Dialéctica

Dialéctica
Instancia de escola filosófica discurso  Subclase de discurso  Parte de filosofía occidental
Características  Tema principal contraste
Implicados  Creador/a Heráclito de Éfeso
Datas  Fundación / creación 500 a. C.
Localización  Localización Éfeso
Fontes e ligazóns Freebase /m/0dwc2 OpenAlex C13184196  Descrito pola fonte Enciclopedia soviética armenia, volume 3  Páxina(s): 370 Реальный словарь классических древностей по Любкеру  Tema: Q45197705 Paulys Realenzyklopädie der klassischen Altertumswissenschaft  Tema: Dialektiker (Pauly-Wissowa) Dicionario Enciclopédico Granat  Tema: Q117826528 Dicionario Enciclopédico Brockhaus e Efron  Tema: Q24402779 Pequeno dicionario enciclopédico de Brockhaus e Efron  Tema: Q24743957 Literatura Terminoen Hiztegia
Wikidata

Platón e Aristóteles discutindo. Detalle dun baixorrelevo de Luca della Robbia, século XV, Florencia, Italia.

A dialéctica --do grego διαλεκτική (dialektik?), τέχνη (tékhnē), literalmente: técnica da conversación; con igual significado, en latín (ars) dialectica—é unha rama da filosofía cuxo ámbito e alcance variou significativamente ao longo da historia.

A dialéctica é un dos principais métodos argumentativos da filosofía. Consiste na interacción entre dúas teses ou principios opostos (representados simbolicamente nos diálogos platónicos por dous personaxes reais) e utilízase como ferramenta para investigar a verdade.

Orixinariamente designaba un método de conversación ou argumentación análogo ao que actualmente se chama lóxica. No século XVIII o termo adquiriu un novo significado: a teoría dos contrapostos nas cousas ou nos conceptos, así como a detección e superación destes contrapostos. De maneira máis esquemática pode definirse a dialéctica como o discurso no que se contrapón unha determinada concepción ou tradición, entendida como tese, e a mostra dos problemas e contradicións, entendida como antítese. Desta confrontación xorde, nun terceiro momento chamado síntese, unha resolución ou unha nova comprensión do problema. Este esquema xeral pode concretarse como a contraposición entre concepto e cousa na teoría do coñecemento, á contraposición entre os diferentes participantes nunha discusión e as contraposicións reais na natureza ou na sociedade, entre outras.

O termo adquire un significado non circunscrito ao ámbito da retórica grazas, fundamentalmente, aos escritos do filósofo alemán G.W.F. Hegel. Na época en que escribe unha das súas grandes obras (Fenomenoloxía do espírito, 1808) o mundo parece poñerse en movemento, transformando de forma visible o que durara séculos. Trátase dos primeiros momentos do modo de produción capitalista que, a diferenza dos anteriores, baséase primordialmente na circulación das mercadorías e do diñeiro. Entón o vello problema filosófico do cambio agudízase: como entender racionalmente que unha cousa poida cambiar de aparencia e seguir sendo a mesma cousa? Hegel concibe a realidade como formada por opostos que, no conflito inevitable que xorde, procrean novos conceptos que, en contacto coa realidade, entran en contraposición sempre con algo. Este esquema é o que permite explicar o cambio mantendo a identidade de cada elemento, a pesar de que o conxunto cambiase.

Co mesmo proceder Karl Marx analizará a realidade social e, claramente nos seus escritos a partir de 1842, entenderaa como unha realidade conflitiva debido á contraposición de intereses materiais incompatibles. Así dirá, no Manifesto comunista (1848), que "toda a historia da humanidade ata agora é a historia da loita de clases"; isto é: a confrontación entre clases sociais é o motor do cambio histórico.

No século XX o filósofo alemán Theodor Adorno titulará Negative Dialektik (Dialéctica negativa) (1966) unha das súas obras capitais. Esta obra iníciase cunha afirmación provocativa: "A formulación dialéctica negativa atenta contra a tradición". Refírese Adorno a que na dialéctica de Platón ou na de Hegel o resultado do movemento de contraposición é a afirmación de algo, mentres que o que el pretende é subliñar o carácter inconcluso de calquera momento do movemento de contraposición, tanto a nivel social como cultural.

Historia

Orixes

As orixes deste método na discusión das teses filosóficas pódense atopar xa en Zenón de Elea (aprox. 490-430 a.C.), quen, seguindo os pasos de Parménides (arredor do 530 a.C. — 460 a.C.), apoiou a tese da inmutabilidade do Ser refutando as antíteses dos seus opoñentes mediante a proba por contradición. Empregou a dialéctica como ferramenta de contradición que indirectamente leva á verdade, baseándose no principio de non contradición, recorrendo a paradoxos.

Socrates

Socrates

Un método semellante atópase nos diálogos platónicos, onde Sócrates busca atopar contradicións internas nas teses do seu interlocutor, desagregando as súas afirmacións e comparándoas con niveis superiores de coñecemento. A vantaxe inicial que lle queda ao interlocutor máis débil é a ferramenta dialéctica a través da cal a opinión do mestre destaca de forma máis clara e concluínte.

Por exemplo, no Eutifrón, Sócrates pídelle a Eutifrón que dea unha definición de piedade. Eutifrón responde que a piedade é aquilo que os deuses aman. Sócrates repróchalle que os deuses sexan riñeiros e que as súas riñas, como as humanas, se refiran a obxectos de amor e odio. Eutifrón admite que este é o caso. Polo tanto, continúa Sócrates, debe haber polo menos un obxecto que sexa amado por algúns deuses pero odiado por outros. De novo, Eutifrón está ausente. Sócrates conclúe entón que, se a definición de piedade de Eutifrón fose certa, entón debe haber polo menos un obxecto que sexa simultaneamente piadoso e impío (xa que é amado por algúns deuses pero odiado por outros), o que, admite Eutifrón, é un absurdo.

Esta forma de proceder no razoamento, partindo dunha tese e buscando atopar as súas contradicións internas, é típica da dialéctica socrática e chámase maiéutica.

Os sofistas

Aínda que o propósito de Sócrates era refutar o coñecemento falso, o que implicaba unha necesidade de elevación moral,e a procura da verdade, para os sofistas, a dialéctica coincide en cambio coa erística, é dicir, a arte de gañar nas discusións, refutando as afirmacións do opoñente sen ter en conta o seu valor de verdade intrínseco.

Platón

Véxase tamén: Platón.

Platón

Platón é xeralmente considerado o pai da dialéctica. Para Platón, é o instrumento por excelencia da filosofía, sendo o camiño privilexiado desde o múltiple ata a unidade da Idea, que é a orixe e o obxectivo final do coñecemento.

Platón interpreta a dialéctica socraticamente como reflexión social, levada a cabo polo filósofo en diálogo con outras figuras; e identifícaa coa propia filosofía, entendida como unha expresión do eros, que é o anhelo de coñecemento. O mecanismo dialóxico consiste no traballo maiéutico dun condutor que guía a discusión, inicialmente concedendo espazo á tese menos probable, logo facéndoa refutar, permitindo gradualmente que xurda a tese correcta e veraz.

Para comprender a dialéctica, cómpre sinalar que as ideas, segundo Platón, estrutúranse xerarquicamente, desde un mínimo ata un máximo do «ser»; Na República, no cumio de todo atópase a Idea suprema do Ben, mentres que na Sofista as "Ideas supremas son cinco: Ser, Idéntico, Diferente, Quieto e Movemento". É precisamente esta xerarquía a que permite o coñecemento, porque é a comparación dialéctica entre realidades de diferentes niveis, entre o que está por riba (ser) e o que está por debaixo (non ser) o que fai posible o coñecemento. Por exemplo, o branco e o negro seguen sendo termos opostos e múltiples no nivel sensible; con todo, só captando esta diferenza en termos se pode rastrexar o seu fundamento e denominador común, é dicir, a Idea de cor. De feito, non se pode ser consciente do branco sen coñecer o negro.

Aínda que Platón nunca deu unha definición precisa da dialéctica, pódese dicir que para el é ao mesmo tempo un proceso de "unificación e multiplicación": por unha banda, a dialéctica ascende cara á unidade das ideas; por outra, descende para definir e subdividir o múltiple, segundo un método tanto diairetico como dicotómico. Trátase de dous procedementos complementarios que reflicten a propia natureza das Ideas, que é ser únicas en si mesmas, pero tamén estar conectadas entre si, dando lugar ás relacións existentes no múltiple. A dialéctica é, polo tanto, a reconstrución lóxica destas conexións que subxacen á realidade e, por conseguinte, a episteme por excelencia.

Convén salientar, non obstante, que en Platón as ideas permanecen por riba da lóxica dialéctica: só son accesibles por medio da "intelixencia" (Nóesis, Νόησις). Non se poden demostrar, nin se poden derivar da experiencia sensible. Como en Zenón, a dialéctica non nos permite por si mesma captar a verdade, senón que nos permite proceder á refutación de erros e paradoxos facendo uso da lóxica da non-contradición.

Aristóteles

Aristóteles

A dialéctica de Aristóteles deriva da dialéctica socrática e platónica, pero interprétase de xeito diferente. Segundo Aristóteles, as premisas sobre as que razoaban os seus predecesores eran principalmente opinións, que xurdían e analizaban mediante o método do diálogo; e é neste sentido que distingue a dialéctica da analítica (é dicir, da lóxica). Mentres que esta última estuda a dedución que parte de postulados considerados evidentes para chegar a conclusións loxicamente coherentes (demostración), a dialéctica ten como obxecto o razoamento cuxas premisas son opinións compartidas (endoxa), non certas, senón probables. A dialéctica é, polo tanto, unha lóxica da linguaxe non formalizada, cuxa conclusión é necesaria se respecta o principio de non-contradición e identidade.

Estoicismo

No estoicismo, a dialéctica identifícase de novo coa lóxica, como unha teoría dos signos que se refire á realidade, aos obxectos significados polas palabras. É "a ciencia do verdadeiro e do falso, e do que non é nin verdadeiro nin falso": É dicir, a lóxica enténdese non só nun sentido dedutivo, senón tamén nun sentido hipotético, o que leva a unha ampliación da investigación do siloxismo aristotélico. Ao rexeitar eficazmente a distinción entre premisas verdadeiras e probables, a dialéctica convértese así na ciencia da discusión correcta, de acordo coas leis universais do Logos. Esta nova abordaxe leva ao desenvolvemento de fórmulas complexas, baseadas nun conxunto de proposicións unidas entre si por operadores lóxicos (como "se", "xa que", "e", "ou").

Dialéctica espontánea na idade antiga

Para o hinduísmo, a diversidade de cousas e eventos contraditorios que nos rodean son xustamente as diferentes manifestacións do todo, chamado Brahma. Así, aos diversos aspectos do Divino, deron na India antiga distintos nomes de variados deuses que non son máis que reflexos dunha única realidade última, de maneira que, por exemplo, a forza destrutora e a forza creadora son dúas manifestacións desa mesma realidade.

A dialéctica como método na filosofía grega

Heráclito pode ser considerado como 'pai da dialéctica' en occidente, é o primeiro que considera que a contradición non paraliza, senón que dinamiza. En Heráclito insinúase que as cousas se empuxan unhas a outras opoñéndose. En toda oposición os termos que se opoñen son, cada un, a negación do outro.

En Heráclito de Efeso, pódese observar con máis claridade a mobilidade e a negatividade que sentamos como características da dialéctica. É ben sabido que «O Escuro de Éfeso», como lle chamaron os antigos, dicía que "todo pasa" e que "a guerra é o pai de todas as cousas". Convén advertir, respecto da primeira afirmación, que un fragmento moi citado di que, segundo Heráclito, "non é posible baixar dúas veces ao mesmo río porque os que descenden mergúllanse en augas sempre distintas na súa fluír incesante". Pero noutro fragmento, menos citado, lese igualmente que, "baixamos e non baixamos ao mesmo río, somos e non somos". Isto é importante, porque significa que Heráclito non era heracliteano, é dicir, non sostiña, como algúns manuais lle fan dicir, que o incesante fluír das cousas destrúe continua e enteiramente a súa identidade. Non é o mesmo río, pero o é; somos e non somos. Heráclito vía ás cousas permanecer cambiando e cambiar permanecendo.

Outro dos primeiros exemplos de aplicación do método dialéctico ofréceno os Diálogos do filósofo grego Platón, quen ademais reflexiona sobre o funcionamento e o alcance deste procedemento, notablemente nas súas obras Gorxias, República VI e Teeteto.

Nos diálogos platónicos temperáns, o procedemento permite someter a exame certo conxunto de crenzas que mantén determinado individuo. A partir dos diálogos medios, o seu alcance amplíase, para poñer a proba hipótese ou teorías coas que non necesariamente alguén está comprometido. O exame usualmente lévao a cabo Sócrates, quen dirixe ao seu interlocutor unha serie de preguntas para explorar se hai inconsistencias entre os seus devanditos. Estas preguntas son, pois, críticas e comprometedoras, e pode considerarse que equivalen a obxeccións; pois naturalmente, unha teoría que mostra ser contraditoria non podería aceptarse como verdadeira (Vg., foi refutada). Por outra banda, en moitos diálogos de Platón pode constatarse como os interlocutores de Sócrates deféndense das súas obxeccións; en ocasións é o propio Sócrates quen responde ás súas críticas anteriores. O procedemento de preguntas e respostas dá lugar así a unha discusión ou controversia racional, cuxo resultado é a miúdo a refutación das ideas que se examinan. En calquera caso, mediante a detección e eliminación de erros, o procedemento tende á identificación da verdade -ou polo menos, do que racionalmente pode aceptarse como tal. A refutación (en grego: elenchô) convértese nun método de proba (Vlastos, G. Socratic Studies, Cap. 1)

Case todos os filósofos presocráticos escribiran como profetas iluminados, sen pensar sequera en dar algunha proba da validez dos seus puntos de vista (M. Détienne). Unha excepción importante é Zenón de Elea, quen introduce na filosofía a idea de refutar racionalmente as teorías dos seus adversarios, mostrando que conducen a paradoxos. Este é o antecedente do que parten Sócrates e Platón, o último dos cales leva a idea un paso máis lonxe. É notable que no Parménides Platón utilizou o procedemento de preguntas comprometedoras, para poñer a proba teorías da súa propia factura (concretamente, a teoría metafísica das Formas), converténdose así no primeiro filósofo que practica a autocrítica. Talvez Platón tenta mostrar así canto máis lle interesa a procura da verdade, que a defensa das súas posicións. En todo caso, a dialéctica (i.e., a controversia, e máis fundamentalmente, a exposición á crítica) queda perfilada por el como un procedemento de investigación. A este xesto do clásico pode atribuírse o que a filosofía sexa hoxe un campo de investigación académica, e non unha rama da mitoloxía ou da literatura fantástica.

Para Aristóteles, a procura da base filosófica da ciencia (e da propia filosofía) require un exercicio dialéctico. Na Metafísica, Libro Γ (ou IV), Cap. 4, Aristóteles explica por que a procura dunha proba dos "principios" debe facerse mediante unha demostración refutativa, e en cambio sería imposible dar deles unha "demostración" (vg., unha proba positiva deles). Aristóteles tamén trata da dialéctica nos Tópicos.

Esta clase de xustificacións ou probas, que a actividade dialéctica permite conseguir segundo os clásicos, só poden desenvolverse grazas á confrontación de puntos de vista opostos. Con todo, a partir da Ilustración difundiuse amplamente, aínda que ao parecer sen discusión polo medio, un xuízo contrario, de David Hume, quen na An Enquiry Concerning Human Understanding § 4 (Investigación sobre o entendemento humano), afirma sen máis que todo razoamento humano é indutivo (nos seus termos, "probable", ou "moral") ou dedutivo ("demostrativo"); por tanto, non dialéctico senón monoléctico. É dicir que segundo Hume, toda proba científica ou filosófica debe ser construíble na súa integridade desde un único punto de vista. Esta idea non foi suficientemente discutida, e pode considerarse como unha hipótese, tanto como a idea contraria.

Ademais da propia confrontación de ideas, un par de conceptos ou regras lóxicas distinguen aos argumentos dialécticos dos monolécticos. Son 1) a argumentación ex concessis, segundo a cal é lícito razoar a partir dos orzamentos ou premisas do antagonista, sen que en suma, faga falta xustificalas (polo menos, non para ese mesmo contrario). E por outra banda 2), a noción da carga da proba, que atribúe a un dos debatentes en particular, o deber de iniciar a argumentación, dando un apoio prima facie razoable á súa tese. Se o interesado o consegue, con iso transfire ao seu adversario a obrigación (ou carga) de responder, argumentando en contra súa. Calquera dos debatentes que deixe de atender satisfactoriamente esta obrigación cando lle corresponde, por ese feito resulta derrotado na polémica. En Occidente, a carga da proba inicial corresponde ao que propón novidades, e desde logo a quen cuestiona os usos e as crenzas tradicionais ou xeralmente aceptadas. Unha máxima do dereito romano prescribe: "o que afirma, proba".

Parece que aos estoicos débese o uso posterior (concretamente, medieval) do termo, co que 'Dialéctica' pasa a referirse ao conxunto da lóxica, que polo demais os estoicos cultivaron como estudo do razoamento dedutivo (por tanto, monoléctico). Xunto coa Gramática e a Retórica, a Dialéctica constitúe o Trivium medieval.

O legado de Platón: o neoplatonismo

A dialéctica converteuse así na ferramenta filosófica empregada polos neoplatónicos, que lle deron unha definición máis explícita que a de Platón:

"Que é esta dialéctica que se lles debe ensinar mesmo aos que a preceden? É unha ciencia que nos permite dicir racionalmente que é cada obxecto, en que se diferenza dos demais e que ten en común, entre que obxectos pertence e en que clase; e que é o ser e que é o non ser diferente do ser."

Plotino, Enneadi, I, 3, 4

A dialéctica, noutras palabras, permítenos definir e clasificar loxicamente cada realidade, describíndoa non só en si mesma, senón tamén en relación co seu oposto, captando a rede orgánica de relacións na que se insire. O aspecto lóxico-racional da dialéctica ten, polo tanto, un valor principalmente "negativo", no sentido de que nos permite rastrexar a verdade de algo, e en última instancia ata o propio Deus, a través da consciencia do seu oposto, é dicir, do negativo: o falso. Este foi o método específico da teoloxía negativa.

A dialéctica tamén considera o bo e o seu oposto e as súas especies subordinadas, define o eterno e o seu oposto, procedendo en cada caso cientificamente e non con opinión.

Plotino, Enneadi, ivi

Plotino

Plotino, por exemplo, para definir o ben, comparouno coa luz, que non é un obxecto, senón que se mostra só na medida en que fai visibles os obxectos: así como isto se fai visible a través do contraste coa sombra, o Un só é intuíbel a través do contraste "dialéctico" cos moitos.

É a polaridade do mundo, constituída na perspectiva neoplatónica por dous extremos opostos (Un e múltiple, ben e mal, ser e pensamento), o que permite establecer unha relación dialéctica entre eles, sendo un o negativo do outro. Deste xeito, a verdade (asumida como polo positivo) faise definible a través do seu negativo, é dicir, a falsidade. Así, mesmo o mundo sensible e fenomenal, aínda que antitético ao intelixible, é visto como o seu "mensaxeiro", e a materia, na que reside a posibilidade do mal, non é condenada por Plotino como negatividade absoluta; de feito, "o mal existe necesariamente, xa que é necesario un oposto ao Ben". É precisamente a través da desviación e do erro que se pode definir a verdade; por exemplo, do Un debemos dicir "o que El non é, pero non dicimos o que El é. Falamos Del a partir das cousas que veñen despois Del".

Para Plotino, a polaridade do mundo xorde do feito de que o Un mesmo se estrutura dialecticamente en hipóstases cada vez máis inferiores (Intelecto e alma) dando vida ao universo, pero permanecendo transcendente con respecto a el. A dialéctica do Un ten, polo tanto, un carácter produtivo, é dicir, ontolóxico, porque xera o ser e a multiplicidade. Non obstante, o Deus de Plotino non perde a súa unidade, porque permanece por riba de todo: de feito, no Un, eses elementos intelixibles do cosmos están presentes nunha forma unida e indisoluble, que, ao expresarse na realidade material, logo chegan a separarse uns dos outros.

A teoloxía neoplatónica pretendía reparar, mediante o uso da dialéctica e a lóxica matemática, esa unidade inmediata de suxeito e obxecto e espírito e materia que no mundo da sensibilidade aparecía terriblemente esnaquizada nun dualismo irreparable. Neste sentido, volve o valor dual da dialéctica platónica, que ten un carácter ás veces descendente (do Un á materia), ás veces ascendente (do múltiple ao éxtase), formando un círculo. Como en Platón, porén, a dialéctica, aínda que sendo "a parte preciosa da filosofía", non debe exercerse como un fin en si mesma, senón que unha vez chegado ao intelixible "conclúe a súa actividade", abandonando "a outra arte a chamada lóxica que se basea en premisas e siloxismos" examinando só os "aspectos antecedentes necesarios da arte", e deixando fóra os superfluos.

A concepción neoplatónica da dialéctica volverá con Agostiño de Hipona e cos primeiros Pais da Igrexa, polos que será entendida tanto nun sentido ontolóxico para explicar o movemento de procesión dentro da Santa Trindade, como un medio humano racional de elevación á verdade, pero que, ao estar baseada en palabras, segue sendo só un instrumento.Tomé de Aquino combinará a dialéctica co concepto de analoxía para aclarar como as relacións dialécticas que se producen nesa escala ascendente que vai desde os seres naturais ata Deus, deben entenderse non dun xeito soamente lóxico, senón nunha clave precisamente analóxica, é dicir, no sentido de semellanza. Posteriormente Nicolao de Cusa, os filósofos renacentistas e a posterior tradición mística neoplatónica, insistirán na natureza circular da dialéctica, asimilada ao eros, que ascende para unificar os opostos en Deus e volve descender, expandíndose na multiplicidade.

Escolástica: a dialéctica como arte liberal

A dialéctica tiña un significado diferente, aínda que derivado en parte de doutrinas anteriores, na filosofía medieval, onde se ensinaba e practicaba como unha das sete artes liberais nas que se centraban os filósofos da escolástica, particularmente como materia literaria do "trivium": entendíase, ao xeito dos estoicos, como a ciencia da discusión correcta, e a través da cal os estudantes aprendían as conexións lóxicas entre significantes e significados. Os autores tomados como modelos foron principalmente Aristóteles, Cicerón, Séneca, Agostiño, e sobre todo Boecio. Co tempo, porén, o termo "dialéctica" adquiriu un significado peculiar, como sinónimo de racionalidade: os "dialécticos" eran, de feito, aqueles que aceptaban o uso da razón como ferramenta para investigar a verdade, ou como guía capaz de levar ao coñecemento revelado da fe; os "antidialécticos" eran, en cambio, aqueles que recoñecían a teoloxía e os contidos da fe como a única guía, desvinculando este último de calquera criterio lóxico.

Véxase tamén

Bibliografía

• CIRNE LIMA, Carlos Roberto Velho. Dialética para Principiantes; Porto Alegre, PUCRS, 1997.

Ligazóns externas

• Bertell Ollman Writings on Dialectics (en inglés)