Cemiyeta Tealiya Kurdistanê

Cemiyeta Tealiya Kurdistanê an jî Cemiyeta Pêşketina Kurdistanê (CPK), partî û rêxisteneke kurd bu ku pêşî de di 6ê mijdara sala 1917an de bi nepenî li Stembolê hate damezrandin^[1] û piştre jî bi fermî wekê rêxistinek hatiye ragihandin ku di 17ê kanûna pêşîn a sala 1918an de damezrandina xwe ragihandiye.^[2] Navenda rêxistinê li Stembolê bû ku bi armanca avakirina dewleteke serbixwe yê li Kurdistanê hatibû damezrandin.^[3] Cemiyetê daxuyaniyên xwe yên ji bo Kurdistanek serbixwe an xweser li ser Peymana Sevrê û Çardeh Xalan ku ji hêla Woodrow Wilson ve hatine destnîşankirin ava kiriye.^[4] Di heman demê de cemiyetê gelek pêwendiyên herêmî li Bakurê Kurdistanê pêk anîbû.^[4]

Endam

Serokatiya komeleyê hema bêje wekî ya berî xwe ya deh sal berê bû ku hem Seyîd Ebdulqadir û hem jî Emîn Alî, digel Şerîf Paşa ku li sirgûnê bû, nûnerê wî birayê wî Fûad Paşa bû, di nav de bûn. Endamên din ên navdar ên komeleyê bi tevahî 176 kes bûn. Rifat Beg û Mistefa Yamûlkî di nav wan de bûn.^[5]

Struktura rêberiya cemiyetê:^[1]

Serok: Seyîd Ebdulqadir
Serokwezîr: Emîn Alî
Serokwezîr: Fûad Paşa
Sekreterê giştî: Hemdî Paşa
Xezînedar: Ebdullah Efendî

Armanc

Di çileya 1919an de, cemiyetê bi rêya Komîserê Bilind ê li Konstantînopolîsê Sir Somerset Gough-Calthorpe armancên xwe ji hikumeta brîtanî re eşkere kir. Name ji çar xalên sereke pêk dihat;^[6]

Herêmeke giştîkirin û erdnîgar yê diyarkirî ku ji kurdan re were veqetandin.
Kurd dê spasdar bin ku ji hêla Hêzên Hevpeyman ên Îtîfaqê ve heman îmtiyaz û muameleyek wekî ku ji ereb, ermenî, kildanî, suryanî û neteweyên din ên piçûk re bê cudahî di navbera nijad û dîn de hatî dayîn, sûd werbigirin.
Divê kurd bibin xwedî mafê serxwebûnê.
Bi taybetî kurd ji hikumeta Brîtanî lava dikin ku bi dilovanî maf û berjewendiyên wan biparêze û di rêya wan a ber bi şaristaniyê û pêşketinê ve alîkariya wan bike.

Di hezîrana 1919an de, di konferansa xwe ya salane de, cemiyetê deng da ku Çardeh Xalên Wilson di navenda bernameya xwe ya siyasî de bi cih bike û hişyarî da ku ger kurd di ewlekirina mafên xwe yên neteweyî de têk biçin, ew ê bindest û bê maf bimînin û dibe ku bi sedsalan girtî bimînin.^[6] Konferansê herwiha ragihand ku mafê kurdan heye ku şêweyê rêveberiya xwe li welatê xwe hilbijêrin û ku ji bo wan guncaw e ku ji bo bidestxistina mafên xwe yên neteweyî bixebitin, wekî neteweyên din û civakên cîran.^[6]

Herwiha armanca wê pêşxistina ziman û çanda kurdî bû. Di rêziknameya cemiyetê de, dihat gotin ku armanca wan piştgiriya refaha kurdan e.^[6]

Dîrok

Damezrênerên navdar û endamên destpêkê yên CTKê Seyîd Ebdulqedir û Seyîd Abdullah (ji neviyên Şêx Ubeydullahê), Emîn Alî Bedirxan, Kamiran Alî Bedirxan û Mehmet Alî Bedirxan (ji neviyên Bedirxan Beg) û Dr. Mehmet Şukru Sekban û yên din bûn. Ebdulqedir ji sala 1910an vir ve endamê meclîsa osmanî bû û piştî damezrandina CTKê jî di siyaseta osmanî de berdewam kir ku ew serokê wê yê yekem bû. Di sala 1919an de, şaxek jinan a SAKê hate damezrandin. Cemiyet di salên 1918/1919an de kovareke heftane Jîn derxist. Jîn bi osmanî û kurdî (zaravayên kurmancî û soranî) dihat weşandin.

Cemiyet di civînekê de li baregeha xwe ya li Stembolê bi yekdengî pêşniyara endamên xwe pejirand ku Şerîf Paşa wekî nûnerê yekane yê neteweya kurd di Konferansa Aştiyê ya Parîsê ya 1919an de were tayînkirin. Şandeyeke CTKê di Konferansa Aştiyê ya Parîsê de nûnertiya kurdan kir, li wir mafên siyasî yên kurdan xwest. Di eynî demê de, nakokiyên di navbera Seyîd Ebdulqedir ku parêzvanê xweseriyê di nav dewletek Tirkiyeyê ya pêşerojê de bû û Emîn Alî ku alîgirê serxwebûna kurdan bû, zêde bûn û di dawiyê de, rêxistin hate parvekirin û di sala 1920an de, Emîn Alî Cemiyeta Teawun û Tereqiyê ya Kurdan ava kir.

Sê meh piştî îmzekirina Peymana Sevrê, cemiyet piştgirî da serokên eşîra qoçgirî ku li herêma Dêrsim û Sêwasê serhildan kirin. Cemiyeta Tealiya Kurdistanê bi fermî serhildana Qoçgiriyê rêxistinkirî û fermandariya wê kiriye û herwiha roleke girîng a siyasî û îdeolojîk a nerasterast lîst. Di serdema agirbestê de, komele bi giranî li Stembolê bicîh bû û wekî rêxistina sereke ya siyasî ya sivîl a kurd xizmet kiriye ku bi rêyên dîplomatîk û qanûnî serxwebûnî diparast. Çend kesayetên bi cemiyetê ve girêdayî, di nav de Nûrî Dêrsimî jî, têkiliyên îdeolojîk û kesane bi serokên herêma Qoçgiriyê re diparastin. Bi rêya name û gotûbêjên siyasî, cemiyet beşdarî çarçovekirina serhildanê wekî beşek ji têkoşîneke berfirehtir a kurdan ji bo xwerêvebirinê kir, ne wekî serhildaneke tenê herêmî an eşîrî.^[7]

Di heman demê de, dîroknas tekez dikin ku Cemiyeta Tealiya Kurdistan ji hundir ve li ser karanîna berxwedana çekdarî dabeş bûye. Her çend hin endam bi tevgera Qoçgiriyê re sempatî nîşan didan jî, serokatiya payebilind a cemiyetê bi piranî alîgirê danûstandina dîplomatîk bi hêzên Hevpeyman re bû û li dijî serhildana pêşwext hişyarî dida. Van nakokiyên stratejîk şiyana cemiyetê ya dabînkirina piştgiriya madî an rêxistinî ji bo serhildêran sinordar kir.

Hilweşandin

Piştî serhildanê, CTKê ji aliyê meclîsa mezin a neteweyî ve hate qedexekirin. Serokên berê yên CTKê, bi taybetî serokê wê Seyîd Ebdulqadir, kurê wî Seyîd Mehmed, Dr. Fûad Berxo û rojnamevan Kemal Fewzî, di 27ê gulana 1925an de piştî ku ji aliyê Dadgeha Îstiqlalê ya Diyarbekirê ve bi tohmeta piştgirîkirina serhildana Şêx Seîdê hatin darizandin, hatin îdamkirin.^[8]

Yek ji serokên wê, Miqdad Midhet Bedirxan, weşangerê yekem rojnameya kurdî ya bi navê Kurdistan li Qahîreyê bû.

Binerê

Çavkanî

1 2 Ozoglu, Hakan (2004). Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries. SUNY Press. r. 147. ISBN 0791459934.
↑ Özoğlu, Hakan (1 kanûna paşîn 2004). Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries (bi îngilîzî). SUNY Press. rr. 88–89. ISBN 978-0-7914-5994-2.
↑ The Kurdish nationalist movement: opportunity, mobilization, and identity, by David Romano, p.28.
1 2 Olson 1989, r. 28-29.
↑ Chaliand, Gérard (1993). A People Without a Country: The Kurds and Kurdistan. Zed Books. r. 32. ISBN 1856491943.
1 2 3 4 Güneş, Murat Tezcür (2020). A Century of Kurdish Politics: Citizenship, Statehood and Diplomacy. Routledge. r. 16. ISBN 978-1000008449.
↑ McDowall 2004, rr. 144–146.
↑ Üngör, Umut. "Young Turk social engineering : mass violence and the nation state in eastern Turkey, 1913- 1950" (PDF). University of Amsterdam. r. 241. Roja gihiştinê 9 nîsan 2020.

[Ozoglu2004-1] 1 2 Ozoglu, Hakan (2004). Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries. SUNY Press. r. 147. ISBN 0791459934.

[Özoğlu2004-2] Özoğlu, Hakan (1 kanûna paşîn 2004). Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries (bi îngilîzî). SUNY Press. rr. 88–89. ISBN 978-0-7914-5994-2.

[knm-3] The Kurdish nationalist movement: opportunity, mobilization, and identity, by David Romano, p.28.

[FOOTNOTEOlson198928-29-4] 1 2 Olson 1989, r. 28-29.

[Chaliand1993-5] Chaliand, Gérard (1993). A People Without a Country: The Kurds and Kurdistan. Zed Books. r. 32. ISBN 1856491943.

[Güneş2020-6] 1 2 3 4 Güneş, Murat Tezcür (2020). A Century of Kurdish Politics: Citizenship, Statehood and Diplomacy. Routledge. r. 16. ISBN 978-1000008449.

[FOOTNOTEMcDowall2004144–146-7] McDowall 2004, rr. 144–146.

[:03-8] Üngör, Umut. "Young Turk social engineering : mass violence and the nation state in eastern Turkey, 1913- 1950" (PDF). University of Amsterdam. r. 241. Roja gihiştinê 9 nîsan 2020.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

Danegehên kontrola otorîteyê
Navneteweyî	VIAF
Neteweyî	Almanya DYA