Here naverokê

Enerjiya venûker

Girêdanan biguhêre
Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Concentrated solar power parabolic troughs in the distance arranged i
Wind turbines beside a red dirt road
The Three Gorges Dam on the Yangtze River in China
Biomass plant in Scotland.
Meselayên enerjiya venûker: konsepta enerjiya rojê li Spanyayê; enerjiya bayê li Afrîkaya Başûr; Bendava Sê Newala li ser çemê Yangtseyê li Çîn; biyoenerjî li Îskoçyayê.

Enerjiya venûker (ku jê re enerjiya kesk jî tê gotin) enerjiya ku ji çavkaniyên xwezayî yên venûker tê çêkirin e ku li gorî wexta însanan têne nûkirin. Cureyên enerjiya venûker yên herî zêde têne bikaranîn enerjiya rojê, enerjiya bayê, biyoenerjî û hîdroenerjî ne. Biyoenerjî û enerjiya jeotermal jî li hin welatan giring in. Sazkirinên enerjiya venûker dikarin mezin an biçûk bin û ji bo deverên bajarî û gundan guncan in. Enerjiya venûker pir caran bi elektrîkîfasyonê zêdetir re tê bikaranîn. Wê yekê gelek feydeyên xwe hene: elektrîk dikare germî û wesayîtan bi tesîr biguhezîne û di xala xerckirinê de paqij e.[1][2] Çavkaniyên enerjiya venûker yên guhêrbar ew in ku xwezaya wan guherbar e, wekî enerjiya bayê û enerjiya rojê. Berevajî vê, çavkaniyên enerjiya venûker yên kontrolkirî hîdroelektrîkiya bendavkirî, biyoenerjî, an enerjiya jeotermal in.

Ji bo ku enerjiyek wekî enerjiya venûker were hesibandin, divê ew çavkaniyeke bêdawî be.[3] Ji ber wê yekê, enerjiya nukleerî wekî enerjiyeke venûker nayê dîtin, ji ber ku ew xwe dispêre sotemeniya ku nayê venûker kirin.[4]

Di 40 salên borî de, sîstemên enerjiya venûker bi awayekî bilez hem bi tesîrtir û hem jî erzantir bûne.[5] Piriya mezin a kapasîteya elektrîkê ya nû ya ku li çaraliyê Dunyayê hatiye sazkirin, niha ji çavkaniyên venûker pêk tê.[6] Di deh salên dawî de, lêçûnên çavkaniyên enerjiya venûker, wekî enerjiya rojê û bayê, bi awayekî berbiçav kêm bûne; ew yek jî wan li hember sotemeniyên fosîl ên kevneşopî pêşbaztir kiriye.[7] Li hin herêmên coxrafyayî, enerjiya rojê (fotovoltaîk) an jî enerjiya bayê ya li ser bejahiyê, bûne vebijarkên herî erzan ji bo hilberîna elektrîka venûker.[8] Di navbera salên 2011 û 2021ê de, para enerjiya venûker di dabînkirina elektrîkê ya dunyayî de ji %20 derket %28ê. Enerjiya ji roj û bayê sebeba sereke ya vê zêdebûnê bû ku bi hev re ji %2 derket %10ê. Bikaranîna enerjiya fosîl ji %68 daket %62yê.[9] Di sala 2025ê de, enerjiya venûker %34ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anî (ku ew rêje di sala 2024ê de %32 bû), û tê texmîn kirin ku heta sala 2030ê ew rêje derbasî %43yê bibe.[10][11] Li gelek welatan, enerjiya venûker jixwe zêdetirî %20ê tevahiya dabînkirina enerjiyê pêk tîne; hin welat jî zêdetirî nîvê an heta hemû elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker bi dest dixin.[12][13]

Motîvasyona sereke ya bikaranîna enerjiya venûker li şûna sotemeniyên fosîl, kêmkirina belavbûna gazên serayê ye ku dibe sebeba guherîna avhewayê. Bi gelemperî, çavkaniyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêj dikin.[14] Enerjiyên venûker jî ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêjiya hewayê çêdikin, tenduristiya giştî baştir dikin, û kêmtir dengdar in.[14] Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonal texmîn dike ku ji bo ku heta sala 2050ê emîsyonên sifir ên net bi dest bixin, %90 ê elektrîka gerdûnî dê hewce bike ku ji hêla enerjiya nûjenkirî ve were hilberandin.[15] Leza heyî ya berfirehbûna enerjiya venûker ji wê rêjeya pêwîst a li seranserê dunyayê pir dûr e,[16] di nav de ekonomiyên mezin ên bi kapasîteyên darayî yên bilind ên wekî G7 û YE.[17]

Belavkirina enerjiya venûker hîn jî rastî astengan tê; bi taybetî alîkariyên darayî yên ji bo sotemeniyên fosîl,[18] xebatên lobîîzmê yên ji aliyê dabînkerên heyî yên enerjiyê ve,[19] û nerazîbûna herêmî ya li hemberî bikaranîna axê ji bo tesîsên enerjiya venûker.[20][21] Mîna hemû çalakiyên madenê, derxistina mîneralan ku ji bo gelek teknolojiyên enerjiya venûker pêwîst in jî, dibe sebeba zirarên hawirdorî.[22]

Hin kes enerjiya nukleerî jî wekî çavkaniyeke enerjiya venûker dibînin; her çend ew mesele cihê nîqaşê be jî, ji ber ku enerjiya nukleerî pêdivî bi derxistina uryanyûmê heye, çavkaniyeke ku nayê venûker kirin.

Nêrîna giştî

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
Çavkaniyên enerjiyê yên venûker, bi taybetî enerjiya rojê (fotovoltaîk) û enerjiya bayê, beşeke her ku diçe zêdetir a elektrîkê hildiberînin.[23]
Her çend çavkaniyên enerjiyê yên nûjenbar bi lez zêde dibin jî, komir, petrol û gaza xwezayî hîn jî çavkaniyên sereke yên enerjiyê li Dunyayê ne.[24]

Terîf

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Enerjiya venûker bi gelemperî wekî enerjiya ku ji diyardeyên xwezayî yên ku bi berdewamî diqewimin tê fêmkirin. Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonel wê wekî "enerjiya ku ji prosesên xwezayî tê wergirtin ku bi rêjeyek zûtir ji ya ku tê xerckirin têne nûkirin" terîf dike. Qûweta rojê, qûweta bayê, hîdroelektrîk, enerjiya jeotermal û biyoenerjî bi berfirehî têne pejirandin ku celebên sereke yên enerjiya venûker ne. Enerjiya venûker pir caran di çar waran de cihê sotemeniyên kevneşopî digire: hilberîna elektrîkê, germkirina ava germ/cîh, veguhastin û karûbarên enerjiyê yên gundan (ji derveyî torê).[25]

Her çend nêzî hemû şêweyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir emisyonên karbonê çêdikin jî, ew terim ne hevmane ye bi enerjiya kêm-karbonî. Hin çavkaniyên enerjiyê yên ne-venûker, wek enerjiya nukleerî, nêzîkî qet emisyonan çênakin, di eynî wextê de hin çavkaniyên enerjiya venûker dikarin pir karbon-zêde bikar bînin, wek şewitandina biyoenerjiyê heke bi çandina nebatên nû neyê telafîkirin.[26] Enerjiya venûker ji enerjiya domdar jî cuda ye, têgeheke bêtir abstrakt e ku hewl dide çavkaniyên enerjiyê li gorî tesîra wan a daîmî ya giştî li ser nifşên pêşerojê yên însanan kom bike. Mesela, biyoenerjî pir caran bi daristanên ne-domdar ve girêdayî ye.

Rola wê di çareserkirina guherîna avhewayê de

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Wekî beşek ji hewldana gerdûnî ya ji bo sinordarkirina guherîna avhewayê, piriya welatan soz dane ku emîsyonên gazên serayê sifir bikin. Di pratîkê de, ew tê vê maneyê ku sotemeniyên fosîl gav bi gav werin rakirin û li şûna wan çavkaniyên enerjiyê yên kêm-emîsyon hebin. Ew prosesa pir pêwîst ku wekî "guhertinên karbona kêm" tê binavkirin,[27] berevajî prosesên din ên veguheztinê yên ku lêzêdekirina enerjiyê jî di nav de ne, divê gelek caran were lezandin da ku guherîna avhewayê bi serkeftî were kêmkirin.[27] Di Konferansa Guherîna Avhewayê ya Neteweyên Yekbûyî ya 2023yê de, nêzîkî sê çaran welatên Dunyayê armanc danî ku kapasîteya enerjiya venûker heta sala 2030ê sê qat zêde bikin.[28] Yekîtiya Ewropayê di sala 2022yê de armanc kir ku heta eynî salê %40ê elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker hilberîne,[29] û heta sala 2025ê, %47ê hilberîna elektrîkê ya YEyê ji çavkaniyên venûker bû.[30]

Faydeyên din

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Enerjiya venûker li seranserê Dunyayê bi awayekî wekhevtir belav bûye, berevajî sotemeniyên fosîlî ku tenê di hejmareke sinorkirî ya welatan de kom bûne.[31] Herwiha, bi kêmkirina qirêjiya hewayê ya ku ji ber şewitandina sotemeniyên fosîlî çêdibe, faydeyên tenduristiyê jî peyda dike. Tê texmînkirin ku teserûfa potansiyel a li ser lêçûnên lênêrîna tenduristiyê li ser asta Dunyayê, salane digihîje trilyon dolarî.[32]

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
Enerjiya ji ronahiya rojê an çavkaniyên din ên enerjiyê yên venûker, ji bo hilanînê di amûrên wekî pîlên elektrîkê de, vediguhere enerjiya potansiyel. Ew enerjiya potansiyel a hilanî, paşê vediguhere elektrîkê û tevlî tora elektrîkê dibe; ew yek di wexteke de pêk tê ku çavkaniya enerjiyê ya bingehîn jî ne hazir be.
Qûweta texmînkirî ya enerjiyê di hefteyekê de, di gulana 2012 û gulan 2020ê de li Almanyayê; ew yek guherbariya di enerjiya roj û bayê de, hem di navbera rojan de û hem jî di navbera mehan de, temsîl dide.

Du formên herî giring ên enerjiya venûker, roj û bayê, çavkaniyên enerjiyê yên navber in: ew bi berdewamî peyda nabin ku di encamê de faktorên kapasîteya kêmtir dibin. Berevajî vê, santralên elektrîkê yên sotemeniya fosîl, santralên nukleerî û hîdroelektrîk bi gelemperî dikarin tam mîqdara enerjiya ku toreke elektrîkê di wextek diyarkirî de hewce dike hilberînin. Enerjiya rojê tenê di nav rojê de dikare were girtin, û bi îdeal di şert û mercên bê ewr de. Hilberîna enerjiya bayê ne tenê roj bi roj, lê heta meh bi meh jî dikare bi giringî biguhere.[33] Ew yek wexta ku ji sotemeniyên fosîl dûr dikevin dibe sebeba dijwarîyê: daxwaza enerjiyê dê pir caran ji ya ku çavkaniyên venûker dikarin peyda bikin bilindtir an kêmtir be.[34]

Di çaxa merkez de, ew guherbarî dibe ku hewce bike ku hin santralên elektrîkê yên bi gazê dixebitin an jî hilberîna din a belavkirinê li ser rewşa amade bimînin[35][36] heta ku têra hilanîna enerjiyê, bersiva daxwazê, başkirina torê, an jî qûweta barkirina bingehîn ji çavkaniyên ne-navber hebe. Di wexta dirêj de, hilanîna enerjiyê rêyek giring e ji bo çareserkirina navberbûnê.[37] Bikaranîna çavkaniyên enerjiya venûker yên cihêreng û torên jîr jî dikare bibe alîkar ku dabînkirin û daxwazê ​​​​bênavber were hevseng kirin.[38]

Girêdana sektora hilberîna enerjiyê bi sektorên din re dibe ku nermbûnê zêde bike: mesela sektora veguhastinê dikare bi barkirina wesayîtên elektrîkê û şandina elektrîkê ji wesayîtê bo torê were girêdan.[39] Bi eynî awayî sektora pîşesaziyê dikare bi hîdrojena ku bi elektrolîze tê hilberandin were girêdan,[40] û sektora avahiyan jî bi hilanîna enerjiya germî ji bo germkirin û sarkirina cihê were girêdan.[41]

Avakirina kapasîteya zêde ji bo hilberîna bayê û rojê dikare bibe alîkar ku hilberîna elektrîkê ya têrker were misoger kirin, tewra di hewaya xirab de jî. Di hewaya çêtirîn de, dibe ku hewce be ku hilberîna enerjiyê were kêm kirin eger ne gengaz be ku elektrîka zêde were bikaranîn an hilanîn.[42]

Hilanîna enerjiya elektrîkê

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Hilanîna enerjiya elektrîkê komek metodên ku ji bo hilanîna enerjiya elektrîkê têne bikaranîn e. Enerjiya elektrîkê di wextên ku hilberîn (bi taybetî ji çavkaniyên navber ên wekî enerjiya bayê, enerjiya geliyê, enerjiya rojê) ji xerckirinê zêdetir dibe de tê hilanîn, û wexta ku hilberîn ji xerckirinê kêmtir dibe vedigere torê. Hîdroelektrîk a hilanîna pompê ji %85 zêdetir ji hemî hilanîna qûweta rojê pêk tîne.[43] Pîl her ku diçe ji bo hilanînê û karûbarên alîkar ên torê[44] û ji bo hilanîna navmalî têne bikaranîn.[45] Hîdrojena kesk ji hêla lêçûnên sermayeyê ve li gorî hîdroelektrîk an pîlên pompê metodek ekonomiyê a hilanîna enerjiya venûker ya wextdirêj e.[46]

Ewlekariya dabînkirina enerjiyê

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Du çavkaniyên sereke yên enerjiya venûker, enerjiya rojê û enerjiya bayê, bi gelemperî di mîmariya hilberîna belavkirî de têne bikaranîn ku faydeyên taybetî pêşkêş dike û bi xetereyên taybetî re tê.[47] Xetereyên giring bi merkezkirina %90ê ji zincîrên dabînkirinê li welatekî yekane (Çîn) di sektora fotovoltaîk de ve girêdayî ne.[48] Sazkirina girseyî ya veguherînerên qûweta fotovoltaîk bi kontrola ji dûr ve, qelsiyên ewlehiyê û deriyên paşîn dibe sebeba êrîşên sîber ku dikarin hilberîna ji milyonan panelên nemerkezî yên fizîkî neaktîv bikin, di encamê de bi sedan gîgawatt qûweta sazkirî ji torê di yek kêliyê de winda dibin.[49][50] Êrîşên bi wî rengî bi rêya qelsiyên di sîstemên wan ên kontrol û çavdêriya ji dûr ve de, zeviyên enerjiya bayê hedef girtine.[51] Rêbernameya NIS2 ya ewropî bi berfirehkirina çarçoveya rêziknameyên ewlehiya sîber li bazara hilberîna enerjiyê qismî bersivê dide wan pirsgirêkan.[52] Analîzên dawî temsîl didin ku kapasîteya fotovoltaîk a rojê ya gerdûnî di sala 2024ê de ji 1 terawatt derbas bû, bi qasî %6-7 ji dabînkirina elektrîkê ya Dunyayê peyda dike.[53] Binesaziya enerjiya venûker jî ji bûyerên hewayê yên dijwar ên bi guherîna avhewayê ve girêdayî, wekî pêlên germê, şewatên daristanan, bahozên dijwar û lehiyê, her ku diçe xeternaktir dibe. Di şert û mercên germî an dûmanê yên dirêj de, dibe ku zeviyên enerjiya rojê kêm hilberînê bibînin, di eynî wextê de dibe ku turbînên bayê di wexta bûyerên bayê bilind de hewce bikin ku werin girtin an jî ji ber qeşa an aktîvîteya pêlan zirarê bibînin. Ew stresên têkildarî avhewayê dikarin li herêmên ku parên wan ên enerjiyên modern ên guhêrbar zêde ne, berdewamiya dabînkirina elektrîkê tehdît bikin. Di encamê de, hikûmet û operatorên şebekeyan standardên berxwedana avhewayê dipejirînin, binesaziyê xurt dikin, û protokolên bersiva awarte pêş dixin da ku ewlehiya enerjiyê di bin şert û mercên hewayê yên pir caran û giran de biparêzin.[54]

Çavkaniyên enerjî yên venûker

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Enerjiya rojê

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Roj miqdarek pir mezin enerjiyê derdixe ku ew enerjî di şiklê tîrêjên rojê (tîrêjên elektromanyetîk) de digihîje Dunyayê. Qûweta ku ji Rojê ber bi Dunyayê ve tê belavkirin, nêzî 174 PW (petawatt) e. Nêzî %30 ji van tîrêjan vedigerin (tên vegerandin); ew tê wê maneyê ku bi qasî 122 PW digihîje Dunyayê (atmosfer û rûyê wê). Ew jî salê dike nêzî 1,070 EWh (eksawatt-saet) ku ww yek niha bi qasî 7,500 qatê hewcedariya salane ya enerjiyê ya Dunyayê ye.

Enerjiya rojê dikare bi gelek awayan, hem rasterast û hem jî nerasterast, were bikaranîn. Bikaranîna rasterast bi rêya sîstemên fotovoltaîk û girtina germahiya rojê pêk tê. Wekî din, enerjiya rojê ya ku ji hêla atmosfer û rûyê Erdê ve tê kişandin dibe sebeba enerjiya mekanîkî, kînetîk û potansiyel. Enerjiya potansiyel wexta ku prosesên atmosferîk avê vediguhezînin bilindahiyên bilindtir çêdibe. Enerjiya rojê di eynî wextê de bi rêya prosesên meteorolojîk ên di atmosferê de bayê jî çêdike. Ew ba, girseyên hewayê yên tevger, enerjiya kînetîk (enerjiya bayê) dihewînin û li ser okyanûsan tîrêjan diafirînin (enerjiya pêlan). Nebat di wexta fotosentezê de tîrêjên rojê digirin, wê wekî komheyatê saz dikin ku paşê dikare ji bo veguherîna enerjiyê were bikaranîn. Bikaranîna germahiya hawirdorê, bi rêya pompên germê yên bi koleksiyonên jeotermal ên kêm kûr ve girêdayî an jî bi rêya sîstemên pompên germê yên hewa-bi-hewa, jî wekî celebek enerjiya rojê tê hesibandin.

Di prensîbê de, enerjiya rojê ne tenê rasterast, lê herwiha bi awayekî nerasterast jî, di şiklê bioenerjî, enerjiya bayê û enerjiya avê de, dikare were bikaranîn.

Enerjiya jeotermal

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Civat û kultur

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
Piraniya beşdarên anketê li Ewropayê ji bo şerê li dijî guherîna avhewayê piştgiriyê didin enerjiya venûker.[55]
Beşdarên anketê li Dewletên Yekbûyî, li gorî yên li Yekîtiya Ewropayê û Çînê, veberhênana di warê enerjiya venûker de wekî teklîfeke kêmtir giring dîtin.[56]

Santralên enerjiya rojê dikarin bi axa çandiniyê re pêşbaziyê bikin, di eynî çaxê de parkên bayê yên li ser peravê pir caran ji ber fikarên estetîkî û deng bi dijberiyê re rûbirû dimînin. Dijberên wisa pir caran wekî NIMBY têne binav kirin ("ne di bexçeya min"). Hin jîngehparêz ji pevçûnên kujer ên çûk û şevşevokan bi turbînên bayê re nîgeran in.[57] Herçend protestoyên li dijî parkên bayê yên nû carinan li çaraliyê Dunyayê çêdibin jî, anketên herêmî û miletî bi gelemperî piştgiriyek berfireh ji bo enerjiya rojê û bayê dibînin.[58] Dijberên enerjiya venûker carinan ji pîşesaziya sotemeniya fosîl piştgirî werdigirin û agahdariya xelet belav dikin da ku piştgiriya raya giştî ji bo enerjiya venûker têk bibin.[59]

Enerjiya bayê ya ku ji hêla civakê ve tê xwedîkirin carinan wekî rêyek ji bo zêdekirina piştgiriya herêmî ji bo parkên bayê tê pêşniyar kirin. Belgeyek Hikûmeta Keyaniya Yekbûyî ya 2011ê diyar kir ku "proje bi gelemperî îhtîmala serkeftinê zêdetir e, eger piştgiriya wan a giştî ya berfireh û razîbûna civakên herêmî hebe. Ew tê wê maneyê ku hem gotin û hem jî beşdarbûn ji civakan re were dayîn." Di salên 2000î û destpêka salên 2010î de, gelek projeyên enerjiya venûker li Almanya, Swêd û Danîmarkayê ji hêla civakên herêmî ve, bi taybetî bi rêya avahiyên kooperatîf, xwedî bûn.[60] Di salên piştî wê de, bêtir sazkirin li Almanya ji hêla pargîdaniyên mezin ve hatine kirin, lê xwedîtiya civakê li Danîmarkayê xurt dimîne.[61]

Tarîx

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Berî pêşketina bikaranîna komirê di nîvê sedsala 19ê de, yawaş hemû enerjiya ku dihat bikaranîn, enerjiya venûker bû. Bikaranîna herî kevn a naskirî ji enerjiya venûker, di şiklê komheyatiya kevneşopî de ji bo şewitandinê, vedigere zêdetirî milyonek sal berê. Bikaranîna komheyatê ji bo agir, heta bi sedan hezar sal şûnda jî, nebû tiştekî berbelav. Bikaranîna duyê a herî kevn a enerjiya venûker, dibe ku bikaranîna qûweta bayê be ji bo livandina keştiyan li ser avê. Ev pratîk wedigere nêzî 7000 sal berê, çaxa ku keştî li Kendava Farsê û li ser çemê Nîlê dihatin bikaranîn. Enerjiya jeotermal a ji çavkaniyên ava germ, ji çaxa paleolîtîk ve ji bo serşûştinê, û ji çaxa Romaya kevnar ve jî ji bo germkirina mekanan hatiye bikaranîn. Di çaxa tarîxî tomarkirî de, çavkaniyên sereke yên enerjiya venûker ya kevneşopî ew bûn: qûweta însan, qûweta heywanan, qûweta avê, qûweta bayê (wekî di aşên bayê yên ji bo hûrkirina dexlûdan de), û darên şewatê ku cureyekî komheyatî kevneşopî ne.

Di sala 1885ê de, Werner Siemens, derbarê vedîtina tesîra fotovoltaîk di rewşa hişk de, wiha nivîsî:

Bi kurtî, ez dikarim bibêjim ku giringiya zanistî ya vê vedîtinê çiqas mezin be jî, nirxê wê yê pratîkî jî bi eynî awayî diyar e; nemaze wexta ku em li ber çavan digirin ku çavkaniya enerjiya rojê hem bêdawî ye û hem jî bêpere ye, û herwiha piştî ku gî depoyên komirê yên li ser rûyê erdê xelas bûn û hatin jibîrkirin jî, ew enerjî dê heta çaxên bêhejmar li ser me bibare.

Max Weber di paragrafên dawî yên kitêba wî ya bi navê Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus (Etîka Protestan û Ruhê Kapîtalîzmê), ku di sala 1905ê de hatiye weşandin, de behsa dawiya sotemeniyên fosîl kiriye. Pêşxistina motorên bi enerjiya rojê heta destpêkirina Herba Dunyayî yê Duyê berdewam kir. Giringiya enerjiya rojê di meqeleyeke kovara Scientific American a sala 1911ê de wiha hatiye diyarkirin: "di pêşerojeke pir dûr de, piştî ku sotemeniyên xwezayî bi temamî xelas bûn, [enerjiya rojê] dê wekî tekane çavkaniya mayîna nifşa însanan bimîne."

Teoriya lûtkeya petrolê di sala 1956ê de hate weşandin. Di salên 1970î de, parêzvanên jîngehê pêşxistina enerjiya venûker pêş xistin; ew hem ji bo cîgirkirina petrolê di wexta ku ew bi temamî biqede, hem jî ji bo rizgarbûna ji girêdayîbûna bi petrolê ve bû, û di wê çaxê de yekê turbînên bayê yên ku elektrîkê hildiberînin derketin holê. Enerjiya rojê wexteke dirêj bû ku ji bo germkirin û sarkirinê dihat bikaranîn, lê heta sala 1980ê, panelên rojê ew qas biha bûn ku avakirina santralên mezin ên enerjiya rojê ne pêkan bû.

Xercên nû yên hikûmetê, rêzikname û polîtîkayan alîkariya pîşesaziya enerjiyên venûker kirin ku Krîza Fînansê ya sala 2008ê û Paşketina Mezin (Great Recession) ji gelek sektorên din çêtir derbas bikin. Di sala 2022yê de, enerjiyên venûker %30ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anîn; ew rêje di sala 1985ê de %21 bû.

Meselayên kevnar ên tarîxî

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Çavkanî

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
  1. ↑ Armaroli, Nicola; Balzani, Vincenzo (2011). "Towards an electricity-powered world". Energy and Environmental Science. 4 (9): 3193–3222. Bibcode:2011EnEnS...4.3193A. doi:10.1039/c1ee01249e.
  2. ↑ Armaroli, Nicola; Balzani, Vincenzo (2016). "Solar Electricity and Solar Fuels: Status and Perspectives in the Context of the Energy Transition". Chemistry – A European Journal. 22 (1): 32–57. Bibcode:2016ChEuJ..22...32A. doi:10.1002/chem.201503580. PMID 26584653.
  3. ↑ Nations, United. "What is renewable energy?". United Nations (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 19 tebax 2026.
  4. ↑ "Is nuclear energy renewable? | Natural History Museum". www.nhm.ac.uk (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 19 tebax 2026.
  5. ↑ "Global renewable energy trends". Deloitte Insights. Ji orîjînalê di 29 kanûna paşîn 2019 de hat arşîvkirin. Roja gihiştinê 28 kanûna paşîn 2019.
  6. ↑ "Renewable Energy Now Accounts for a Third of Global Power Capacity". irena.org. 2 nîsan 2019. Ji orîjînalê di 2 nîsan 2019 de hat arşîvkirin. Roja gihiştinê 2 kanûna pêşîn 2020.
  7. ↑ "2023 Levelized Cost Of Energy+". www.lazard.com (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 10 hezîran 2024.
  8. ↑ IEA (2020). Renewables 2020 Analysis and forecast to 2025 (Report). r. 12. Ji orîjînalê di 26 nîsan 2021 de hat arşîvkirin. Roja gihiştinê 27 nîsan 2021.
  9. ↑ "Renewables 2022". Global Status Report (renewable energies): 44. 14 hezîran 2019. Ji orîjînalê di 24 gulan 2019 de hat arşîvkirin. Roja gihiştinê 5 îlon 2022.
  10. ↑ "Electricity supply – Global Energy Review 2026 – Analysis". IEA (bi îngilîziya brîtanî). Roja gihiştinê 9 îlon 2026.
  11. ↑ "Renewable electricity – Renewables 2025 – Analysis". IEA (bi îngilîziya brîtanî). Roja gihiştinê 9 îlon 2026.
  12. ↑ Ritchie, Hannah; Roser, Max; Rosado, Pablo (kanûna paşîn 2024). "Renewable Energy". Our World in Data.
  13. ↑ Sensiba, Jennifer (28 çiriya pêşîn 2021). "Some Good News: 10 Countries Generate Almost 100% Renewable Electricity". CleanTechnica. Ji orîjînalê di 17 çiriya paşîn 2021 de hat arşîvkirin. Roja gihiştinê 22 çiriya paşîn 2021.
  14. 1 2 Ehrlich, Robert; Geller, Harold A.; Geller, Harold (2018). Renewable energy: a first course (Çapa 2nd). Boca Raton London New York: Taylor & Francis, CRC Press. ISBN 978-1-138-29738-8.
  15. ↑ "Rapid rollout of clean technologies makes energy cheaper, not more costly". International Energy Agency (bi îngilîzî). 30 gulan 2024. Roja gihiştinê 31 gulan 2024.
  16. ↑ Cherp, Aleh; Vinichenko, Vadim; Tosun, Jale; Gordon, Joel A.; Jewell, Jessica (19 tîrmeh 2021). "National growth dynamics of wind and solar power compared to the growth required for global climate targets". Nature Energy. 6 (7): 742–754. Bibcode:2021NatEn...6..742C. doi:10.1038/s41560-021-00863-0.
  17. ↑ Suzuki, Masahiro; Jewell, Jessica; Cherp, Aleh (kanûna pêşîn 2023). "Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets". Energy Research & Social Science. 106 103281. Bibcode:2023ERSS..10603281S. doi:10.1016/j.erss.2023.103281. hdl:20.500.14018/14250.
  18. ↑ Timperley, Jocelyn (21 çiriya pêşîn 2021). "Why fossil fuel subsidies are so hard to kill". Nature. 598 (7881): 403–405. Bibcode:2021Natur.598..403T. doi:10.1038/d41586-021-02847-2. PMID 34671143.
  19. ↑ Lockwood, Matthew; Mitchell, Catherine; Hoggett, Richard (gulan 2020). "Incumbent lobbying as a barrier to forward-looking regulation: The case of demand-side response in the GB capacity market for electricity". Energy Policy. 140 111426. Bibcode:2020EnPol.14011426L. doi:10.1016/j.enpol.2020.111426. hdl:10871/120327.
  20. ↑ Susskind, Lawrence; Chun, Jungwoo; Gant, Alexander; Hodgkins, Chelsea; Cohen, Jessica; Lohmar, Sarah (hezîran 2022). "Sources of opposition to renewable energy projects in the United States". Energy Policy (bi îngilîzî). 165 112922. Bibcode:2022EnPol.16512922S. doi:10.1016/j.enpol.2022.112922.
  21. ↑ "Net Zero by 2050 – Analysis". IEA (bi îngilîziya brîtanî). 18 gulan 2021. Roja gihiştinê 19 adar 2023.
  22. ↑ Isaacs-Thomas, Bella (1 kanûna pêşîn 2023). "Mining is necessary for the green transition. Here's why experts say we need to do it better". PBS NewsHour (bi îngilîziya amerîkî). Roja gihiştinê 31 gulan 2024.
  23. ↑ "Electricity production by source, World". Our World in Data, crediting Ember. Ji orîjînalê di 1 kanûna pêşîn 2024 de hat arşîvkirin. OWID credits "Source: Ember's Yearly Electricity Data; Ember's European Electricity Review; Energy Institute Statistical Review of World Energy".
  24. ↑ "GCB 2025". Global Carbon Budget. 2026. Ji orîjînalê di 8 sibat 2026 de hat arşîvkirin. GCB links to downloadable data at "Figures from the Global Carbon Budget 2025 / 34: Global energy use by category". CICERO Center for International Climate Research. 2026. Ji orîjînalê di 1 adar 2026 de hat arşîvkirin.
  25. ↑ REN21 Renewables Global Status Report 2010.
  26. ↑ Ehrlich, Robert; Geller, Harold A.; Geller, Harold (2018). Renewable energy: a first course (Çapa 2nd). Boca Raton London New York: Taylor & Francis, CRC Press. ISBN 978-1-138-29738-8.
  27. 1 2 Suzuki, Masahiro; Jewell, Jessica; Cherp, Aleh (kanûna pêşîn 2023). "Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets". Energy Research & Social Science. 106 103281. Bibcode:2023ERSS..10603281S. doi:10.1016/j.erss.2023.103281. hdl:20.500.14018/14250.
  28. ↑ "COP28: New deals and evasive tactics". The economist (bi îngilîziya brîtanî). 19 kanûna pêşîn 2023. Roja gihiştinê 4 nîsan 2024.
  29. ↑ Abnett, Kate (20 nîsan 2022). "European Commission analysing higher 45% renewable energy target for 2030". Reuters (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 29 nîsan 2022.
  30. ↑ "47% of EU's electricity came from renewables in 2025". ec.europa.eu (bi îngilîziya brîtanî). 19 adar 2026. Roja gihiştinê 21 tîrmeh 2026.
  31. ↑ Overland, Indra; Juraev, Javlon; Vakulchuk, Roman (çiriya paşîn 2022). "Are renewable energy sources more evenly distributed than fossil fuels?". Renewable Energy. 200: 379–386. Bibcode:2022REne..200..379O. doi:10.1016/j.renene.2022.09.046. hdl:11250/3033797.
  32. ↑ Scovronick, Noah; Budolfson, Mark; Dennig, Francis; Errickson, Frank; Fleurbaey, Marc; Peng, Wei; Socolow, Robert H.; Spears, Dean; Wagner, Fabian (7 gulan 2019). "The impact of human health co-benefits on evaluations of global climate policy". Nature Communications. 10 (1): 2095. Bibcode:2019NatCo..10.2095S. doi:10.1038/s41467-019-09499-x. PMC 6504956. PMID 31064982.
  33. ↑ Wan, Y. H. (kanûna paşîn 2012). Long-term wind power variability (PDF) (bi îngilîzî). National Renewable Energy Laboratory.
  34. ↑ Olauson, Jon; Ayob, Mohd Nasir; Bergkvist, Mikael; Carpman, Nicole; Castellucci, Valeria; Goude, Anders; Lingfors, David; Waters, Rafael; Widén, Joakim (7 çiriya paşîn 2016). "Net load variability in Nordic countries with a highly or fully renewable power system". Nature Energy. 1 (12) 16175. Bibcode:2016NatEn...116175O. doi:10.1038/nenergy.2016.175.
  35. ↑ Swartz, Kristi E. (8 kanûna pêşîn 2021). "Can U.S. phase out natural gas? Lessons from the Southeast". E&E News (bi îngilîziya amerîkî). Roja gihiştinê 2 gulan 2022.
  36. ↑ "Climate change: phase out gas power by 2035, say businesses including Nestle, Thames Water, Co-op". Sky News (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 2 gulan 2022.
  37. ↑ Roberts, David (30 çiriya paşîn 2018). "Clean energy technologies threaten to overwhelm the grid. Here's how it can adapt". Vox (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 20 nîsan 2024.
  38. ↑ "AI and other tricks are bringing power lines into the 21st century". The Economist. Roja gihiştinê 12 gulan 2024.
  39. ↑ Ramsebner, Jasmine; Haas, Reinhard; Ajanovic, Amela; Wietschel, Martin (tîrmeh 2021). "The sector coupling concept: A critical review". WIREs Energy and Environment. 10 (4) e396. Bibcode:2021WIREE..10E.396R. doi:10.1002/wene.396.
  40. ↑ "4 questions on sector coupling". Wartsila.com (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 15 gulan 2022.
  41. ↑ "Intelligent, flexible Sector Coupling in cities can double the potential for Wind and Solar". Energy Post (bi îngilîziya brîtanî). 16 kanûna pêşîn 2021. Ji orîjînalê hat arşîvkirin. Roja arşîvkirinê: 27 gulan 2022. Roja gihiştinê 15 gulan 2022.{{cite web}}: CS1 maint: unfit URL (lînk)
  42. ↑ IEA (2020). World Energy Outlook 2020. International Energy Agency. r. 109. ISBN 978-92-64-44923-7. Ji orîjînalê di 22 tebax 2021 de hat arşîvkirin.
  43. ↑ "Hydropower Special Market Report – Analysis". IEA. 30 hezîran 2021. Roja gihiştinê 31 kanûna paşîn 2022.
  44. ↑ "What role is large-scale battery storage playing on the grid today?". Energy Storage News (bi îngilîziya amerîkî). 5 gulan 2022. Roja gihiştinê 9 gulan 2022.
  45. ↑ Heilweil, Rebecca (5 gulan 2022). "These batteries work from home". Vox (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 9 gulan 2022.
  46. ↑ Lipták, Béla (24 kanûna paşîn 2022). "Hydrogen is key to sustainable green energy". Control. Roja gihiştinê 12 sibat 2023.
  47. ↑ Gordon, Samuel; McGarry, Connor; Bell, Keith (2022). "The growth of distributed generation and associated challenges: A Great Britain case study". IET Renewable Power Generation (bi îngilîzî). 16 (9): 1827–1840. Bibcode:2022IRPG...16.1827G. doi:10.1049/rpg2.12416.
  48. ↑ Lipke, Alexander; Oertel, Janka; O'Sullivan, Daniel (29 gulan 2024). "Trust and trade-offs: How to manage Europe's green technology dependence on China". ECFR (bi îngilîziya brîtanî). Roja gihiştinê 12 kanûna pêşîn 2024.
  49. ↑ "Hacking Rooftop Solar Is a Way to Break Europe's Power Grid". Bloomberg.com (bi îngilîzî). 12 kanûna pêşîn 2024. Roja gihiştinê 12 kanûna pêşîn 2024.
  50. ↑ "The gigantic and unregulated power plants in the cloud". Bert Hubert's writings. 19 tebax 2024. Roja gihiştinê 12 kanûna pêşîn 2024.
  51. ↑ Tam, Kimberly (5 îlon 2024). "How cyberattacks on offshore wind farms could create huge problems". The Conversation (bi îngilîziya amerîkî). Roja gihiştinê 12 kanûna pêşîn 2024.
  52. ↑ "SolarPower Europe calls for stronger cybersecurity measures". pv magazine International (bi îngilîziya amerîkî). 12 tîrmeh 2024. Roja gihiştinê 12 kanûna pêşîn 2024.
  53. ↑ Smith, J. (2024). "Global solar PV capacity surpassed 1 TW". Nature Energy. 9 (3): 210–218. doi:10.1038/s41560-024-00001-x (neaktîv 21 çiriya paşîn 2025).{{cite journal}}: CS1 maint: DOI inactive as of 2025 (lînk)
  54. ↑ "Catching the sun: Adapting solar power to the challenges of climate change | Swiss Re". www.swissre.com (bi îngilîzî). 17 tîrmeh 2024. Roja gihiştinê 13 çiriya paşîn 2025.
  55. ↑ European Investment Bank (20 nîsan 2022). The EIB Climate Survey 2021-2022 - Citizens call for green recovery (bi îngilîzî). European Investment Bank. ISBN 978-92-861-5223-8.
  56. ↑ "The EIB Climate Survey, Fifth Edition" (PDF). European Investment Bank. 2023. r. 9. doi:10.2867/055829. Ji orîjînalê di 24 kanûna pêşîn 2025 de hat arşîvkirin (PDF).
  57. ↑ Hogan, Brianne (3 adar 2020). "Is it possible to build wildlife-friendly windfarms?". BBC.
  58. ↑ Spencer, Brian Kennedy and Alison (8 hezîran 2021). "Most Americans support expanding solar and wind energy, but Republican support has dropped". Pew Research Center (bi îngilîziya amerîkî). Roja gihiştinê 31 gulan 2024.
  59. ↑ Gabbatiss, Josh; Lempriere, Molly (28 tebax 2025). "Factcheck: 16 misleading myths about solar". Carbon Brief (bi îngilîziya brîtanî). Roja gihiştinê 5 tîrmeh 2026.
  60. ↑ Morris C & Pehnt M, German Energy Transition: Arguments for a Renewable Energy Future Girêdana arşîvê 3 nîsan 2013 li ser Wayback Machine, Heinrich Böll Foundation, November 2012
  61. ↑ "Energy Communities". Nordic Cooperation (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 31 gulan 2024.

Bîbliyografî

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
Ji "https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Enerjiya_venûker&oldid=2100019" hatiye standin.