit modern përfshinin: Aristide Maillol-in, Alexander Matveyev-in, Joseph Bernard-in, Antoine Bourdelle-në, Georg Kolbe-n, Libero Andreotti-n, Gustav Vigeland-in, Jan Štursa-n, Constantin Brâncuși-n. Ndërsa shekulli përparoi, klasicizmi modern u adoptua si stil kombëtar i dy perandorive të mëdha totalitare evropiane: Gjermania Naziste dhe Bashkimi Sovjetik, që kooptuan veprën e artistëve më të hershëm, si Kolbe dhe Wilhelm Lehmbruck në Gjermani,^[141] dhe Matveyev në Rusi. Gjatë 70 viteve të BRSS-së, breza të rinj skulptorësh u trajnuan dhe u zgjodhën brenda sistemit të tyre, dhe u zhvillua një stil i veçantë, realizmi socialist, që iu rikthye theksit të shekullit XIX mbi melodramën dhe naturalizmin.

Trajnimi klasik u hoq nga edukimi artistik në Evropën Perëndimore (dhe në Amerikat) deri në vitin 1970, ndërsa variantet klasike të shekullit XX u margjinalizuan në historinë e modernizmit. Por klasicizmi vazhdoi si themel i edukimit artistik në akademitë sovjetike deri në vitin 1990, duke siguruar një bazë për artin figurativ shprehës në gjithë Evropën Lindore dhe pjesë të Lindjes së Mesme. Deri në vitin 2000, tradita klasike evropiane ruante një tërheqje të gjerë tek publiku, por priste një traditë edukative që të ringjallte zhvillimin e saj bashkëkohor.

Disa nga skulptorët e klasicizmit modern u bënë ose më dekorativë/art deco (Paul Manship, Jose de Creeft, Carl Milles), ose më abstraktisht të stilizuar, apo më shprehës (dhe gotik) (Anton Hanak, Wilhelm Lehmbruck, Ernst Barlach, Arturo Martini) — ose u kthyen më shumë drejt Rilindjes (Giacomo Manzù, Venanzo Crocetti) — ose mbetën të njëjtë (Charles Despiau, Marcel Gimond).

Modernizmi

Lëvizjet skulpturore moderniste përfshijnë kubizmin, abstraksionin gjeometrik, De Stijl-in, suprematizmin, konstruktivizmin, dadaizmin, surrealizmin, futurizmin, formalizmin, ekspresionizmin abstrakt, pop-artin, minimalizmin, artin e tokës (land art) dhe artin e instalacionit, mes të tjerash.

Në fillim të shekullit XX, Pablo Picasso revolucionarizoi artin e skulpturës, kur filloi të krijonte ndërtimet e tij, të formuara duke kombinuar objekte e materiale të ndryshme në një vepër të vetme të ndërtuar skulpturore; ekuivalenti skulptural i kolazhit në artin dydimensional. Ardhja e surrealizmit çoi ndonjëherë deri aty sa gjëra të përshkruheshin si "skulpturë", çka nuk do të ishte bërë më parë, si "skulptura e paqëllimshme" në disa kuptime, përfshirë coulage-n. Në vitet e mëvonshme, Picasso u bë poçar i frytshëm, duke çuar, me interesin e tij për qeramikën historike nga e gjithë bota, në një ringjallje të artit qeramik, me figura si George E. Ohr, dhe më pas Peter Voulkos, Kenneth Price dhe Robert Arneson. Marcel Duchamp shpiku përdorimin e "objektit të gjetur" (frëngjisht: objet trouvé) ose readymade-it, me vepra si Burimi (Fountain, 1917).

Në mënyrë të ngjashme, vepra e Constantin Brâncuși-t, në fillim të shekullit, hapi rrugën për skulpturën abstrakte të mëvonshme. Në kundërshtim me naturalizmin e Rodin-it dhe bashkëkohësve të tij të fundit të shekullit XIX, Brâncuși i shkriu subjektet në thelbin e tyre, siç ilustrohet nga format elegantisht të rafinuara të serisë së tij Zog në Hapësirë (1924).^[142]

Ndikimi i Brâncuși-t, me fjalorin e tij të reduktimit dhe abstraksionit, shihet gjatë gjithë viteve 1930 dhe 1940, i shembulluar nga artistë si Gaston Lachaise, Sir Jacob Epstein, Henry Moore, Alberto Giacometti, Joan Miró, Julio González, Pablo Serrano, Jacques Lipchitz,^[143] ndërsa deri në vitet 1940, skulptura abstrakte u ndikua dhe u zgjerua nga Alexander Calder, Len Lye, Jean Tinguely dhe Frederick Kiesler, pionierë të artit kinetik.

Skulptorët modernistë kryesisht humbën bumin e madh të artit publik, që rezultoi nga kërkesa për memoriale lufte për dy luftërat botërore, por që nga vitet 1950, publiku dhe organet porositëse u bënë më të rehatshëm me skulpturën moderniste, dhe porositë e mëdha publike, si abstrakte ashtu edhe figurative, u bënë të zakonshme. Picasso u porosit të bënte një maketë për një skulpturë të madhe publike, 15 m të lartë, të ashtuquajturin Picasso i Çikagos (1967). Dizajni i tij ishte i dykuptimtë dhe disi kontrovers, dhe nuk është e qartë se çfarë përfaqëson figura; mund të jetë një zog, një kalë, një grua, ose një formë tërësisht abstrakte.

Gjatë fundit të viteve 1950 dhe viteve 1960, skulptorët abstraktë filluan të eksperimentonin me një gamë të gjerë materialesh të reja, dhe qasje të ndryshme ndaj krijimit të veprave të tyre. Imazheria surrealiste, abstraksioni antropomorfik, materialet e reja dhe kombinimet e burimeve të reja energjie, si dhe sipërfaqe e objekte të larmishme, u bënë karakteristikë e shumë skulpturës së re moderniste. Projekte bashkëpunimi me dizajnerë peizazhi, arkitektë dhe arkitektë peizazhi zgjeruan integrimin e vendit të jashtëm dhe kontekstual. Artistë si Isamu Noguchi, David Smith, Alexander Calder, Jean Tinguely, Richard Lippold, George Rickey, Louise Bourgeois, Philip Pavia dhe Louise Nevelson erdhën të karakterizonin pamjen e skulpturës moderne.

Deri në vitet 1960, ekspresionizmi abstrakt, abstraksioni gjeometrik dhe minimalizmi, i cili e reduktonte skulpturën në tiparet e saj më thelbësore e themelore, mbizotëruan. Disa vepra të periudhës janë: veprat "Cubi" të David Smith-it, veprat në çelik të saldura të Sir Anthony Caro-s, si dhe skulptura e saldur nga një larmi e madhe skulptorësh, vepra në shkallë të madhe e John Chamberlain-it, dhe veprat në shkallë instalimi mjedisor të Mark di Suvero-s. Minimalistë të tjerë përfshijnë Tony Smith-in, Donald Judd-in, Robert Morris-in, Anne Truitt-in, Giacomo Benevelli-n, Arnaldo Pomodoro-n, Richard Serra-n, Dan Flavin-in, Carl Andre-n, dhe John Safer-in, i cili shtoi lëvizje dhe monumentalitet temës së pastërtisë së vijës.^[144]

Gjatë viteve 1960 dhe 1970, skulptura figurative nga artistë modernistë, në forma të stilizuara, u krijua nga artistë si Leonard Baskin, Ernest Trova, George Segal, Marisol Escobar, Paul Thek, Robert Graham, në një stil klasik të artikuluar, si dhe Fernando Botero, i cili solli "figurat e mëdha" të pikturës së tij në skulptura monumentale.

Galeri e skulpturës moderniste

André Derain, "Nu debout", 1907, gëlqeror, Musée National d'Art Moderne
Henri Matisse, "Figure décorative", 1908, bronz
Amedeo Modigliani, "Kokë Femre", 1911–12, Muzeu Metropolitan i Artit
Joseph Csaky, "Groupe de femmes", 1911–12, allçi, e humbur
Joseph Csaky, "Groupe de femmes", 1911–12, allçi, e humbur
Alexander Archipenko, "La Vie Familiale" (Jeta Familjare), 1912, e shkatërruar
Alexander Archipenko, "La Vie Familiale" (Jeta Familjare), 1912, e shkatërruar
Constantin Brâncuși, "Portreti i Mademoiselle Pogany", 1912, mermer i bardhë; bllok gëlqerori, Muzeu i Artit i Filadelfias. Ekspozuar në Armory Show, 1913
Otto Gutfreund, "Çelisti", 1912–13
Marcel Duchamp, "Burimi" (Fountain), 1917
Jacob Epstein, "Dita dhe Nata", gdhendur për selinë e Londin Underground-it, 1928
Mieczysław Kotarbiński, "Stema e Polonisë", reliev bazalti në stil art deco, Varshavë, 1931
Käthe Kollwitz, "Prindërit në Zi", 1932, memorial i Luftës së Parë Botërore (për të birin, Peter), varreza gjermane e luftës, Vladslo
Jacques Lipchitz, "Lindja e Muzave", 1944–1950
Barbara Hepworth, "Monolith-Empyrean", 1953
John Chamberlain, "S", 1959, Muzeu dhe Kopshti i Skulpturave Hirshhorn, Uashington
Henry Moore, "Three Piece Reclining figure No.1", 1961, Jorkshire
Pablo Picasso, "Picasso i Çikagos", 1967, Çikago, Illinois
George Rickey, "Four Squares in Geviert", 1969, terrasa e Galerisë së Re Kombëtare, Berlin, Gjermani; Rickey konsiderohet skulptor kinetik
Louise Nevelson, "Atmosphere and Environment XII", 1970–1973, Muzeu i Artit i Filadelfias
Alexander Calder, "Crinkly avec disc rouge", 1973, Schlossplatz, Shtutgart
Sir Anthony Caro, "Black Cover Flat", 1974, çelik, Muzeu i Artit i Tel Avivit
Joan Miró, "Gruaja dhe Zogu" (Dona i Ocell), 1982, Barcelonë, Spanjë
Louise Bourgeois, "Maman", 1999, jashtë Muzeut Guggenheim, Bilbao

Lëvizjet bashkëkohore

Veprat e artit specifik për vendndodhjen (site-specific) dhe të artit mjedisor përfaqësohen nga artistë si: Andy Goldsworthy, Walter De Maria,^[146] Richard Long, Richard Serra, Robert Irwin,^[147] George Rickey dhe Christo dhe Jeanne-Claude, të cilët e udhëhoqën skulpturën abstrakte bashkëkohore drejt drejtimeve të reja. Artistë krijuan skulpturë mjedisore në vende të gjera, në grupin e projekteve "land art në Perëndimin Amerikan". Këto vepra "land art", ose skulpturë mjedisore në shkallën "art toke", u shembulluan nga artistë si Robert Smithson, Michael Heizer, James Turrell (Roden Crater). Eva Hesse, Sol LeWitt, Jackie Winsor, Keith Sonnier, Bruce Nauman dhe Dennis Oppenheim, mes të tjerësh, ishin pionierë të skulpturës post-minimaliste.

Gjithashtu gjatë viteve 1960 dhe 1970, artistë të larmishëm si Eduardo Paolozzi, Chryssa, Claes Oldenburg, George Segal, Edward Kienholz, Nam June Paik, Wolf Vostell, Duane Hanson dhe John DeAndrea eksploruan abstraksionin, imazherinë dhe figuracionin, përmes artit të videos, mjedisit, skulpturës me dritë, dhe artit të instalacionit, në mënyra të reja.

Arti konceptual është art, në të cilin koncepti ose ideja e përfshirë në vepër ka përparësi mbi shqetësimet tradicionale estetike e materiale. Veprat përfshijnë One and Three Chairs (1965), e Joseph Kosuth-it, An Oak Tree, e Michael Craig-Martin-it, si dhe ato të Joseph Beuys-it, James Turrell-it dhe Jacek Tylicki-t.

Minimalizmi

Tony Smith, "Free Ride", 1962, 2 × 2 × 2 m (lartësia e një dere standarde amerikane), Muzeu i Artit Modern, Nju Jork
Larry Bell, "Pa titull", 1964, bismut, krom, ar dhe rodium mbi tunxh të praruar; Muzeu dhe Kopshti i Skulpturave Hirshhorn
Donald Judd, "Pa titull", 1977, Münster, Gjermani
Richard Serra, "Fulcrum", 1987, skulpturë e vetëqëndrueshme prej çeliku Cor-ten, e lartë 17 m, pranë stacionit Liverpool Street, Londër
Donald Judd, "Pa titull", 1991, Kopshti i Artit i Muzeut të Izraelit, Jerusalem
James Rosati, "Ideogram", 1972–2001, Qendra Botërore e Tregtisë, Nju Jork

Post-minimalizmi

Richard Long, "South Bank Circle", 1991, Tate Liverpool, Angli
Jean-Yves Lechevallier, "Krahu i Lidhur" (Fettered wing), 1991
Rachel Whiteread, "Memoriali i Holokaustit në Judenplatz", Vjenë, 2000
Anish Kapoor, "Turning the World Upside Down", Muzeu i Izraelit, 2010
"Guardians of Time", skulpturë me dritë e Manfred Kielnhofer-it, në Bienalen e Artit të Dritës të Austrisë, 2010
Shtylla e Dublinit, zyrtarisht "Monumenti i Dritës", çelik i pandryshkshëm, 121,2 m, skulptura më e lartë në botë

Zhanre bashkëkohore

Disa forma të skulpturës moderne praktikohen sot jashtë, si art mjedisor dhe skulpturë mjedisore, shpesh në pamje të plotë të shikuesve. Skulptura me dritë, skulptura e artit rrugor, dhe arti specifik për vendndodhjen, gjithashtu shpesh përdorin mjedisin. Skulptura e akullit është një formë skulpture efemere, që përdor akullin si lëndë të parë. Është e popullarizuar në Kinë, Japoni, Kanada, Suedi dhe Rusi. Skulpturat e akullit shfaqen dekorativisht në disa kuzhina, veçanërisht në Azi. Skulpturat kinetike janë skulptura të dizajnuara për të lëvizur, që përfshijnë "mobile"-t. Skulpturat e borës zakonisht gdhenden nga një bllok i vetëm bore, rreth 2–4,5 m në secilën anë, që peshon rreth 20–30 tonë. Bora ngjishet dendur në një formë, pasi është prodhuar artificialisht, ose është mbledhur nga toka pas një rëniejeje bore. Skulpturat e zërit marrin formën e instalimeve tingullore të brendshme, instalimeve të jashtme, si harpat eoliane, automatizmave, ose janë pak a shumë instrumente muzikore konvencionale. Skulptura e zërit shpesh është specifike për vendin. Lodrat e artit (art toys) janë bërë një format tjetër për artistët bashkëkohorë që nga fundi i viteve 1990, si ato të prodhuara nga Takashi Murakami dhe Kid Robot, dizajnuar nga Michael Lau, ose të bëra me dorë nga Michael Leavitt.^[148]

Konservimi

Skulpturat janë të ndjeshme ndaj kushteve mjedisore, si temperatura, lagështia, dhe ekspozimi ndaj dritës dhe rrezeve ultravjollcë. Shiu acid mund të shkaktojë gjithashtu dëme te disa materiale ndërtimi dhe monumente historike. Kjo ndodh kur acidi sulfurik në shi reagon kimikisht me përbërjet e kalciumit në gurë (gëlqeror, ranor, mermer dhe granit), duke krijuar gips, i cili më pas shkëputet në pllaka. Ndotja e ashpër e ajrit shkakton gjithashtu dëme te monumentet historike.^[149]

Në çdo kohë, shumica e skulpturave bashkëkohore zakonisht kanë qenë të ekspozuara në vende publike; vjedhja nuk përbënte problem, pasi pjesët njiheshin menjëherë. Në fillim të shekullit XXI, vlera e metalit u rrit aq shumë, sa vjedhja e skulpturave të mëdha prej bronzi, për vlerën e vetë metalit, u bë problem; skulptura me vlerë miliona vidhej dhe shkrihej për vlerën relativisht të ulët të metalit, një fraksion i vogël i vlerës së veprës artistike.^[150]

Forma

Kulturore

Klasike
Franceze
Rilindja italiane

Metoda

Bronzi
Gjalpi
Elektrotipia
Gazi
Figura kodrinore (hill figure)
E gjallë (living sculpture)
Mobile
Origami
Derdhje në allçi (plaster cast)
Tondo
Formësimi i pemëve (tree shaping)
Dylli
E saldur

Aplikimi

Arkitekturore
Kopshtare
Guri i martesës (marriage stone)
Maskë
Monumentale
Reliev
- Reliev shkëmbor
Kopsht skulpturash

Shih edhe

Lista e skulptorëve
Lista e skulptoreve femra
Përvijim i skulpturës
Lista e artit të Epokës së Gurit
Lista e parqeve të skulpturës
Lista e skulpturave më të shtrenjta
Lista e statujave më të larta
Asamblazh (art)
Cass Sculpture Foundation
Origami
Obelisku
Figurina
Statuja
Piktura
Përmendore
Giannino Castiglioni

Shënime

↑ en.museicapitolini.org Arkivuar 2017-09-03 tek Wayback Machine (në italisht).
1 2 ""Gods in Color: Painted Sculpture of Classical Antiquity" shtator 2007 – janar 2008, The Arthur M. Sackler Museum" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2009-01-04.
↑ O'Dea, Rory (2017-11-14). "Brancusi and the Story of Modernist Sculpture at the Guggenheim". The Guggenheim Museums and Foundation (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2023-11-30. Marrë më 2025-03-10.
↑ Olmedo, Kiki (2017-02-18). "7 Quotes by Constantin Brancusi on His 141st Birthday". Artnet (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2024-10-10. Marrë më 2025-03-10.
1 2 Shih p.sh. Martin Robertson, A shorter history of Greek art Arkivuar 2022-12-04 tek Wayback Machine, f. 9, Cambridge University Press, 1981, ISBN 978-0-521-28084-6 (në anglisht).
↑ NGA, Washington Arkivuar 2013-02-15 tek Wayback Machine, material mbi ekspozitën (në anglisht).
↑ Ptolemejtë filluan traditën helenistike të portreteve të sunduesve në monedha, dhe romakët filluan të tregonin politikanë të vdekur në shekullin I p.e.s., me Jul Cezarin figura e parë e gjallë e portretizuar; nën perandorët, portretet e familjes perandorake u bënë standard. Shih Burnett, 34–35; Howgego, 63–70.
↑ "Artikull nga Morris Cox" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2008-08-28. Marrë më 2008-10-30.
↑ Pjesë e ekspozitës Gods in Color. Ekspozita e Harvardit Arkivuar 2014-10-06 tek Wayback Machine (në anglisht).
↑ Cook, 147; ai vëren se kopjuesit e lashtë grekë duket se kanë përdorur shumë më pak pika sesa disa kopjues të mëvonshëm, dhe kopjet shpesh ndryshojnë ndjeshëm edhe në kompozim, jo vetëm në finish.
↑ "Animacion flash i procesit të derdhjes me dyll të humbur" (në anglisht). James Peniston Sculpture. Arkivuar nga origjinali më 2010-09-14. Marrë më 2008-11-30.
↑ Ravi, B. (2004). "Metal Casting – Overview" (PDF) (në anglisht). Bureau of Energy Efficiency, India. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 2016-02-07. Marrë më 2011-07-03.
↑ "British Museum – The Lycurgus Cup" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2015-11-04. Marrë më 2017-06-15.
↑ Williams, Arthur (2005). The Sculpture Reference Illustrated (në anglisht). Gulfport, MS. fq. 179. ISBN 978-0-9755383-0-2.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Mungon shtëpia botuese te vendodhja (lidhja)
↑ V&A Museum, Sculpture techniques: modelling in clay Arkivuar 2012-08-02 tek Wayback Machine (në anglisht).
↑ Rawson, 140–44; Frankfort 112–13; Henig, 179–80.
↑ "Sculpture techniques · V&A". Victoria and Albert Museum (në anglisht). Marrë më 2026-06-15.
↑ Gipson, Ferren (2022). Women's work: from feminine arts to feminist art (në anglisht). London: Frances Lincoln. ISBN 978-0-7112-6465-6.
↑ Rawson, 134–35.
↑ Burford, Alison, "Greece, ancient, §IV, 1: Monumental sculpture: Overview, 5 c)" në Oxford Art Online, qasur më 24 gusht 2012.
↑ Olsen, 150–51; Blunt.
↑ "Jewish virtual library, History of Jewish sculpture" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2014-08-05. Marrë më 2014-08-20.
↑ P. Mellars, Archeology and the Dispersal of Modern Humans in Europe: Deconstructing the Aurignacian, Evolutionary Anthropology, vëll. 15 (2006), f. 167–82 (në anglisht).
↑ de Laet, Sigfried J. (1994). History of Humanity: Prehistory and the beginnings of civilization (në anglisht). UNESCO. fq. 211. ISBN 978-92-3-102810-6.
↑ Cook, J. (2013) Ice Age art: arrival of the modern mind, The British Museum, ISBN 978-0-7141-2333-2 (në anglisht).
↑ Sandars, 8–16, 29–31.
↑ Hahn, Joachim, "Prehistoric Europe, §II: Palaeolithic 3. Portable art" në Oxford Art Online, qasur më 24 gusht 2012; Sandars, 37–40.
↑ Kleiner, Fred (2009). Gardner's Art through the Ages: The Western Perspective, Volume 1 (në anglisht). Cengage Learning. fq. 36. ISBN 978-0-495-57360-9.
↑ Sandars, 75–80.
↑ Sandars, 253–57, 183–85.
↑ "Urfa Man: An 11,500-year-old life-size statue of a man holding his penis". Live Science (në anglisht). Marrë më 2026-07-27.
↑ "Ain Ghazal". Encyclopaedia Britannica (në anglisht). Marrë më 2026-07-27.
↑ Frankfort, 24–37.
↑ Frankfort, 45–59.
↑ Frankfort, 61–66.
↑ Frankfort, kapitujt 2–5.
↑ Frankfort, 110–12.
↑ Frankfort, 66–74.
↑ Frankfort, 71–73.
↑ Frankfort, 66–74, 167.
↑ Frankfort, 141–93.
↑ Smith, 33.
↑ Smith, 12–13 dhe shënimi 17.
↑ Smith, 21–24.
↑ Smith, 170–78, 192–94.
↑ Smith, 102–03, 133–34.
↑ Smith, 4–5, 208–09.
↑ Smith, 89–90.
↑ imazhe të Getty Villa 85.AA.103 (në anglisht).
↑ Cook, 72, 85–109; Boardman, 47–59.
↑ "Research". Glyptoteket (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2017-09-24. Marrë më 2017-09-23.
↑ "Tracking Colour". www.trackingcolour.com (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2017-12-09. Marrë më 2017-09-23.
↑ Cook, 109–19; Boardman, 87–95.
↑ Lapatin, Kenneth D.S., Phidias, Oxford Art Online, qasur më 24 gusht 2012 (në anglisht).
↑ Cook, 119–31.
↑ Cook, 131–41.
↑ Alexander The Great and the Hellenistic Age, f. xiii. Green P. ISBN 978-0-7538-2413-9 (në anglisht).
↑ Cook, 142–56.
↑ Cook, 142–54.
↑ Cook, 155–58.
↑ Strong, 58–63; Hennig, 66–69.
↑ Hennig, 24.
↑ Henig, 66–69; Strong, 36–39, 48; Në gjyqin e Verresit, ish-guvernator i Sicilisë, akuza e Ciceronit tregon me hollësi grabitjet e tij të koleksioneve artistike.
↑ Henig, 23–24.
↑ Henig, 66–71.
↑ Henig, 73–82; Strong, 48–52, 80–83, 108–17, 128–32, 141–59, 177–82, 197–211.
↑ Henig, kapitulli 6; Strong, 303–15.
↑ Henig, kapitulli 8.
↑ Strong, 171–76, 211–14.
↑ Kitzinger, 9 (të dyja citimet), më gjerësisht kapitulli 1 i tij; Strong, 250–57, 264–66, 272–80.
↑ Strong, 287–91, 305–08, 315–18; Henig, 234–40.
↑ Robinson, 12, 15.
↑ Dodwell, kapitulli 2.
↑ Calkins, 79–80, 90–102.
↑ Calkins, 107–14.
↑ Calkins, 115–32.
↑ Honour dhe Fleming, 297–300; Henderson, 55, 82–84.
↑ Olson, 11–24; Honour dhe Fleming, 304; Henderson, 41.
↑ Snyder, 65–69.
↑ Snyder, 305–11.
↑ material mbi "Swansea Altarpiece" prej alabastri të Nottingham-it Arkivuar 2012-08-04 tek Wayback Machine, Muzeu V&A (në anglisht).
↑ Calkins, 193–98.
↑ Cherry, 25–48; Henderson, 134–41.
↑ Olson, 41–46, 62–63.
↑ Olson, 45–52.
↑ Olson, 114–18, 149–50.
↑ Olson, 149–50.
↑ Olson, 103–10, 131–32.
↑ Olson, kapitulli 8, 179–81.
↑ Olson, 179–82.
↑ Olson, 183–87.
↑ Olson, 182–83.
↑ Olson, 194–202.
↑ Boucher, 134–42 mbi Kapelën Cornaro; shih indeksin për Bernini-n në përgjithësi.
↑ Boucher, 16–18.
↑ Honour dhe Fleming, 450.
↑ Honour dhe Fleming, 460–67.
↑ "Looking back at the Classical world". classicsforall.org.uk (në anglisht). 2025-06-02. Marrë më 2026-05-06.
↑ Boardman, 370–78; Harle, 71–84.
↑ Boardman, 370–78; Sickman, 85–90; Paine, 29–30.
↑ Rawson, kapitulli 1, 135–36.
↑ Rawson, 138.
↑ Rawson, 135–45, 145–63.
↑ Rawson, 163–65.
↑ Rawson, kapitujt 4 dhe 6.
↑ Rawson, 135.
1 2 Rawson, Jessica (1999). "Design Systems in Early Chinese Art". Orientations (në anglisht): 52. Arkivuar nga origjinali më 2020-10-18. Marrë më 2020-10-18.
↑ "Shaanxi History Museum notice". Shaanxi History Museum (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2021-01-14. Marrë më 2020-10-18.
↑ Middle Jomon Sub-Period Arkivuar 2009-05-25 tek Wayback Machine, Muzeu i Historisë së Prefekturës Niigata (në anglisht).
↑ Paine & Soper, 30–31.
↑ Kotobank, Jōchō. The Asahi Shimbun (në japonisht).
↑ Kotobank, Kei school. The Asahi Shimbun (në japonisht).
↑ Paine & Soper, 121.
↑ Harle, 17–20.
↑ Harle, 22–24.
1 2 Harle, 26–38.
↑ Harle, 87.
↑ Harle, 124.
↑ Harle, 301–10, 325–27.
↑ Harle, 276–84.
↑ Honour & Fleming, 196–200.
↑ Piotrovsky dhe Rogers, 23, 26–27, 33–37.
↑ Piotrovsky dhe Rogers, 23, 33–37.
1 2 Honour & Fleming, 557.
↑ Honour & Fleming, 559–61.
↑ Honour & Fleming, 556–61.
↑ De Lorenzi (2015), f. 15–16.
↑ Briggs (2015), f. 242.
1 2 Briggs (2015), f. 331.
↑ Sobania (2012), f. 462.
1 2 Harkless (2006), f. 174.
↑ "Nubian Art" Arkivuar 2018-05-28 tek Wayback Machine. Museum of Fine Arts, Boston. Qasur më 28 maj 2018 (në anglisht).
↑ Harkless (2006), f. 174–75.
↑ Mars 2011. "Nubia: Ancient Kingdoms of Africa" Arkivuar 2018-06-19 tek Wayback Machine. Institute for the Study of the Ancient World (Universiteti i Nju Jorkut). Qasur më 28 maj 2018 (në anglisht).
↑ Castedo, Leopoldo, A History of Latin American Art and architecture, New York: Frederick A. Praeger, Publisher, 1969 (në anglisht).
↑ "Smarthistory – Defining "pre-Columbian" and "Mesoamerica"". smarthistory.org (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2025-09-20. Marrë më 2026-02-20.
↑ Honour & Fleming, 553–56.
↑ Neumeyer, Alfred, The Indian Contribution to Architectural Decoration in Spanish Colonial America. The Art Bulletin, qershor 1948, vëll. XXX, nr. 2 (në anglisht).
↑ Elsen, Albert E. (2003). Rodin's Art: The Rodin Collection of the Iris & Gerald B. Cantor Center for the Visual Arts. Oxford: Oxford University Press. ISBN 0-19-513381-1 (në anglisht).
↑ Rodin to Now: Modern Sculpture Arkivuar 2012-08-25 tek Wayback Machine, Palm Springs Desert Museum (në anglisht).
↑ Curtis, Penelope, Taking Positions: Figurative Sculpture and the Third Reich, Henry Moore Institute, Londër, 2002 (në anglisht).
↑ Visual arts in the 20th century, autor Edward Lucie-Smith, edicion i ilustruar, botues Harry N. Abrams, 1997, ISBN 978-0-8109-3934-9 (në anglisht).
↑ The Oxford dictionary of American art and artists, autor Ann Lee Morgan, botues Oxford University Press, 2007 (në anglisht).
↑ National Air and Space Museum (2003-09-08). "National Air and Space Museum Receives Ascent Sculpture for display at Udvar-Hazy Center" (in en). Press release. https://airandspace.si.edu/newsroom/press-releases/national-air-and-space-museum-receives-ascent-sculpture-display-udvar-hazy. Retrieved 2025-10-30.
↑ "NY Times, Umbrella Crushes Woman". The New York Times (në anglisht). 1991-10-28. Arkivuar nga origjinali më 2017-02-05. Marrë më 2017-02-18.
↑ "Guggenheim museum" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2013-01-04.
↑ "Dia Foundation" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2012-07-08. Marrë më 2012-08-27.
↑ "Art Army by Michael Leavitt", hypediss.com Arkivuar 2015-11-18 tek Wayback Machine, 2006-12-13 (në anglisht).
↑ Baer, N. S.; Sabbioni, C.; Sors, A. I. (2013-10-02). Science, Technology and European Cultural Heritage: Proceedings of the European Symposium, Bologna, Italy, 13-16 June 1989 (në anglisht). Butterworth-Heinemann. fq. 66–67. ISBN 978-1-4831-6287-4.
↑ BBC: Barbara Hepworth sculpture stolen from Dulwich Park, 20 December 2011 Arkivuar 2018-11-10 tek Wayback Machine. Shembull vjedhjeje skulpture të madhe bronzi për vlerën e metalit (në anglisht).

Referime

Boucher, Bruce, Italian Baroque Sculpture, 1998, Thames & Hudson (World of Art), ISBN 0-500-20307-5
Blunt Anthony, Artistic Theory in Italy, 1450–1660, OUP, 1940 (ref. sipas botimit 1985), ISBN 0-19-881050-4
Boardman, John (red.), The Oxford History of Classical Art, OUP, 1993, ISBN 0-19-814386-9
Briggs, Philip (2015) [1995]. Ethiopia. Chalfont St Peter: Bradt Travel Guides. ISBN 978-1-84162-922-3.
Burnett, Andrew, Coins; Interpreting the Past, University of California/British Museum, 1991, ISBN 0-520-07628-1
Calkins, Robert G.; Monuments of Medieval Art, Dutton, 1979, ISBN 0-525-47561-3
Cherry, John. The Holy Thorn Reliquary, 2010, British Museum Press (British Museum objects in focus), ISBN 0-7141-2820-1
Cook, R.M., Greek Art, Penguin, 1986 (ribotim i 1972), ISBN 0-14-021866-1
De Lorenzi, James (2015). Guardians of the Tradition: Historians and Historical Writing in Ethiopia and Eritrea. Rochester: University of Rochester Press. ISBN 978-1-58046-519-9.
Dodwell, C.R., Anglo-Saxon Art, A New Perspective, 1982, Manchester University Press, ISBN 0-7190-0926-X
Frankfort, Henri, The Art and Architecture of the Ancient Orient, Pelican History of Art, botimi i 4-t, 1970, Penguin (tani Yale History of Art), ISBN 0-14-056107-2
Harkless, Necia Desiree (2006). Nubian Pharaohs and Meroitic Kings: The Kingdom of Kush. Bloomington, Indiana: AuthorHouse. ISBN 1-4259-4496-5.
Harle, J. C., The Art and Architecture of the Indian Subcontinent, botimi i 2-të, 1994, Yale University Press Pelican History of Art, ISBN 0-300-06217-6
Henderson, George. Gothic, 1967, Penguin, ISBN 0-14-020806-2
Henig, Martin (red.), A Handbook of Roman Art, Phaidon, 1983, ISBN 0-7148-2214-0
Paine, Robert Treat, në: Paine, R. T., & A. Soper, The Art and Architecture of Japan, botimi i 3-të, 1981, Yale University Press Pelican History of Art, ISBN 0-14-056108-0
Hugh Honour dhe John Fleming, A World History of Art, botimi i 1-rë, 1982 (shumë botime të mëvonshme), Macmillan, Londër, referencat e faqeve sipas botimit paperback Macmillan të vitit 1984. ISBN 0-333-37185-2
Howgego, Christopher, Ancient History from Coins, Routledge, 1995, ISBN 0-415-08993-X
Kitzinger, Ernst, Byzantine art in the making: main lines of stylistic development in Mediterranean art, 3rd–7th century, 1977, Faber & Faber, ISBN 0-571-11154-8 (SHBA: Cambridge UP, 1977)
Olson, Roberta J. M., Italian Renaissance Sculpture, 1992, Thames & Hudson (World of Art), ISBN 978-0-500-20253-1
Rawson, Jessica (red.). The British Museum Book of Chinese Art, 2007 (botimi i 2-të), British Museum Press, ISBN 978-0-7141-2446-9
Piotrovsky, M. B., dhe J. M. Rogers (red.), Heaven on Earth: Art from Islamic Lands, 2004, Prestel, ISBN 3-7913-3055-1
Robinson, James, Masterpieces of Medieval Art, 2008, British Museum Press, ISBN 978-0-7141-2815-3
Sandars, Nancy K., Prehistoric Art in Europe, Penguin (Pelican, tani Yale, History of Art), 1968 (botimi i 1-rë; datimet e hershme tashmë të tejkaluara)
Scholten, Frits (2011). European sculpture and metalwork (në anglisht). New York: The Metropolitan Museum of Art. ISBN 978-1-58839-441-5.
Sickman, Laurence, në: Sickman L., & A. Soper, "The Art and Architecture of China", Pelican History of Art, botimi i 3-të, 1971, Penguin (tani Yale History of Art), Stampa:LCCN
Simon, Joshua. Neomaterialism, Berlin: Sternberg Press, 2013, ISBN 978-3-943365-08-5
Smith, W. Stevenson, dhe Simpson, William Kelly. The Art and Architecture of Ancient Egypt, botimi i 3-të, 1998, Yale University Press (Penguin/Yale History of Art), ISBN 0-300-07747-5
Snyder, James. Northern Renaissance Art, 1985, Harry N. Abrams, ISBN 0-13-623596-4
Sobania, Neal W. (2012), "Lalibela", te Akyeampong, Emmanuel; Gates, Henry Louis Jr., Dictionary of African Biography, Oxford: Oxford University Press, f. 462, ISBN 978-0-19-538207-5.
Strong, Donald, et al., Roman Art, 1995 (botimi i 2-të), Yale University Press (Penguin/Yale History of Art), ISBN 0-300-05293-6
Williams, Dyfri. Masterpieces of Classical Art, 2009, British Museum Press, ISBN 978-0-7141-2254-0

Lidhje të jashtme

"Qendra" e skulpturës në Muzeun Victoria and Albert
Muzeu i Qelqit Corning
Cass Sculpture Foundation Arkivuar 2009-08-31 tek Wayback Machine, organizatë bamirësie e përkushtuar ndaj porositjes së skulpturës monumentale (në anglisht).
Chisholm, Hugh, red. (1911). "Sculpture" . Encyclopædia Britannica (në anglisht). Vëll. 24 (bot. 11th). Cambridge University Press. fq. 488–517.
Kërkime aktuale mbi polikrominë e skulpturës së lashtë në Ny Carlsberg Glyptotek: Tracking Colour

[1] .museicapitolini.org Arkivuar 2017-09-03 tek Wayback Machine (në italisht).

[artmuseums.harvard.edu-2] 1 2 ""Gods in Color: Painted Sculpture of Classical Antiquity" shtator 2007 – janar 2008, The Arthur M. Sackler Museum" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2009-01-04.

[3] O'Dea, Rory (2017-11-14). "Brancusi and the Story of Modernist Sculpture at the Guggenheim". The Guggenheim Museums and Foundation (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2023-11-30. Marrë më 2025-03-10.

[4] Olmedo, Kiki (2017-02-18). "7 Quotes by Constantin Brancusi on His 141st Birthday". Artnet (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2024-10-10. Marrë më 2025-03-10.

[Google_books-5] 1 2 Shih p.sh. Martin Robertson, A shorter history of Greek art Arkivuar 2022-12-04 tek Wayback Machine, f. 9, Cambridge University Press, 1981, ISBN 978-0-521-28084-6 (në anglisht).

[6] NGA, Washington Arkivuar 2013-02-15 tek Wayback Machine, material mbi ekspozitën (në anglisht).

[7] Ptolemejtë filluan traditën helenistike të portreteve të sunduesve në monedha, dhe romakët filluan të tregonin politikanë të vdekur në shekullin I p.e.s., me Jul Cezarin figura e parë e gjallë e portretizuar; nën perandorët, portretet e familjes perandorake u bënë standard. Shih Burnett, 34–35; Howgego, 63–70.

[8] "Artikull nga Morris Cox" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2008-08-28. Marrë më 2008-10-30.

[9] Pjesë e ekspozitës Gods in Color. Ekspozita e Harvardit Arkivuar 2014-10-06 tek Wayback Machine (në anglisht).

[10] Cook, 147; ai vëren se kopjuesit e lashtë grekë duket se kanë përdorur shumë më pak pika sesa disa kopjues të mëvonshëm, dhe kopjet shpesh ndryshojnë ndjeshëm edhe në kompozim, jo vetëm në finish.

[jepsculpture-11] "Animacion flash i procesit të derdhjes me dyll të humbur" (në anglisht). James Peniston Sculpture. Arkivuar nga origjinali më 2010-09-14. Marrë më 2008-11-30.

[mco-12] Ravi, B. (2004). "Metal Casting – Overview" (PDF) (në anglisht). Bureau of Energy Efficiency, India. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 2016-02-07. Marrë më 2011-07-03.

[13] "British Museum – The Lycurgus Cup" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2015-11-04. Marrë më 2017-06-15.

[14] Williams, Arthur (2005). The Sculpture Reference Illustrated (në anglisht). Gulfport, MS. fq. 179. ISBN 978-0-9755383-0-2.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Mungon shtëpia botuese te vendodhja (lidhja)

[15] V&A Museum, Sculpture techniques: modelling in clay Arkivuar 2012-08-02 tek Wayback Machine (në anglisht).

[16] Rawson, 140–44; Frankfort 112–13; Henig, 179–80.

[17] "Sculpture techniques · V&A". Victoria and Albert Museum (në anglisht). Marrë më 2026-06-15.

[18] Gipson, Ferren (2022). Women's work: from feminine arts to feminist art (në anglisht). London: Frances Lincoln. ISBN 978-0-7112-6465-6.

[19] Rawson, 134–35.

[20] Burford, Alison, "Greece, ancient, §IV, 1: Monumental sculpture: Overview, 5 c)" në Oxford Art Online, qasur më 24 gusht 2012.

[21] Olsen, 150–51; Blunt.

[22] "Jewish virtual library, History of Jewish sculpture" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2014-08-05. Marrë më 2014-08-20.

[23] P. Mellars, Archeology and the Dispersal of Modern Humans in Europe: Deconstructing the Aurignacian, Evolutionary Anthropology, vëll. 15 (2006), f. 167–82 (në anglisht).

[24] Laet, Sigfried J. (1994). History of Humanity: Prehistory and the beginnings of civilization (në anglisht). UNESCO. fq. 211. ISBN 978-92-3-102810-6.

[25] Cook, J. (2013) Ice Age art: arrival of the modern mind, The British Museum, ISBN 978-0-7141-2333-2 (në anglisht).

[26] Sandars, 8–16, 29–31.

[27] Hahn, Joachim, "Prehistoric Europe, §II: Palaeolithic 3. Portable art" në Oxford Art Online, qasur më 24 gusht 2012; Sandars, 37–40.

[28] Kleiner, Fred (2009). Gardner's Art through the Ages: The Western Perspective, Volume 1 (në anglisht). Cengage Learning. fq. 36. ISBN 978-0-495-57360-9.

[29] Sandars, 75–80.

[30] Sandars, 253–57, 183–85.

[31] "Urfa Man: An 11,500-year-old life-size statue of a man holding his penis". Live Science (në anglisht). Marrë më 2026-07-27.

[32] "Ain Ghazal". Encyclopaedia Britannica (në anglisht). Marrë më 2026-07-27.

[33] Frankfort, 24–37.

[34] Frankfort, 45–59.

[35] Frankfort, 61–66.

[36] Frankfort, kapitujt 2–5.

[37] Frankfort, 110–12.

[38] Frankfort, 66–74.

[39] Frankfort, 71–73.

[40] Frankfort, 66–74, 167.

[41] Frankfort, 141–93.

[42] Smith, 33.

[43] Smith, 12–13 dhe shënimi 17.

[44] Smith, 21–24.

[45] Smith, 170–78, 192–94.

[46] Smith, 102–03, 133–34.

[47] Smith, 4–5, 208–09.

[48] Smith, 89–90.

[49] zhe të Getty Villa 85.AA.103 (në anglisht).

[50] Cook, 72, 85–109; Boardman, 47–59.

[51] "Research". Glyptoteket (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2017-09-24. Marrë më 2017-09-23.

[52] "Tracking Colour". www.trackingcolour.com (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2017-12-09. Marrë më 2017-09-23.

[53] Cook, 109–19; Boardman, 87–95.

[54] Lapatin, Kenneth D.S., Phidias, Oxford Art Online, qasur më 24 gusht 2012 (në anglisht).

[55] Cook, 119–31.

[56] Cook, 131–41.

[ReferenceC-57] Alexander The Great and the Hellenistic Age, f. xiii. Green P. ISBN 978-0-7538-2413-9 (në anglisht).

[58] Cook, 142–56.

[59] Cook, 142–54.

[60] Cook, 155–58.

[61] Strong, 58–63; Hennig, 66–69.

[62] Hennig, 24.

[63] Henig, 66–69; Strong, 36–39, 48; Në gjyqin e Verresit, ish-guvernator i Sicilisë, akuza e Ciceronit tregon me hollësi grabitjet e tij të koleksioneve artistike.

[64] Henig, 23–24.

[65] Henig, 66–71.

[66] Henig, 73–82; Strong, 48–52, 80–83, 108–17, 128–32, 141–59, 177–82, 197–211.

[67] Henig, kapitulli 6; Strong, 303–15.

[68] Henig, kapitulli 8.

[69] Strong, 171–76, 211–14.

[70] Kitzinger, 9 (të dyja citimet), më gjerësisht kapitulli 1 i tij; Strong, 250–57, 264–66, 272–80.

[71] Strong, 287–91, 305–08, 315–18; Henig, 234–40.

[72] Robinson, 12, 15.

[73] Dodwell, kapitulli 2.

[74] Calkins, 79–80, 90–102.

[75] Calkins, 107–14.

[76] Calkins, 115–32.

[77] Honour dhe Fleming, 297–300; Henderson, 55, 82–84.

[78] Olson, 11–24; Honour dhe Fleming, 304; Henderson, 41.

[79] Snyder, 65–69.

[80] Snyder, 305–11.

[81] terial mbi "Swansea Altarpiece" prej alabastri të Nottingham-it Arkivuar 2012-08-04 tek Wayback Machine, Muzeu V&A (në anglisht).

[82] Calkins, 193–98.

[83] Cherry, 25–48; Henderson, 134–41.

[84] Olson, 41–46, 62–63.

[85] Olson, 45–52.

[86] Olson, 114–18, 149–50.

[87] Olson, 149–50.

[88] Olson, 103–10, 131–32.

[89] Olson, kapitulli 8, 179–81.

[90] Olson, 179–82.

[91] Olson, 183–87.

[92] Olson, 182–83.

[93] Olson, 194–202.

[94] Boucher, 134–42 mbi Kapelën Cornaro; shih indeksin për Bernini-n në përgjithësi.

[95] Boucher, 16–18.

[96] Honour dhe Fleming, 450.

[97] Honour dhe Fleming, 460–67.

[98] "Looking back at the Classical world". classicsforall.org.uk (në anglisht). 2025-06-02. Marrë më 2026-05-06.

[99] Boardman, 370–78; Harle, 71–84.

[100] Boardman, 370–78; Sickman, 85–90; Paine, 29–30.

[101] Rawson, kapitulli 1, 135–36.

[102] Rawson, 138.

[103] Rawson, 135–45, 145–63.

[104] Rawson, 163–65.

[105] Rawson, kapitujt 4 dhe 6.

[106] Rawson, 135.

[JR-107] 1 2 Rawson, Jessica (1999). "Design Systems in Early Chinese Art". Orientations (në anglisht): 52. Arkivuar nga origjinali më 2020-10-18. Marrë më 2020-10-18.

[SHM-108] "Shaanxi History Museum notice". Shaanxi History Museum (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2021-01-14. Marrë më 2020-10-18.

[109] Middle Jomon Sub-Period Arkivuar 2009-05-25 tek Wayback Machine, Muzeu i Historisë së Prefekturës Niigata (në anglisht).

[110] Paine & Soper, 30–31.

[111] Kotobank, Jōchō. The Asahi Shimbun (në japonisht).

[112] Kotobank, Kei school. The Asahi Shimbun (në japonisht).

[113] Paine & Soper, 121.

[114] Harle, 17–20.

[115] Harle, 22–24.

[Harle,_26–38-116] 1 2 Harle, 26–38.

[117] Harle, 87.

[118] Harle, 124.

[119] Harle, 301–10, 325–27.

[120] Harle, 276–84.

[121] Honour & Fleming, 196–200.

[122] Piotrovsky dhe Rogers, 23, 26–27, 33–37.

[123] Piotrovsky dhe Rogers, 23, 33–37.

[Honour_&_Fleming,_557-124] 1 2 Honour & Fleming, 557.

[125] Honour & Fleming, 559–61.

[126] Honour & Fleming, 556–61.

[127] De Lorenzi (2015), f. 15–16.

[128] Briggs (2015), f. 242.

[briggs_2015_p331-129] 1 2 Briggs (2015), f. 331.

[sobania_2012_p.462-130] Sobania (2012), f. 462.

[harkless_2006_174-131] 1 2 Harkless (2006), f. 174.

[132] "Nubian Art" Arkivuar 2018-05-28 tek Wayback Machine. Museum of Fine Arts, Boston. Qasur më 28 maj 2018 (në anglisht).

[133] Harkless (2006), f. 174–75.

[134] Mars 2011. "Nubia: Ancient Kingdoms of Africa" Arkivuar 2018-06-19 tek Wayback Machine. Institute for the Study of the Ancient World (Universiteti i Nju Jorkut). Qasur më 28 maj 2018 (në anglisht).

[135] Castedo, Leopoldo, A History of Latin American Art and architecture, New York: Frederick A. Praeger, Publisher, 1969 (në anglisht).

[136] "Smarthistory – Defining "pre-Columbian" and "Mesoamerica"". smarthistory.org (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2025-09-20. Marrë më 2026-02-20.

[137] Honour & Fleming, 553–56.

[138] Neumeyer, Alfred, The Indian Contribution to Architectural Decoration in Spanish Colonial America. The Art Bulletin, qershor 1948, vëll. XXX, nr. 2 (në anglisht).

[139] Elsen, Albert E. (2003). Rodin's Art: The Rodin Collection of the Iris & Gerald B. Cantor Center for the Visual Arts. Oxford: Oxford University Press. ISBN 0-19-513381-1 (në anglisht).

[140] Rodin to Now: Modern Sculpture Arkivuar 2012-08-25 tek Wayback Machine, Palm Springs Desert Museum (në anglisht).

[141] Curtis, Penelope, Taking Positions: Figurative Sculpture and the Third Reich, Henry Moore Institute, Londër, 2002 (në anglisht).

[142] Visual arts in the 20th century, autor Edward Lucie-Smith, edicion i ilustruar, botues Harry N. Abrams, 1997, ISBN 978-0-8109-3934-9 (në anglisht).

[143] The Oxford dictionary of American art and artists, autor Ann Lee Morgan, botues Oxford University Press, 2007 (në anglisht).

[144] National Air and Space Museum (2003-09-08). "National Air and Space Museum Receives Ascent Sculpture for display at Udvar-Hazy Center" (in en). Press release. https://airandspace.si.edu/newsroom/press-releases/national-air-and-space-museum-receives-ascent-sculpture-display-udvar-hazy. Retrieved 2025-10-30.

[145] "NY Times, Umbrella Crushes Woman". The New York Times (në anglisht). 1991-10-28. Arkivuar nga origjinali më 2017-02-05. Marrë më 2017-02-18.

[146] "Guggenheim museum" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2013-01-04.

[147] "Dia Foundation" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2012-07-08. Marrë më 2012-08-27.

[148] "Art Army by Michael Leavitt", hypediss.com Arkivuar 2015-11-18 tek Wayback Machine, 2006-12-13 (në anglisht).

[149] Baer, N. S.; Sabbioni, C.; Sors, A. I. (2013-10-02). Science, Technology and European Cultural Heritage: Proceedings of the European Symposium, Bologna, Italy, 13-16 June 1989 (në anglisht). Butterworth-Heinemann. fq. 66–67. ISBN 978-1-4831-6287-4.

[150] BBC: Barbara Hepworth sculpture stolen from Dulwich Park, 20 December 2011 Arkivuar 2018-11-10 tek Wayback Machine. Shembull vjedhjeje skulpture të madhe bronzi për vlerën e metalit (në anglisht).

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]

[51]

[52]

[53]

[54]

[55]

[56]

[57]

[58]

[59]

[60]

[61]

[62]

[63]

[64]

[65]

[66]

[67]

[68]

[69]

[70]

[71]

[72]

[73]

[74]

[75]

[76]

[77]

[78]

[79]

[80]

[81]

[82]

[83]

[84]

[85]

[86]

[87]

[88]

[89]

[90]

[91]

[92]

[93]

[94]

[95]

[96]

[97]

[98]

[99]

[100]