Sanskrit
| Sanskrit संस्कृता वाक् | |
|---|---|
| Memleketler: | İndistan |
| Sınıflaştırma | |
| Kategoriya: | Asiya tilleri |
İnd-Avropa tilleri
| |
| Elifbe: | Devanagari |
| Til kodları | |
| ISO 639-1: | sa |
| ISO 639-2: | san |
| ISO 639-3: | san |
Sanskrit (sanskritçe संस्कृतम्, saṃskṛtam) — İnd-Avropa til ailesine ait qadimiy edebiy til. İnd-ariy tillerinden biridir.[1] İndistanda din, edebiyat ve ilim tili olaraq qullanılğan.[2]
Sanskrit adı «işlengen», «mükemmelleştirilgen» degen mananı bildire. sanskritçe संस्कृता वाक् (saṃskṛtā vāk) ibaresi «mükemmelleştirilgen til» demektir.[3]
Tarihı ve şekilleri
[deñiştir | kodunı deñiştir]Sanskritniñ eñ eski şekline Veda sanskriti deyler. «Rigveda» ve başqa Vedalarnıñ eski metinleri bu tilde yaratılğan. «Rigveda»nıñ şiirleri tahminen milâttan evel II biñyıllıqta peyda olğan. Bu metinler uzun vaqıt ağzaki şekilde saqlanğan: din adamları olarnı ezberlep, talebelerine ögretken.[4]
Milâttan evel I biñyıllıqnıñ ortalarında tilşınas Panini sanskritniñ sarfiy qaidelerini «Aṣṭādhyāyī» («Sekiz bölüm») adındaki eserinde añlattı. Bu qaidelerge esaslanğan edebiy tilge klassik sanskrit deyler.[2][3]
«Mahabharata» ve «Ramayana» destanlarınıñ tiline epik sanskrit deyler. Bu eserlerniñ tili klassik sanskritniñ qaidelerine er vaqıt tam uymaz.[5]
Edebiyat ve medeniyetteki yeri
[deñiştir | kodunı deñiştir]Sanskritte induizmniñ diniy metinleri, buddizm ve caynizmniñ de bir qısım eserleri yaratılğan. Bu tilde şiir, destan, ikâye ve teatr eserlerinen beraber, felsefe, tibbiyet, matematika, astronomiya ve uquq aqqında kitaplar da yazılğan. Asırlar devamında farqlı yerlerden olğan alimler sanskritni umumiy bir ilim tili olaraq qullanğan.[2][6]
Sanskrit bir çoq ind tiline tesir etken. Bu tillerde sanskritten alınğan bir çoq "kitabiy" söz qullanıla.[7]
Yazısı
[deñiştir | kodunı deñiştir]Sanskrit farqlı devir ve yerlerde farqlı yazılarnen yazılğan. Olarnıñ arasında brahmi, grantha, bengal ve devanagari yazıları bar. Bugün sanskritni yazmaq ve basmaq içün esasen devanagari qullanıla. İlmiy eserlerde sanskrit sözlerini latin elifbesinen de yazalar.[8]
Sarfı
[deñiştir | kodunı deñiştir]Sanskritte sözlerniñ şekli cümledeki vazifesine köre deñişe. İsimler sekiz kelişte türlene. Üç sarfiy cınıs bar: erkek, qadın ve orta cınıs. Teklik ve çoqluqnen beraber, ekilik sayı da qullanıla.[9]
Sözler bir-birine qoşulğanda, olarnıñ başındaki ya da soñundaki sesler deñişip ola. Bu ses deñişüvine sandhi deyler.[10]
Bugünki qullanıluvı
[deñiştir | kodunı deñiştir]Bugün sanskrit din merasimlerinde, qadimiy eserlerni oquv ve tetqiq etüvde qullanıla. Onı universitetlerde oqutalar. Bu tilde yañı eserler de yaratılıp, bir qısım adamlar onı laqırdıda da qullana.[8][2]
Sanskrit İndistan konstitutsiyasınıñ sekizinci ilâvesinde kösterilgen 22 tilden biridir.[11]
Menbalar
[deñiştir | kodunı deñiştir]- ↑ Indo-Iranian. The Indo-European Language Family, Cambridge University Press.
- 1 2 3 4 The Sanskrit Language. Pensilvaniya universiteti.
- 1 2 Panini. MacTutor History of Mathematics, St Andrews universiteti.
- ↑ Hinduism. Harvard universiteti.
- ↑ Simon Brodbeck. Translating Vaidya’s Harivaṃśa. Asian Literature and Translation, 6(1), 2019, sahife 74.
- ↑ Sanskrit at the University of Texas at Austin. Ostindeki Tehas universiteti.
- ↑ Sanskrit. Melburn universiteti.
- 1 2 Linguistic Issues in Encoding Sanskrit, 8–9 sahifeler.
- ↑ A Stratal OT Analysis of the Sanskrit Nominal Accent Paradigm, 11–12 sahifeler.
- ↑ Sanskrit Elementary Course. SOAS universiteti.
- ↑ Languages Included in the Eighth Schedule of the Indian Constitution. İndistan İçki işler nazirligi.