امپراتوری اینکا

امپراتوری اینکا Tawantinsuyu  (کچوا) امپراتوری اینکا
۱۴۳۸–۱۵۳۳
پرچم ساپا اینکا
امپراتوری اینکا در بزرگترین اندازه خود، حدود ۱۵۲۵ میلادی
پایتخت	کوسکو (1438–1533)
زبان(های) رایج	زبان کچوا (زبان رسمی), Aymara, Puquina, Jaqi family, Muchik and scores of smaller languages.
دین(ها)	دین اینکا
حکومت	امپراتوری
ساپا اینکا
• ۱۴۳۸–۱۴۷۱	پاچاکوتی
• ۱۴۷۱–۱۴۹۳	توپاک اینکا توپانکویی
• ۱۴۹۳–۱۵۲۵	هواینا کاپاک
• ۱۵۲۵–۱۵۳۲	هواسکار
• ۱۵۳۲–۱۵۳۳	آتاهوالپا
دوره تاریخی	دوران پیشاکلمبی
• بنیان‌گذاری امپراتوری اینکا توسط پاچاکوتی	۱۴۳۸
• جنگ داخلی بین هواسکار و آتاهوالپا	۱۵۲۹–۱۵۳۲
• فتح امپراتوری اینکا توسط فرانسیسکو پیزارو	۱۵۳۳
• پایان آخرین مقاومت‌ها و نابودی امپراتوری اینکا	۱۵۷۲
مساحت
۱۴۳۸	۸۰۰٬۰۰۰ کیلومتر مربع (۳۱۰٬۰۰۰ مایل مربع)
۱۵۲۷	۲٬۰۰۰٬۰۰۰ کیلومتر مربع (۷۷۰٬۰۰۰ مایل مربع)
جمعیت
• ۱۴۳۸	۱۲۰۰۰۰۰۰
• ۱۵۲۷	۲۰۰۰۰۰۰۰
پیشین پسین Kingdom of Cuzco Governorate of New Castile Governorate of New Toledo
امروز بخشی از	آرژانتین بولیوی شیلی کلمبیا اکوادور پرو

امپراتوری اینکا یا تاوانتین‌سویو (چهارخطّه) (۱۴۳۸ - ۱۵۳۳)، یک امپراتوری از مردم بومی (سرخ‌پوست) در آمریکای جنوبی بود. این امپراتوری در بیشترین پهناوری خود، کشورهای امروزی پرو، اکوادور، بولیوی، و بخش‌هایی از آرژانتین، شیلی و کلمبیا را دربرمی‌گرفت. شهر کوسکو پایتخت اداری، سیاسی و نظامی آن به‌شمار می‌آمد. در سدهٔ شانزدهم میلادی با ورود اسپانیایی‌های تحت فرماندهی فرانسیسکو پیزارو به پرو، این امپراتوری درهم‌شکست و قلمرو آن مستملکهٔ اسپانیا گشت.

نام

واژهٔ «اینکا» به معنای «خدا در زمین»، بر گرفته از زبان بومیان کشور پِرو در آمریکای جنوبی است. «اینکا» در واقع اشاره به نجیب‌زادگان و افراد متعلق به خاندان‌های حاکم در این امپراتوری داشت. این نام، از متون تاریخی اسپانیایی‌ها در قرن ۱۶ام میلادی گرفته شده و به کل این امپراتوری تعمیم داده شد.

نام بومیِ اصلیِ این امپراتوری، «تاوانتین‌سویو» بوده است. این واژه متشکل از «تاوانتین‌» به معنای «چهار» و «سویو» به معنای «خطّه» می‌باشد. این امپراتوری به چهار خطهٔ «چینچاسویو» (Chinchaysuyu) در شمال، «آنتی‌سویو» (Antisuyu) در مناطق جنگلی شرق، «قولیاسویو» (Qullasuyu) در جنوب، و «کونتی‌سویو»(Cuntisuyu) در غرب، با شهر کوسکو در مرکز و محل تلاقی این‌ها، تقسیم شده بود.

تاریخچه

استلا در معبد کالاساسایای تیواناکو

ریشه‌ها، پیدایش و تکامل تمدن اینکا، هنوز در هاله‌ای از ابهام باقی‌مانده‌است. در بارهٔ تاریخ این قوم، منبع و نوشته‌ای وجود ندارد، چون اینکاها فاقد خط بوده‌اند. اما به نظر می‌رسد قبایل اینکا که در پیرامون دریاچهٔ تی‌تی‌کاکا می‌زیسته‌اند، در سدهٔ دوازدهم میلادی به رهبری مانکوکاپاک، فرمانروای افسانه‌ای اینکا، سرزمین‌های مجاور را فتح کرده و با بنای شهر کوسکو، تمدن اینکا را بنیان نهاده‌اند.

اسطوره‌ها

مانکو کاپاک، نخستین اینکا، یکی از ۱۴ پرترهٔ پادشاهان اینکا، احتمالاً متعلق به اواسط سدهٔ هجدهم. رنگ‌روغن روی بوم. موزه بروکلین

مانکو کاپاک و ماما اکلو، فرزندان اینتی، فلیپه گوامان پوما د آیالا، نخستین وقایع‌نامه‌ی نو و حکومت نیک، حدود ۱۶۱۵

دربارهٔ پیدایش و تکامل تمدن اینکا، افسانه‌ها و اسطوره‌های زیادی نقل شده‌است. یکی از گویندگان این اسطوره‌ها، گارسیلازودولاوگا، از تاریخ‌نگاران فتح سرزمین اینکا به دست اسپانیایی‌ها است. افسانه‌ای که وی بازگو کرده، از این قرار است: مانکوکاپاک و مامااوکلو یک زوج افسانه‌ای و از ایزدها بوده‌اند که با لشکری از جادوگران و جنیان کرانه‌های دریاچه تی‌تی‌کاکا را ترک کردند تا به سرزمین برگزیده کوچ کنند. هنگامی که به تپه هواناکائوری (جایی که شهر کوسکو ساخته شد) رسیدند، لشکر جادویی مانکو در داخل زمین فرورفتند و این برای مانکو و همسرش، نشانهٔ پایان انتظار برای جستجوی سرزمین موعود بود و به این ترتیب، این زوج افسانه‌ای شهر خود را روی این تپه بنا کردند.

گسترش

گسترش امپراتوری اینکا بر اساس «گاه‌شماری مطلق» جان هاولند رو، تدوین شده در سال‌های ۱۹۴۴–۱۹۴۵.

تمدن اینکا در آغاز تنها یک دولت-شهر کوچک شامل شهر کوسکو و سرزمینهای پیرامون آن بود، اما در سدهٔ پانزدهم میلادی، پاچاکوتی، نهمین امپراتور اینکا و ملقب به ساپا اینکا (رهبر بزرگ)، با گشودن بخش بزرگی از کوه‌های آند، قلمرو اینکا را از حدود کوسکو بسیار فراتر برد و دولت-شهر کوسکو را به یک امپراتوری بزرگ تبدیل کرد. این امپراتوری که تاهوان‌تین‌سویو نامیده می‌شد، یک سازمان فدرالی با یک دولت مرکزی (کوسکو) و چهار استان با دولت‌های محلی به نام‌های: چینچای‌سویو، آنتی‌سویو، کونتی‌سویو و کولاسویو بود. همچنین گمان می‌رود که پاچاکوتی سازندهٔ شهر اسرارآمیز ماچوپیچو بوده باشد. پس از پاچاکوتی، دیگر فرمانروایان اینکا به ترتیب عبارت بودند از:

توپاک اینکا یوپانکوی پسر پاچاکوتی

توپاک اینکا دهمین امپراتور اینکا در زمان فرمانروایی پدرش فرمانده ارتش تاهوان‌تین‌سویو بود. وی در سال ۱۴۶۳ میلادی، بخشی از سرزمینهای شمالی قلمرو پدرش (شامل بخش‌هایی از اکوادور و کلمبیای کنونی) را گشود و پس از مرگ پدرش در ۱۴۷۱ و رسیدن به امپراتوری نیز به فتوحاتش ادامه داد. مهم‌ترین گشایش‌های وی، فتح کشور چیمور (جدی‌ترین دشمن اینکا در کرانه‌های پروی کنونی) بود.

هوایناکاپاک پسر توپاک اینکا

در زمان هوایناکاپاک، یازدهمین فرمانروا، امپراتوری اینکا به بیشترین وسعت خود رسید. او بخش‌هایی از شیلی و آرژانتین کنونی را به قلمرو امپراتوری پیوست کرد. نیز برخی از شورشهای داخلی را سرکوب نمود. همچنین قلمروش را میان دو فرزندش، هواسکار و آتاهوالپا تقسیم کرد.

اجتماع و اقتصاد

امپراتوری اینکا، چرخ نداشت و از زبان نوشتاری نیز استفاده نمی‌کرد، اما زندگی اجتماعی پیشرفته‌ای در آن جریان داشت. دولت اینکا آنان را از حداقل امکانات بهره‌مند می‌ساخت، و محل سکونت قبایل مختلف را تعیین می‌نمود. هر خانواده‌ای از دولت زمین دریافت می‌کرد و همهٔ افراد موظف بودند روی زمینی که دولت در اختیارشان قرار داده کار کنند و مالیات خود را نیز بپردازند. افراد سالم جامعه می‌بایست معلولان را در کشت و زرع یاری می‌کردند. ازدواج برای مردان در سن ۲۴ سالگی و برای زنان در سن ۱۸ سالگی الزامی بوده‌است. امپراتوری اینکا، دارای شبکه‌ای پیشرفته از راه‌ها بوده و در بیرون شهرها، انبارهایی برای نگهداری از خواربار و مواد غذایی وجود داشته‌است. نوع نظام اقتصادی امپراتوری اینکا سبب شده‌است که از این امپراتوری به عنوان یک تمدن کمونیستی یاد شده و گاه با امپراتوری‌های ایران و روم باستان مقایسه شود.

مذهب

مقالهٔ اصلی: دین امپراتوری اینکا

تندیس دیوریتی ویراکوچا اینکا متعلق به محوطه باستانی آماروکانچا در کوسکو

چون که این جوامع علیرغم پیشروی در علوم و فنون، صاحب خط و کتابت نشده‌اند آنان را قومی بَدَوی و مذهبشان را نیز از مذاهب بدوی گفته است.

کتاب دربارهٔ جامعه اینکا

• جامعه اینکا، از نخستین دولت‌های سوسیالیستی جهان

-اثر لوئی بودن، ترجمهٔ هوشنگ ساعدلو، چاپ انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ دوم ۱۳۷۷. (چاپ اول ۱۳۴۵).

جستارهای وابسته

• تاهوان‌تین‌سویو
• آتاهوالپا

منابع

• مارسل نیدرگانگ، بیست کشور آمریکای لاتین، برگردان از محمد قاضی

• مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Inca». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی.

• Translated by Harry B Iceland, History of the Inca Realm, Cambridge University press, ISBN 0-521-63759-7، Google Books