Rewolucja kubańska

Rewolucja kubańska

zimna wojna
Trasa przemarszów Armii Partyzanckiej
Czas	26 lipca 1953 – 1 stycznia 1959
Miejsce	Kuba
Przyczyna	dyktatura generała Batisty
Wynik	ucieczka Batisty i przejęcie władzy przez rewolucjonistów
Strony konfliktu
siły rządowe (reżim Batisty) Wsparcie: Stany Zjednoczone (do 1958) Ruch 26 Lipca Studencka Dyrekcja Rewolucyjna Drugi Front Narodowy Escambray
Dowódcy
Fulgencio Batista Eulogio Cantillo Fernando Neugart José Quevedo Pérez Alberto del Rio Chaviano Joaquín Casillas † Cornelio Rojas † Fernández Suero Cándido Hernández Alfredo Abon Lee Fidel Castro Raúl Castro Ernesto Guevara Abel Santamaría † Huber Matos Camilo Cienfuegos Juan Almeida Bosque Frank País † René Ramos Latour † Roberto Rodríguez † Humberto Sorí Marin José Quevedo Pérez Eloy Gutiérrez Menoyo William Alexander Morgan José Antonio Echeverría † Rolando Cubela Secades
Siły
20 000 (1958) 3000 (1958)
Straty
2000 zabitych przejęte przez wroga: 1 czołg M4 Sherman, 12 moździerzy, 2 bazook, 33 karabiny maszynowe, 142 karabiny M1 Garand, 200 karabinków Cristobal 2 1000 zabitych
brak współrzędnych

Rewolucja kubańska – trwająca w latach pięćdziesiątych XX wieku rewolucja przeciwko dyktaturze Fulgencio Batisty, który rządził Kubą w latach 1952–1959. Głównym powodem jej wybuchu był zamach stanu z 10 marca 1952 roku, w wyniku którego generał Batista obalił demokratycznie wybranego prezydenta kraju Carlosa Prío Socarrása, wiedząc, że przegra zaplanowane na czerwiec wybory. W odpowiedzi na pucz Batisty i niemożność pokojowego odsunięcia go od władzy wyłoniło się wiele ugrupowań rewolucyjnych zamierzających obalić dyktatora przemocą, w tym m.in. Ruch 26 Lipca, Studencka Dyrekcja Rewolucyjna i Drugi Front Narodowy Escambray.

Rewolucja kubańska wywarła znaczący wpływ na zewnętrzne relacje Kuby (napięcia ze Stanami Zjednoczonymi, sojusz z ZSRR, wspieranie innych rewolucyjnych, lewicowych, antyimperialistycznych i antykolonialnych ruchów walczących z proamerykańskimi dyktaturami w Ameryce Łacińskiej, a także poza nią). Dodatkowo, stała się ona przyczyną i wzorem rewolucji w innych krajach, czego najdokładniejszymi przykładami były m.in. prowadzona przez Sandinistowski Front Wyzwolenia Narodowego rewolucja nikaraguańska w latach 1961–1979, działalność wielu socjalistycznych partyzantek podczas wojny domowej przeciw dyktaturze w Gwatemali i walka salwadorskiego Frontu Wyzwolenia Narodowego im. Farabunda Martíego przeciw lokalnej juncie. Po początkowych nadziejach na demokrację, doprowadziła do ustanowienia pierwszego państwa komunistycznego na półkuli zachodniej, zaledwie 150 km od wybrzeża USA, a w popkulturze zapisał się stereotyp romantycznej garstki brodatych bojowników (barbudos) dżungli walczących z autorytarnym, skorumpowanym reżimem. Najbardziej znanymi figurami rewolucji okazali się Fidel Castro oraz Ernesto "Che" Guevara.

Tło

1898–1924: Wczesna republika, niestabilność i zależność od USA

Do 1898 Kuba pozostawała kolonią hiszpańską zarządzaną przez lojalnych wobec Madrytu kolonią, przy czym w XIX wieku zaczał rosnąć w siłę ruch niepodległościowy, co wywołało zrywy antykolonialne w latach 1868–1878 (wojna dziesięcioletnia), i 1879–1880 i ostatecznie w latach 1895–1898, związane z postaciami takimi jak Carlos Manuel de Céspedes czy José Martí. Sytuacja ta zmieniła się po interwencji Stanów Zjednoczonych i wojnie amerykańsko-hiszpańskiej. Po zawarciu traktatu paryskiego Amerykanie rządzili wyspą do 1902 roku, po czym oficjalnie wycofali się, dając Kubie niepodległość. Ta jednak nie wiązała się z pełną suwerennością, gdyż USA uzyskały bazę wojskową Guantanamo w południowo-wschodniej części kraju, a do konstytucji nowo powstałego państwa wpisano zapis o możliwości interwencji Stanów Zjednoczonych w przypadku zagrożenia niepodległości Kuby lub stabilności jej rządu. Pierwszym prezydentem Kuby został wówczas Tomás Estrada Palma. Wybory w grudniu 1905 opozycja oskarżyła o bycie sfałszowanymi, co wywołało niestabilność kraju. Estrada Palma zaprosił amerykańskie wojska, samemu rezygnując. W latach 1906–1909 wyspę ponownie okupowała armia amerykańska, z gubernatorem Williamem Taftem (późniejszym prezydentem USA), a następnie Charlesem Edwardem Magoonem na czele. Po wolnych wyborach w 1908 roku prezydentem został liberał José Miguel Gómez (prezydent Kuby w latach 1909–1913). Po nim rządzili konserwatysta Mario García Menocal (1913–1921) oraz liberał Alfredo Zayas (1921–1925). Jednak nawet ten okres wiązał się z mniejszymi interwencjami amerykańskimi w roku 1912 (wojna wywołana przez delegalizację antyrasistowskiej partii afrokubańskiej) i 1917 (tłumienie antyrządowej rebelii liberałów, którzy oskarżyli Menocala o sfałszowanie wyborów w 1916 roku). Gospodarczo lata te charakteryzował tzw. "Taniec Milionów" (hiszp. Danza de los Millones; 1914–1920) - boom gospodarczy, po którym w 1920 roku nastąpił krach finansowy, gdy produkcja cukru w Europie została wznowiona, a ceny kubańskiego cukru drastycznie spadły.

1925–1933: Dyktatura Gerardo Machado i pierwsza rewolucja

Gerardo Machado – przywódca Kuby w latach 1925–1933

W listopadzie 1924 prezydentem wybrany został Gerardo Machado, generał z okresu wojny o niepodległość Kuby (1895–1898) i członek Partii Liberalnej. Swoją kampanię zbudował na hasłach sprzeciwu wobec korupcji, modernizacji dróg i budowy szkół. Szybko jednak, bo już w 1927 roku, Machado zaczął wykraczać poza granice władzy prezydenckiej wyznaczonej przez konstytucję, a w 1928 zorganizował sfałszowane i niekonkurencyjne wybory, w których zapewnił sobie drugą kadencję, łamiąc wcześniejszą obietnice niedokonywania reelekcji.

O ile pierwsza kadencja Machado (1925–1929) charakteryzowała się dobrobytem ograniczającym ilość buntów przeciw nowo budowanej autorytarnej dyktaturze, tak po wielkim kryzysie niezadowolenie jego rządami wzrosło, a on sam zaczął stosować terror w celu utrzymania władzy. Najsilniejszą grupą opozycyjną walczącą z reżimem Machado z użyciem przemocy okazała się organizacja ABC, a także Studenckio Dyrektoriat Rewolucyjny. Bunty wybuchały również na prowincji, czego przykładem była partyzantka Juana Blasa Hernándeza.

Przywódcy rewolty sierżantów w 1933 roku, od lewej: Dr. Ramón Grau, Sergio Carbó i sierżant Fulgencio Batista

Ostatecznie dyktaturę Machado obalił strajk generalny, który wybuchł pod koniec lipca 1933 roku. 12 sierpnia dyktator uciekł z kraju, a na krótki czas władzę przejął Carlos Manuel de Céspedes, syn wspomnianego bohatera wojny z 1868 roku. Jego tymczasową prezydenturę zakończyła jednak już 5 września tzw. rewolta sierżantów - niezadowoleni z braku większych reform społecznych niżsi rangą wojskowi pod wodzą młodego oficera Fulgencio Batisty, przy wsparciu studentów, obalili rząd Céspedesa. Zapoczątkowało to okres Rządu Studniowego kierowanego przez Ramóna Graua San Martína, kubańskiego lekarza i lidera studentów więzionego za czasów Machado. Jego administracja, składająca się z ugrupowań lewicowych i progresywnych, wprowadziła ośmiogodzinny dzień pracy, podniosła płacę minimalną, utworzyła Departament Pracy, przynała pełną autonomię Uniwersytetowi Hawańskiemu, prawa wyborcze kobietom, a także usiłowała dokonać reformy rolnej. Grau jednostronnie odrzucił także poprawkę Platta, która dawała USA prawo do interwencji w sprawy wewnętrzne Kuby.

Fulgencio Batista (1938)

Rząd Ramóna Graua postrzegany był jednak przez Stany Zjednoczone jako zbyt radykalny i nie został uznany przez Waszyngton. W intrydze zorganizowanej przez Batistę przy cichym wsparciu USA, prezydent Grau został zmuszony do rezygnacji, a faktycznym przywódcą Kuby (jako szara eminencja) został Batista. Choć oficjalnie rządzili cywilni prezydenci, to on sprawował realną władzę zza kulis jako szef armii.

1934–1940: Nieoficjalne rządy Fulgencio Batisty

Prowadzona przez Franklina D. Roosevelta polityka "Dobrego Sąsiada" (ang. Good Neighbor policy) umożliwiła jednak oficjalne uchylenie poprawki Platta w maju 1934 roku, choć Stany Zjednoczone zachowały bazę wojskową w Guantanamo.

W marcu 1935 wybuchł kolejny strajk generalny, w którym udział wzięło około pół miliona ludzi. Batista zareagował wówczas ich brutalnym stłumieniem, wprowadzeniem stanu wojennego, zdelegalizowaniem związków zawodowych i ograniczeniem praw obywatelskich.

W maju 1936 wybory prezydenckie wygrał Miguel Mariano Gómez, syn prezydenta José Miguela Gómeza, który jednak wszedł w konflikt z wpływami Batisty, a w grudniu tego samego roku kontrolowany przez Batistę parlament dokonał impeachmentu Gómeza, co pokazało, że armia miała decydujący głos w państwie.

Liberalizacja

Z czasem, w odpowiedzi na rosnącą izolację kraju i presję międzynarodową, przychylny Batiście Kongres uchwalił w 1937 amnestię dla krytyków rządu i na powrót liderów opozycji, takich jak wygnany po 1934 Ramón Grau. W 1938 roku ponownie legalna stała się działalność opozycyjna, zalegalizowano m.im. Prawdziwą Partię Kubańskiej Rewolucji Graua, a także partię komunistyczną (która, wbew pozorom, poparła wówczas Batistę i wspierała go w późniejszej kampanii prezydenckiej). W 1939 zbudowano Centralną Konfederację Pracowników Kuby (hiszp. Condederación de Trabajadores de Cuba) - najsilniejszy związek zawodowy na wyspie.

1940–1952

Ramón Grau – prezydent Kuby w latach 1933–1934 i 1944–1948

Batista po wybraniu demokratycznie na urząd prezydenta Kuby (1940)

W lipcu 1940 Batista zwołał Zgromadzenie Konstytucyjne w celu napisania nowej, demokratycznej konstytucji. W dialogu brały udział różne środowiska opozycyjne - od konserwatystów, przez Graua, aż po komunistów. Ostatecznie kubańska konstytucja stała się jedną z najbardziej progresywnych w regionie, ucieleśniając postulaty rewolucji z 1933 roku. Wprowadziła ona ubezpieczenia społeczne i zakazała dyskryminacji rasowej.

14 lipca odbyły się wolne wybory prezydenckie, w których Batista został demokratycznie wybrany na urząd prezydenta Kuby, mając po swojej stronie Demokratyczną Koalicję Socjalistyczną współtworzoną przez komunistów, pokonując zarazem Ramóna Graua.

Lider opozycji Ramón Grau został natomiast wybrany prezydentem w wyborach z 1944 roku, wygrywając nad popieranym przez ustępującego prezydenta Batistę Carlosem Saladrigasem.

W wyborach z 1948 roku prezydentem wybrany został popierany przez ustępującego prezydenta Graua Carlos Prío Socarrás.

W 1952 roku Batista początkowo zamierzał kandydować w wyborach, jednak widząc, że jego poparcie figuruje dopiero na trzecim miejscu w sondażach, zdecydował się 10 marca na zamach stanu przeciw prezydentowi Prío, ustanawiając dyktaturę wojskową na trzy miesiące przed planowanymi wyborami.

Historia

Pierwszą próbą zbrojnego powstania przeciwko rządom generała Fulgencio Batisty była akcja z lipca 1953 roku. Wówczas grupa młodzieży, której przewodził Fidel Castro zaatakowała koszary Moncada w Santiago de Cuba. Castro został aresztowany. Wolność odzyskał po amnestii z 1955 roku. Wyemigrował do Meksyku gdzie wraz z innymi uczestnikami ataku zorganizował Ruch 26 Lipca (M-26). Program grupy głosił hasła rewolucji demokratycznej i narodowej, obalenia dyktatury, przeprowadzenia reformy rolnej i organizacji powszechnych wyborów. Pod względem ideologicznym odwoływał się do radykalnie nacjonalistycznej ideologii José Martí.

Do ponownej akcji zbrojnej przeciwko reżimowi doszło w grudniu 1956 roku. Wówczas Castro i sformowany w Meksyku oddział dysydentów liczący ok. 90 osób, wylądował na Kubie na jachcie „Granma”. Pokonany przez siły rządowe, wraz z niewielką grupą bojowników schronił się w górach Sierra Maestra, gdzie powołał Armię Powstańczą. Na wiosnę 1957 roku liczebność partyzantki wzrosła, aktywizacji uległy również inne grupy opozycji. 13 marca tego roku Dyrektoriat Rewolucyjny bez powodzenia zaatakował Pałac Rządowy, celem zabicia prezydenta. We wrześniu w Cienfuegos doszło do buntu załogi bazy marynarki wojennej. W przeciągu roku Armia Powstańcza skonsolidowała się w górach, a struktury Ruchu 26 Lipca przystąpiły do intensywnych akcji bojowych w miastach. Po porażce strajku generalnego z 9 kwietnia 1958 roku Castro i komendanci Armii Powstańczej przejęli pełnię władzy w M-26. Na wiosnę 1958 roku partyzanci odparli natarcie 10 tysięcy żołnierzy odnosząc zwycięstwo nad nimi w bitwie pod El Jigüe. Licząca 800 bojowników Armia Powstańcza przeszła do kontrofensywy. Do rewolucji dołączyli komuniści, którzy zawiązali sojusz z lewicowym skrzydłem M-26.

We wrześniu 1958 roku kolumna dowodzona przez Che Guevarę zeszła z gór i ruszyła na zachód kraju. W październiku z kolei oddziały Castro rozpoczęły ofensywę i ruszyły w stronę Hawany (uprzednio zajmując Las Villas). 20 października Castro wydał dekret powstańczy o reformie rolnej. 3 listopada tego samego roku M-26 zaapelowało o bojkot wyborów powszechnych, co zostało masowo przyjęte przez społeczeństwo. 1 stycznia następnego roku kolumna Guevary zdobyła miasto Santa Clara. Oddziały Che wzięły do niewoli 3500 żołnierzy i utorowały siłom Castro drogę do stolicy. Jeszcze tego samego dnia Batista i inni przywódcy reżimu uciekli z kraju. W obliczu próby przejęcia władzy przez wojsko, Castro rozkazał Armii Powstańczej uderzenie na Santiago de Cuba i Hawanę oraz wezwał do strajku generalnego. 2 lutego Camilo Cienfuegos prowadzący do walki 500 partyzantów zajął ogarniętą przez strajk stolicę. Przejęcie stolicy odbyło się bez walki, a tamtejszy garnizon natychmiastowo skapitulował.

16 lutego 1959 roku Castro objął stanowisko premiera. W lipcu formalnie władza przeszła w ręce Castro i Armii Powstańczej. Rząd rewolucyjny został uznany przez państwa socjalistyczne, a także Stany Zjednoczone, Francję i Wielką Brytanię. Rząd ten w 1960 roku znacjonalizował gospodarkę, wywłaszczając przy tym przedsiębiorstwa należące do kapitału amerykańskiego. Kraj opuścili oponenci polityczni Castro. 15 kwietnia 1961 roku Castro proklamował socjalistyczny charakter rewolucji kubańskiej.