Stefan Dmitruk

Jedną z form misji wewnętrznej prawosławnej diecezji chełmsko-warszawskiej na przełomie XIX i XX wieku była działalność wydawnicza. Od 1875 roku praca misyjna Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej w Królestwie Polskim koncentrowała się na byłej ludności unickiej. Autor przeprowadził analizę wewnętrzną utworu prawosławnego duchownego Krzysztofa (Sakowicza). Tekst prawosławnego mnicha z monasteru w Radecznicy był jednym z narzędzi w pracy misyjnej Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej na ziemiach polskich. Utwór Krzysztofa (Sakowicza) wciąż jest wykonywany w wielu parafiach Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego.

Opracowanie porusza postawy duchowieństwa i publicystów „Grodzieńskich Wiadomości Diecezjalnych” w stosunku do zjawisk występujących podczas I wojny światowej. Autor omawia postawę duchowieństwa wobec początku światowego konfliktu, idee polityczne oraz propagandowe poruszane w czasopiśmie, zagadnienie uchodźstwa z początku Wielkiej Wojny oraz działalność dobroczynną diecezji. Tekst próbuje odpowiedzieć na pytanie czy duchowieństwo miało wpływ na postawę ludności cywilnej zamieszkującą diecezję grodzieńską podczas ewakuacji w głąb Rosji w 1915 r. W badaniu naukowiec posłużył się metodą analizy zawartości prasy.

Szkic naukowy omawia prasę wydawaną przez polskich Tatarów na przełomie XX i XXI wieku, z pominięciem tytułów wydawanych przez Ligę Muzułmańską.  Według Selima Chazbijewicza prasa tatarska poruszała problematykę dziejów, tradycji, religii i samoświadomości polskich Tatarów. W opracowaniu zastosowano metodę analizy treści czasopism.

Streszczenie: Celem publikacji jest próba oszacowanie strat ludności cywilnej w miastach guberni grodzieńskiej w latach 1914-1915. Podstawę źródłową stanowią oficjalne rosyjskie dane statystyczne. W badaniu wykorzystano metodę statystyczną oraz analizę prezentowanych danych. Tekst jest punktem wyjścia do dalszej analizy przyczyn i skutków zmian demograficznych na ziemiach polskich w czasie I wojny światowej, ze szczególnym uwzględnieniem guberni grodzieńskiej. Wstęp Oszacowanie strat demograficznych guberni grodzieńskiej podczas I wojny świa-towej to złożony wątek badawczy. Trwająca od sierpnia 1914 r. Wielka Wojna wpłynęła na zmiany demograficzne ludności zamieszkującej ziemie polskie. Problem statysty-ki i oszacowania strat demograficznych ludności cywilnej z okresu I wojny światowej w polskiej historiografii był podejmowany ogólnikowo. Polscy naukowcy koncentrowa-li się na zagadnieniu zmian demograficznych w guberniach Królestwa Polskiego 1 , ale nie zbadali tego problemu dla guberni zachodnich Rosji 2. Określenie strat mieszkańców 1 I. Gieysztorowa, Niewiarygodność statystyki demograficznej ziem polskich w XIX w. i potrzeba jej korekty, "Przeszłość Demograficzna Polski", 1980, t. 12, s. 179-190; J. Łukaszewicz, Zaludnienie ziem polskich w XIX i na początku XX wieku, "Przeszłość Demograficzna Polski", 2005, t. 26, s. 145-156; T. Stpiczyński, Ludność ziem polskich podczas I wojny światowej oraz państwa polskiego w latach 1919-1939, "Przeszłość Demograficzna Polski", 1997, t. 20, s. 73-93; A. Gawryszewski, Ludność Polski w XX w., Warszawa 2005, s. 411. Badania polskich historyków mają charakter ogólny. Koncentrują się na ziemiach wchodzących w skład Królestwa Polskiego. Należy zwrócić uwagę na to, że rosyjskie gubernie zachodnie charakteryzowały się odmienną specyfiką demograficzno-społeczną od Królestwa Polskiego. 2 Pod pojęciem guberni zachodnich rozumiem jednostki administracyjne Rosji wchodzące do 1912 r. w skład Kraju Północno-Zachodniego i Południowo-Zachodniego oraz Królestwa Polskiego.

W artykule autor opisał dzieje prawosławnego soboru w żeńskim monasterze w Turkowicach w latach 1906 - 1929. Za pomocą metody studium przypadku omówił przyczyny powstania i budowę cerkwi w 1906 r. oraz jej rozbiórkę w 1929 r. Podstawą tekstu są źródła z archiwów w Lublinie i Lwowie. Klasztor w Turkowicach pełnił ważną rolę w życiu prawosławnych mieszkańców Królestwa Polskiego na początku XX w. Okresy przed I wojną światową, Wielkiej Wojny i lat 1918– 1929 umożliwiają analizę polityki wyznaniowej Rosji i Polski wobec społeczności prawosławnej w rejonie Hrubieszowa. Analiza wpisuje się w dalszą perspektywę badawczą związaną z losami prawosławia, głównie z nierozpoznanym dostatecznie w polskiej nauce wątkiem życia monastycznego w Turkowicach na początku XX w.

Podczas I wojny światowej administrację guberni suwalskiej ewakuowano do Riazania (Rosja). Po przejęciu władzy przez bolszewików w Rosji w 1917 r. podjęto decyzję o likwidacji carskich guberni. Przedmiotem badania jest kasata guberni suwalskiej, organizacja i praca Komisji do Spraw Likwidacji Ewakuowanych Urzędów Guberni Suwalskiej w Riazaniu w 1918 r. Podstawą źródłową są materiały archiwalne przechowywane w Archiwum Państwowym w Białymstoku.

I wojna światowa spowodowała liczne migracje ludności. Jedną z nich była ewakuacja ludności cywilnej w głąb Rosji. Celem publikacji jest analiza demograficzna i statystyczna gospodarstw domowych z powiatów zachodnich guberni grodzieńskiej ewakuowanych do guberni tomskiej latem 1915 r. Podstawę źródłową stanowi wykaz ewakuowanych osób wydrukowany w Tomsku w 1916 r. Tekst omawia zmiany w strukturze demograficznej analizowanych gospodarstw oraz konsekwencje demograficzno-etniczne I wojny światowej dla społeczeństwa guberni grodzieńskiej.

Analiza zagadnień poruszanych na łamach "Gazety Ludowej. Tygodnika Ilustrowanego" między 1915 a 1918 r. Drukowane teksty dotyczyły m. in. zniszczeń wojennych w diecezji chełmskiej, skutków przeprowadzenia ewakuacji ludności cywilnej z guberni chełmskiej i lubelskiej przez administrację i wojsko rosyjskie w 1915 r., początków procesu rewindykacji cerkwi przez Kościół Rzymsko-katolicki, prób prowadzenia lokalnych misji przez zakon jezuitów i duchowieństwo grecko-katolickie. Tekst omawia skutki uchodźstwa ludności cywilnej podczas I wojny światowej na terenie Chełmszczyzny i południowego Podlasia.

Publikowane wspomnienia omawiają życie wewnętrzne prawosławnego żeńskiego monasteru w Radecznicy w latach 1904–1915, kwestie wyznaniowe Zamojszczyzny z początku XX w., funkcjonowanie szpitala w Szczebrzeszynie między 1911 a 1919 r. – m.in. z czasów okupacji austro-węgierskiej podczas I wojny światowej. Tekst jest rzadkim źródłem dotyczącym prawosławnego monastycyzmu na ziemiach polskich, dziejów szpitala w Szczebrzeszynie, ewakuacji ludności cywilnej w 1915 r. z terenu guberni chełmskiej w głąb Rosji oraz uzupełnia informacje związane z akcją burzenia cerkwi w 1938 r. na Chełmszczyźnie.