დინორეშა გინულა

საქორთუო

რსხილეფიშ რედაქტირაფა
ვიკიპედიაშე
თე ხასჷლა გვერდო თხილერი რე რედაქტირაფაშო
საქართველო
საქორთუო
საქორთუოშ
შილა გერბი
დევიზი: „ძალა ერთობაშია“
„ჭყანა ართობას რე”
ჰიმნი: საქორთუოშ სახენწჷფო ჰიმნი
„თავისუფლება“
საქორთუოშ ორენი
ნანანოღა
(დო უკაბეტაშ ნოღა) 		ქართი

41°43′ ოორ. გ. 44°47′ ელ. გ. / 

ოფიციალურ ნინა(ეფი) ქორთულ
აფხაზურ 1 [1]
თარობა უნიტარულ საპარლამენტო რესპუბლიკა
 -  პრეზიდენტი მიხეილ ყაველაშვილი
 -  პრემიერ-მინისტრი ირაკლი კობახიძე
 -  პარლამენტიშ დუდმახვენჯი შალვა პაპუაშვილი
ფართობი
 -  გვალო 69 700 კმ2 (121-ა)
მახორობა
 -  2020 ფასებათ 3 716 900 კოჩი 2[2] (131-ა)
 -   census 3 713 804 3 
 -  მეჭედალა 53.5 კოჩი/კმ² ად/კმ2 (137-ა)
ედპ (ჸუპ) 2016 ფასებათ
 -  გვალო $35.6 მილიარდი[3] (117-ა)
 -  ართ მახორუშე $9500 
აგი (2020) 0.754 (76-ა)
ვალუტა ლარი 4 (GEL)
ბორჯიშ ორტყაფუ UTC+04:00[4]
Internet TLD .ge
ოტელეფონე კოდი +995

1აფხაზეთიშ ავტონომიურ რესპუბლიკას ოფიციალურ ნინა ქორთულ ნინაწკჷმა ართო რე აფხაზური ნინა.
2მახორობაშ მუდანობაშა დო მეჭედალაშა ვენშმურს აფხაზეთიშ დო სამაჩაბლოშ ნორთი, ნამუეფჷთ ოკუპირებულჷ რე რუსეთიშით დო საქორთუოშ ხეშულობა ვაკონტროლენს.
3მეხოლებურ მუნაჩემეფ აფხაზეთიშო დო სამაჩაბლოშამო.
4რუსეთიშით ოკუპირებულჷ აფხაზეთის დო სამაჩაბლოს თაშნეშე ხვარებას რე რუსულ რუბლი.

Map
საქორთუოშ ინტერაქტიულ რუკა

საქორთუო (ქორთ. საქართველოⓘ) — სახენწჷფო ბჟაეიოლ ევროპას დო ბჟადალ აზიას.[5][6][7] კავკაციაშ რეგიონიშ ნორთი, ნამუსჷთ ბჟადალშე ომძღჷ უჩა ზუღა, ოორუე დო ოორუე-ბჟაეიოლშე უხურგანს რუსეთიშ ფედერაცია, ობჟათე-ბჟადალშე — თურქეთი, ობჟათეშე — სომხეთი დო ობჟათე-ბჟაეიოლშე — აზერბაიჯანი. საქორთუოშ ფართობ რე 69700 კმ2,[8] მახორობა — 3.7 მილიონ ადამიერი,[კომ. 1][9] ნამუშ ნასუმორ ოხორანს ქიანაშ ნანანოღა დო უკაბეტაშ ნოღა ქართის. ქორთუეფი, რეგიონიშ ჯინჯიერ მახორუეფი, აკმადგინანა ქიანაშ მახორობაშ უმენტაშობას, ნამუეფსჷთ ეთნოლინგვისტურო გინორთ უღჷნა არძა მეძობელ ქიანაწკჷმა და უმენტაშო რაგადანა ქორთულო, ართ-ართ ქორთულურ ნინაშა, ნამუთ მოსოფელიშ შხვა ნინეფიშ აკა ფანიას ვარსხუაფუ.[10]

საქორთუოშ ასეიან ტერიტორია დოხორელ რე პრეისტორიულ ბორჯიშე, სოდე იდვალუაფუ მოსოფელიშ არძაშე ორდოიან ღვინიშ, ორქოშ მოპალუაშ დო ტექსტილიშ წარმებაშ აბანეფი.[11][12] კლასიკურ ხანს გიჭყჷ მუსხირენ ომაფექ, მუჭომით რდჷ კოლხეთი დო იბერია, ნამუეფქჷთ ოსხირ გუჭყეს თეხანურ ქორთულ სახენწჷფოშ გვირზილს. IV ოშწანურაშ დაჭყაფუს, ქორთუეფქ ოფიციალურო მიღეს ქირსიანობა, ნამუქჷთ ხე ქეშუნწყჷ საქორთუოშ ომაფეშ აკოკათუას. საქორთუოქ ორქოშ ხანს მიოჭირინჷ მაღალ შქა ოშწანურეფს, მუჟანსჷთ ქიანას უნჯღვერდეს დავით IV გაფუ დო მაფა თამარი. XV ოშწანურაშე დოჭყაფილი ომაფექ ქუდანთხჷ დო აკოცჷ შხვადოშხვა რეგიონალურ ჟისახენწჷფოეფიშ გაულათ, თინეფს შქას მონღოლეფიშ, ოსმალეთიშ დო სპარსეთიშით. თეშ უკული, 1801 წანაშე დოჭყაფილი, მოზოგ-მოზოგო ანექსირებულჷ რდჷ რუსეთიშ იმპერიაშა.

1917 წანაშ რუსეთიშ რევოლუციაშ უკული, საქორთუო კუნტა ხანით რდჷ ზოხორინელ რესპუბლიკა გერმანიაშ თხილუათ,[13] მარა 1921 წანას, ჭითა არმიაშით ეჭოფილქ დო ანექსირებულქ იჸუ დო სხუნუეფიშ რსხუშ ართ-ართ რესპუბლიკათ გჷნირთუ. 1980-იან წანეფს, ზოხორინალაშო ყარაფ უწაიათ იძინანდჷ, ნამუქჷთ 1991 წანაშ პირელს, საქორთუოშ სხუნუეფიშ რსხუშე გიშულა გჷმიჭანუ. გეჸვენჯ ვითწანურაშ უმენტაშობაშ განწეხანს ქიანას რდჷ ეკონომიკურ კრიზისი, პოლიტიკურ ვასტაბილურობა დო სეპარატისტულ ლჷმეფ აფხაზეთის დო სამაჩაბლოს. 2003 წანაშ თინჩალ ვარდეფიშ რევოლუციაშ უკული, საქორთუოქ ჸონიერო მანჯჷ პრობჟადალურ გალენურ პოლიტიკა, გენშეღჷ რანწკ ევროპაშ რსხუშა დო ნატოშა მიშაულარ დემოკრატიულ დო ეკონომიკურ რეფორმეფი. ბჟადალჸურე გინულაქ გჷმიჭანუ რუსეთწკჷმა ურთიართობეფიშ გაუფრაშება დო 2008 წანას რუსეთ-საქორთუოშ ლჷმა, ნამუთ ასეთ იგჷნძორებუ რუსეთიშით საქორთუოშ რეგიონეფიშ ოკუპაციათ.

საქორთუო რე წჷმმარინაფონი დემოკრატია, უნიტარულ საპარლამენტო რესპუბლიკა.[14][15] წუმმაძინე ქიანა ძალამ მაღალ ადამიერიშ გოვითარაფაშ ინდექსით დო წუმმაძინე ეკონომიკათ. 2003 წანაშე მანჯებულ მასშტაბურ ეკონომიკურ რეფორმეფქ გაჭყჷ მოსოფელიშ ართ-ართ არძაშე დუდიშულ ბიზნეს ორენი, უმოს ეკონომიკურ დუდიშულა დო ქანთელუა, თაშნეშე ედპ-შ ძინაშ ართ-ართ არძაშე მაღალ ტემპეფი.[16] 2018 წანას, საქორთუოქ მაჟირა ქიანათ გჷნირთუ მარიხუანაშ ლეგალიზაციათ დო პირველ რე ჸოფირ სოციალისტური სახენწჷფოეფს შქას. საქორთუო ანდა ერეფოშქაშე ორგანიზაციაშ მაკათურ რე, თინეფს შქას: გოერო, ევროპაშ სხუნუ, ევროკონტროლი, BSEC, სუამი, ენერგეტიკული ჯარალუა. ასოციაცირებული ტრიოშ აკოდგინალუას საქორთუო ევროპაშ რსხუშა კათაფაშ ოფიციალურ კანდიდატ რე.[17] 2024 წანაშ გჷმათუთაშე, საქორთუოქ ტომბა პოლიტიკურ კრიზისშა ქენშანთხუ.

ეტიმოლოგია

საქორთუოშ ეტიმოლოგია

ჯინჯიერ სტატია: საქორთუოშ ეტიმოლოგია
საქორთუო შქა ოშწანურეეფიშ რუკას mappa mundi, ახ. წ. 1320

ჯვეშ ბერძენეფს (სტრაბონი, ჰეროდოტე, პლუტარქე, ჰომეროსი დო შხვ.) დო რომაალეფს (ტიტუს ლივიუსი, ტაციტუსი დო შხვ.) ორდოიან ბჟადალ ქორთუეფშა უჯოხოდეს კოლხეფი დო ბჟაეიოლ ქორთუეფშა — იბერიალეფი (Iberoi, Ἰβηροι კანკალე ბერძენულ წყუეფს).[18]

ჯოხოდვალა Georgia-შ მაართა შინუა იტალიურ ნინაშა ითარიღებუ 1320 წანათ, პიეტრო ვესკონტეშ მოსოფელიშ რუკას ლათ. mappa mundi.[19] ქიანაშ მოსოფელიშ რუკას მუკორჩქინაშ ორდოიან ბორჯიშე, ლათინურ ოქიანუს საქორთუოშ ჯოხოდვალა შხირას იჭარუდჷ მუჭოთ Jorgia.[20] გინნაჩემუს გერსხილ თეორიეფით, წჷმარინუ მოშარე ჟაკ დე ვიტრიქ, ნამუთ ქიანაშ ჯოხოდვალაშ გოჭყაფას ეთმენწყუნდჷ ქორთუეფს ჯეგე გერგიშ პოპულარობათ,[21] მორო ჟან შარდენი კოროცხუნდჷ, ნამჷ-და ჯოხოდვალა Georgia მოურს ბერძენულ ზიტყვაშე γεωργός ('დიხაშმოხანდე'). ზიტყვა საქორთუო/ქორთუეფიშ თე ანდაოშწანურამ გოსხუნუეფ ასეშო უმენტაშო ვარებულ რე ომენცარე ჯარალუაშით, ნამუთ მიოწურუანს სპარსულ ზიტყვაშა gurğ/gurğān (گرگ, 'გერი'[22]) მუჭოთ საეგებიო ჯინჯიერ ზიტყვა.[23] თე ჰიპოთეზაშ მეჯინათ, მოგვიანეთ თე სპარსულ ზიტყვაშ ჯინჯ რდჷ გჷმორინაფილ ანდა შხვა ნინას, თინეფს შქას სლავურ დო ბჟადალევროპულ ნინეფს.[23][24]

მასქერულ ჯოხო რე საქართველო; 'ქორთუეფიშ დიხა', მოურს IX ოშწანურას შინელი, ქიანაშ ცენტრალურ რეგიონ ქართლიშ ჯოხოდვალაშე, ფართო გჷმორინაფაშის მიარზებუ შქა ოშწანურეეფიშ საქორთუოშ ომაფე XIII ოშწანურაშა.

შქა ოშწანურეეფიშ ქართლის ცხოვრებას მოშინაფილჷ რე თე ჯოხოდვალაშ ქორთუეფიშ წიმოხონ ქართლოსი, იაფეტიშ მოთაშმოთა, ნამუშ ჯოხოქ შქა ოშწანურეეფიშ მემეატიანეეფიშ მეჯინათ, გაჭყჷ ომაფეშ ჯოხოდვალა. მენცარეფ ფირქენა, ნამჷ-და ქიანაშ ჯოხო „საქორთუო“ მოურს „ქართ“ ქოქიშე, ნამუთ მერსხილ რე უჯვეშაში სათურო ჯოხოშა - „ქართუ“, „კარდუ“,

სახენწჷფო ჯოხოდვალა

1995 წანას მეღებულჷ საქორთუოშ კონსტიტუციაშ 2-ა ბირგულიშ მეჯინათ, სახენწჷფოშ ოფიციალურ ჯოხოდვალა რე საქართველო,[25]. საქორთუოშ ჟირ ოფიციალური ნინაშა (ქორთულ დო აფხაზურ) ქიანაშ ჯოხოდვალა რე საქართველო დო Қырҭтәыла (Kərttʷʼəla). 1995 წანაშ კონსტიტუციაშ მეღებაშახ დო სსრრ-შ აკოცჷმაშ უკულ ქიანაშ ოფიციალურ ჯოხოდვალა რდჷ „საქორთუოშ რესპუბლიკა“.[26][27]

ნამთინე ნინეფ აგჷნძორენა ქიანაშ ჯოხოდვალაშ რუსულ ვარიანტიშ გჷმორინაფას, Gruzia, ნამუშ თირუას საქორთუოშ ხეშუულება დიპლომატიურ კამპანიეფით ოცადუდჷ. 2006 წანაშე, ისრაელქ,[28] იაპონიაქ,[29] ობჟათე კორეაქ[30] დო უნგრეთიქ[31][32] ოფიციალურო გოთირუეს ქიანაშ ჯოხოდვალა ინგლისურ ვარიანტიშა Georgia.[33] 2020 წანას, ლიეტუვაქ მოსოფელს პირველ ქიანათ გჷნირთუ, ნამუქჷთ მიშეღჷ ჯოხოდვალა Sakartvelas ოფიციალურ ურთიართობეფშან.[34]

ისტორია

ათე სტატია რე ნორთი სერიაშე საქორთუოშ ისტორია

უჯვეშაში ისტორია
დიაოხიშ ომაფე
კოლხეთიშ ომაფე
იბერიაშ ომაფე
ლაზიკა-ეგრისიშ ომაფე
ჯვეში დო ახალი ისტორიეფი
ტაო-კლარჯეთიშ ომაფე
აფხაზეთიშ ომაფე
ჰერეთიშ ომაფე
ქართლიშ ომაფე
კახეთიშ ომაფე
იმერეთიშ ომაფე
ქართლ-კახეთიშ ომაფე
სამცხე-საათაბაგო
ართოიანი ქორთული სახენწჷფო
რუსეთიშ იმპერიაშ აკოდგინალუას
უახალაში ისტორია
საქორთუოშ დრ
საქორთუოშ სსრ
საქორთუოშ რესპუბლიკა
საქორთუო
საქორთუოშ პორტალი
 ძ • ს • რ 
ჯინჯიერ სტატია: საქორთუოშ ისტორია

პრეისტორია

ქოძირით თაშნეშე: პრეისტორიულ საქორთუო
კვარჩხშე მორძგვშა: პეტერა, ნამუსჷთ გჷმოხანტილ რე რომიშ იმპერატორ მარკუს ავრელიუსი, მეგორაფილ რე საქორთუოს, ახ. წ. II ოშწანურა. ბრონზეშ ლამპა ჰერაკლეშ დო არიადნეშ ფიგურეფით, ჯვ. წ. I ოშწანურა, საქორთუოშ ერუანულ მუზეუმი.

არქაულ ადამიერეფიშ უჯვეშაშ ნოქურ დოხოლაფირო 1,8 მილიონ წანაშ კინოხით ითარიღებუ დო წჷმორინაფილ რე დმანისარ ჰომინინეფით — ჰომო ერექტუსიშ გიმეგვარობათ, ნამუთ ევრაზიას ჰომინინეფიშ არძაშე უჯვეშაშ ჩინებულ ნასაფულუეფს წჷმარინუანს.[35] კავკაციაშით თხილერ დო უჩა ზუღაშ ეკოსისტემათ უნარღელჸვენი, რეგიონი, მუჭოთ ჩქჷ, ედომუშამ პლეისტოცენიშ განწეხანს ოჩუაშეშ როლს არსულენდჷ,[36] თიშ უმკუჯინალო, ნამჷ-და პირველ უმუხარცქუ პრიმიტიულ ხორუეფ შქა პალეოლითის, დოხოლაფირო 200 000 წანაშ კინოხის ორხველჷნან.[37] ჟიმოლენ პალეოლითიშ ბორჯის, ხორუეფქ თარო ბჟადალ საქორთუოს, წყარმალუეფ რიონიშ დო ყვირილაშ ლეხერეფს გიჭყჷ.[38]

ოფუტეშ მეურნობაშ შანეფი, არძაშ უკულაშ, ჯვ. წ. VI ვითოშწანურას არსხუაფუ, გიშაკერზაფილო ბჟადალ საქორთუოს, თინწკჷმა მუჟანსჷთ მტკვარიშ ღანჩო ჯვ. წ. V ვითოშწანურას სტაბილურო იხორუდჷნ, ნამუსჷთ მოწმენს შხვადოშხვა კულტურაშ ეჸონუა, ნამუეფჷთ მეჭედელო რდჷ მერსხილ ოჸოფარე გვერდთუთაწკჷმა, თინეფს შქას თრიალეთიშ მეზოლითური, შულავერ-შომუთეფეშ დო ლეილათეფეშ კულტურეფი.[39] არქეოლოგიურ მეგორაფეფ ოძირანა, ნამჷ-და თეხანურ საქორთუოშ ხორუეფ 34 000 წანაშე უმოს ხანიშ კინოხ პირველაშე გჷმირინუანდეს ნოჭკეფს (ბუჟუჟეფს) ორჩანიეთ, მუკაქუნალშო,[40] თაქ თაშნეშე აფხვადჷნა პირველ ღვინიშ დოდგინაშ უჯვეშაშ ჩინებულ აბანეფი (დოხოლ. ჯვ. წ. 6000 წ.)[41] დო ორქოშ მოპალუაშ პირველურ შანეფი (ჯვ. წ. III ვითვითოშწანურა).[42]

მტკვარ-არაქსიშ, თრიალეთ-ვანაძორიშ დო კოლხურ კულტურეფქ მოუხვადეს პროტო-ქორთულურ თურეფიშ წჷმოძინას, ნამუეფქჷთ, შილებე, ხეთეფიშ იმპერიაშ ექსპანსიაშ ბორჯის ვარ-და ანატოლიაშე გინიხორესკონ, თინეფს შქას მუშქეფი, ლაზეფ დო ბიძერეფი. მინ ისტორიკოსიშ არზით, გვიან ბრონზეშ ხანს ხეთეფიშ ოქიანუშ კოლაფსიქ ხე შეუნწყჷ თე თურეფიშ გაულაშ გოძინას სქირონაშქა ზუღაშჸურე, გიშაკერზაფილო თაბალიშ ომაფეშ მეშქაშობათ.[43]

ანტიკურ ხანი

მაფა მირიან III-ქ IV ოშწანურას ქიანა ქირსიანობაშა მართინჷ.

კლასიკურ ბორჯის, მუსხირენ ქორთულ სახენწჷფოქ გორჩქინდჷ, თინეფს შქას კოლხეთიქ ბჟადალ საქორთუოს, სოდე ბერძენულ მითოლოგიაშ მეჯინათ, არგონავტეფიშით გორუაფონ ორქოშ ოწმაფუ იდვალუაფუდჷნ. არქეოლოგიურ ტკიცებეფ მიოწურუანა, ნამჷ-და კოლხეთ ჯვ. წ. XIV ოშწანურაშო უკვე რდჷ დინდარ ომაფე[44] დო ფართო ოვაჭრე ნოსქვ უჩა ზუღაშ ბჟაეიოლ წყარპიჯის მადვალუ ბერძენულ კოლონიეფით (მუჭომით რდჷ დიოსკურია დო ფაზისი)[45] რეგიონქ ანექსირებულქ იჸუ დიო პონტოშ ომაფეშით, უკული — რომიშ რესპუბლიკაშით.

ბჟაეიოლ საქორთუო შხვადოშხვა კლანიშ დეცენტრალიზებულ მოზაიკათ სქიდუდჷ (ნამუეფსჷთ ზოხოიან მამასახლისეფ გამაგენდეს) ჯვ. წ. IV ოშწანურაშახ, მუჟანსჷთ თინა ალექსანდრე კაბეტიქ ქიდიჸუნუ, ნამუქჷთ საბოლათ სელევკიდეფიშ იმპერიაშ პროტექტორატიშ გიმე იბერიაშ ომაფეშ გოჭყაფა გიმიჭანჷ — ართ მაფაშ დო არისტოკრატიულ იერარქიაშ ხეშთუდო აკოკათელ სახენწჷფო ორგანიზაციაშ ორდოაინ სამანგა.[46]რომიშ იმპერია, პართა დო კაბეტ სომხეთწკჷმა მანჯებულჷ შხვადოშხვა ლჷმეფიშ გეშა იბერია რეგულარულო ითირანდჷ ართგურალას, მარა ისტორიაშ უმენტაშ ნორთიშ განწეხანს თინა რომიშ კლიენტ-სახენწჷფოთ სქიდუდჷ.

319 წანას მაფა მირიან III-ქ იბერიაშ სახენწჷფო რელიგიათ ქრისიანობა გეგმაცხადჷ, ნამუშით ბჟადალ კავკაციაშ რეგიონიშ ქირსიანულ გონათუაქ დიჭყჷ დო ჸონიერო გამანგარ თინა რომიშ გაულაშ სფეროს, ზოროასტრიზმიშ ჸონიერ გაულაშ მოღვენ უჯვეშაშ ქორთულ პოლითეისტურ რელიგიაშ ვარებაშით.[47] თიშ უმკუჯინალო, ნამჷ-და 384 წანას დოდვალირ აკილისენეშ ზექ ფორმალურო დანტკიცჷ სასანიანეფიშ კონტროლ ედომუშამ კავკაციაშან, იბერიაშ ქირსიან გამაგეფ კანკალეშა ახიაჩებას ოცადუდეს, ნამუქჷთ V-VI ოშწანურეფს აკმარცუაფალ ლჷმეფ გჷმიჭანუ, ნამუეფშე არძაშე ჩინებულ მაფა ვახტანგ I-შ გამაგალას არსხუაფუ, ნამუქჷთ ბჟადალ საქორთუოშ დოჸუნაფათ იბერიას ისტორიულო არძაშე კაბეტ ტერიტორიაშახ გოუძინჷ დო ნანანოღა ქართ დარსხჷ.

საქორთუოშ აკოკათუა შქა ოშწანურეეფს

საქორთუოშ ოორუე-ბჟადალშე უშგულიშ დო მესტიაშ შქა ოშწანურეეფიშ ყორშეფ იდვალუაფუ.

580 წანას, სასანიანეფიშ იმპერიაქ გაუქვუ იბერიაშ ომაფე, ნამუქჷთ ორდოიან შქა ოშწანურეეფშო თიშ აკმადგინალ ტერიტორიეფიშ შხვადოშხვა ფეოდალურ რეგიონო აკოცჷმა გჷმიჭანუ. რომაულ-სპარსულ ლჷმეფქ რეგიონს არულობა გჷმიჭანუ, ანდანე მუჭოთ სპარსეთი, თეშ კონსტანტინოპოლი, კავკაციას შხვადოშხვა მალიმორ დჷნორთის ხუჯის უხუჯანდეს. მარა, ბიზანტიაშ იმპერიაქ VI ოშწანურაშ დალიას ქორთულ ტერიტორიეფიშ გაკონტროლება შილებუ დო იბერიას ორცათ, აბანობურ კურუპალატეფიშ მეშქაშობათ გამაგენდჷ'.[48]

645 წანას არაბეფქ გემნაკათეს ობჟათე-ბჟაეიოლ საქორთუოს, ნამუშით რეგიონს მუსლიმურ პატჷნალაშ განწეხან ბორჯიქ დიჭყჷ; თეს თაშნეშე მაჸუნუ მუსხირენ ფეოდალურ სახენწჷფოშ გჷმოქიმინუაქ, ნამუეფჷთ ართიანშე ზოხორინალაშო ინჭაფჷდეს, მუჭომით რდჷ ქართიშ საამირო და კახეთ-ჰერეთიშ ომაფე.[49] ბჟადალ საქორთუო უმენტაშიო ბიზანტიაშ პროტექტორატო სქიდუდჷ, გიშაკერზაფილო ეგრისიშ კაბეტ ლჷმაშ უკული.[50]

გელათიშ მონასტერი, იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტი

ცენტრალურ თარობაშ უჸოფარობაქ მა-9 ოშწანურაშ დაჭყაფუს ბაგრატიონეფიშ დინასტიაშ ეჸონუას შეუნწყუ ხე. ტაო-კლარჯეთიშ ობჟათე-ბჟადალშე დიხეფიშ კონსოლიდაციაშის, კათაშდუდ აშოტ I-ქ (813–830) არაბ გამაგეფიშ დინოხიან აწორინალაშ გჷმირინუ იბერიას მუშ გაულაშ გაძინალო დო აბასიანეფიშ სახალიფო დო ბიზანტიაშ იმპერიაშით იბერიაშ გამაგეთ იჸუ აღიარაფილქ. თიშ უმკუჯინალო, ნამჷ-და აშოტიშ გამნარყეფ კონკურენტ ომაფასქირე ღოზეფო გეგმიქიმინეს, ადარნასე II-ქ შილებუ ქორთულ დიხეფიშ უმენტაშობაშ (კახეთიშ დო აფხაზეთიშ მოხ) აკოკათუა დო 888 წანას იბერეფიშ მაფათ აკურთხეს, ნამუშით აკადგინჷ ომაფე, ნამუთ სუმ ოშწანურაშ კინოხ რდჷ გაუქვებული.[51]

ბჟადალ საქორთუოს, აფხაზეთიშ ომაფექ რეგიონს ბიზანტიაშ ძაბუნით ირგებუ, ანდანე აკუკათოდკონ შხვადოშხვა თურ დო VIII ოშწანურას კავკაციაშ ართ-ართ უჸონიერაშ სახენწჷფოთ გჷნორთედუკონ.[52] IX-X ოშწანურეფს, აფხაზეთიქ მუზმარენ ოურდუმე კამპანიაშ მეშქაშობათ გიძინჷ გაულა დო დიჭყჷ იბერიაშ კაბეტ ნორთიშ გამაგალა, ბაგრატიონეფიშ დინასტიაწკჷმა ნირზი. დინასტიურ კონფლიქტეფქ აფხაზეთ დარამაკჷ მა-10 ოშწანურაშ მაჟირა ნორთის, თინწკჷმა მუჟანსჷთ ტაო-კლარჯეთიშ მაფა დავით III-ქ ბაგრატიონეფიშ გაჸონიერებელო ბიზანტიაშ ანატოლიას მუშ გაულა გჷმირინუნ. ბაგრატ III, ბაგრატიონეფიშ დინასტიაშ მონძე, წოროგეჸვენჯობათ გჷნირთუ აფხაზეთიშ მაფათ (978), ტაო-კლარჯეთიშ ერიშდუდო (1000) დო იბერიალეფიშ მაფათ (1008), ნამუქჷთ აკოკათჷ ქორთულ ფეოდალურ სახენწჷფობურობაშ უმენტაშობა დო 1010 წანას საქორთუოშ მაფათ იკურთხჷ.

მა-14 ოშწანურაშ ქორთულ ფრესკეფი
საქორთუოშ შქა ოშწანურეფიშ მონარქეფი
ჯეგე სუმელაშ ემნახანტი, დამიანეშ ნახანტი.

ორქოშ ხან დო დორთუალა

XI ოშწანურაშ უმენტაშ ნორთიშ განწეხანს, ახალას გჷმოქიმინელ ქორთულ ომაფე გეოპოლიტიკურ და დინოხოლენ ჭირხალეფს გინმიშჷ, ანდანე შხვადოშხვა ჟინოსქუა ქორთულ სახენწჷფოშ ცენტრალიზაციაშ მეხჷ რდჷ. თინეფს შხირას ბიზანტიაშ იმპერია უკინენდჷ ხუჯის, ნამუსჷთ ბაგრატიონეფიშ დინასტიაშით კავკაციაშ რეგიონიშ ეჭოფუაშა ოშქურუდჷნ, კანკალე შვანს, დინოხოლენ კონფლიქტის ხეს უნწყუნდჷ ხოლო უმოს ხემანჭუაფაშ მოპალუაშ მაკორჷნე არისტოკრატიულ ფანიეფიშ მეშქაშობათ. მარა, ბიზანტია დო საქორთუოშ შქას ურთიართობეფქ დოტიბჷ, მუჟანსჷთ 1060-იან წანეფს ჟირხოლო ქიანას ახალ ართამ ნტერ — მაძინუ სელჩუკეფიშ იმპერიაქ — აწუდირთჷნ. 1071 წანას, მანასკერტიშ ბურჯაფის ბიზანტიალეფიშ გინმაჭყვიდირე მარცხებაშ უკული, კონსტანტინოპოლქ ქიდიჭყჷ ბჟაეიოლ ანატოლიაშე კინორთინა დო თიშ გამაგალა საქორთუოს ქუდავალჷ, ნამუშით 1080-იან წანეფს თურქეფწკჷმა ლჷმაშ წჷმი ღოზშა გეგშეჸონუ.

საქორთუოშ ომაფექ მუშ კონკის მა-12 ოშწანურაშე მა-13 ოშწანურაშ დაჭყაფუშახ მიოჭირინჷ. თე ბორჯი, დავით IV გაფუშ (მაფ. 1089–1125) დო თიშ მოთაშმოთა, თამარიშ (მაფ. 1184–1213) გამაგალაშის, ფართოთ ჩინებული, მუჭოთ საქორთუოშ ორქოშ ხანი.[53] თე ორდოიან ქორთულ რენესანსი, ნამუთ მუშ ბჟადალ ევროპულ ანალოგის უწორუანდჷნ, იხასიათებუდჷ გასაჩემე ოურდუმე გომორძგუეფით, ტერიტორიულ გოძინეფით დო კულტურულ ეჸონუათ არქიტექტურას, ლიტერატურას, ფილოსოფიას დო მენცარობეფს.[54] საქორთუოშ ორქოშ ხანქ მონძალობათ დიტუ დიდებუან საკათედრო ოხიდეფი, რომანტიკულ პოეზია დო ლიტერატურა, დო ეპიკურ პოემა „ჸილოშტყებამი“, ნამუთ ერუანულ ეპოსო იკოროცხუ.[55][56]

დავით IV-ქ მოჩალჷ ფეოდალ ჟინოსქუეფიშ აწორინაფა დო ხემანჭუაფა ხეშა ქეშეჸოთჷ, ანდანე შხვაშ თურ ოშქურანჯეეფშა ეფექტურო გეურჯგინუდკონ. 1121 წანას, თიქ დიდგორიშ ბურჯაფის გინმატახალო გიორჯგინჷ ანდათ უმოს კაბეტ თურქულ არმიეფს დო გაუქვუ ქართიშ საამირო.[57]

თამარ მაფა, პირველ ოსური, ნამუთ საქორთუოს გამაგენდჷნ[58]

საქორთუოშ პირველ ოსურ გამაგე, თამარიშ, 29-წანიან მაფობა საქორთუოშ ისტორიას არძაშე წუმოძინელო იკოროცხუ.[59] თამარს მიაჩჷ ტიტულქ „მაფეფიშ მაფა“.[58] დო შილებუ მუშ ოპოზიციაშ ნეიტრალიზება, ნამუშ შედეგო, სელჩუკეფიშ დო ბიზანტიაშ მონირზე ნძალეფიშ დონთხაფაშ მეშქაშობათ, ენერგიულ გალენურ პოლიტიკა წჷმიჭყუ. ჸონიერ ოურდუმე ელიტაშ აზარათ, თამარქ შილებუ წიმოხონეფიშ წუმოძინაშა გეპონუა, ანდანე აკუკათუდკონ იმპერია, ნამუთ დომინირენდჷ კავკაციას, იაკთუანდჷ თეხანურ აზერბაიჯანიშ, სომხეთიშ, ბჟაეიოლ თურქეთიშ დო ოორუე ირანიშ კაბეტ ნორთებს დო მაანთხა ჯვაროსანულ ლესქერუაშით დჷნატებუ ხემანჭუაფაშ ვაკუუმიშ გჷმორინაფათ ქუდარსხჷ ტრაპიზონიშ იმპერია, ნამუთ საქორთუოშ ვასალურ სახენწჷფო რდჷ.[60]

საქორთუოშ ომაფეშ ეჸონუაშ დონთხაფაქ დიჭყჷ თიშ უკული, მუთ 1226 წანას ქართ ხვარაზმალ ლიდერ ჯალალ ედ-დინქ გეჭოფჷ დო მოჯალაგჷნ,[61] ნამუსჷთ მაჸუნუ მონღოლ გამაგე, ჩინგიზ-ხანიშ, მუმაჯალიკარ მინოკათუეფქ. მონღოლეფ გეგნორაჸჷ გიორგი V ბარჩხალაქ (მაფ. 1299–1302), ნამუთ ჩინებულ რე ბჟაეიოლ დო ბჟადალ საქორთუოშ აკოკათუათ დო ქიანაშ უწოხიან სიჸონიერაშ დო ქირსიანულ კულტურაშ ეკონწყუალათ. თიშ ღურაშ უკული, აბანობურ გამაგეეფ იბურჯუჷდეს საქორთუოშ ომაფეშ ცენტრალურ გამაგალაშე ზოხორინალაშო, XV ოშწანურას, ომაფეშ ედომუშამ აკოცჷმაშახ. საქორთუოქ ხოლო უმოსო დედაღარჷ თემურლენგიშ ხემანძღვერობათ მონღოლეფიშით ნაქიმინა მუსხირენ კატასტროფულ მინოკათუაშ გეშა. მინოკათუეფ იგჷნძორებუდუ, ნამუთ ომაფეშ აკონწყუალაშ მეშქაშობას ვერზენდჷ, ანდანე ყარა-ყოიუნლუშ და აყ-ყოიუნლუშ თურქმენეფ ირო დითმიჸუნუანდეს თიშ ობჯათე პროვინციეფს.

სუმჸურენ დორთუალა

მაფა გიორგი II-ს ფეოდალურ ლჷმეფქ დო ოსმალურ მინოკათუეფქ ეიაზადეს.

1466 წანაშო საქორთუოშ ომაფეს ანარქიაქ გეპატჷნ დო აკოცჷ სუმ ზოხორინელ ომაფეთ დო ხუთ გვერდო ზოხორინელ სათაროთ. მეძობელ კაბეტ იმპერიეფქ უკულ ირგებუეს დოდაღარელ ქიანაშ დინოხიან დორთუალათ დო მა-16 ოშწანურაშე მოჸუნაფილი, ოსმალეთიშ დო ირანიშ შხვადოშხვა ნძალეფქ, ქიდიჸუნუეს საქორთუოშ ბჟადალ დო ბჟაეიოლ რეგიონეფი.[62] თექ აბანობურ ქორთუ გამაგეეფ რუსეთწკჷმა უმოს მეჭედელ რსხუეფშა მერგებაშო მიანჭჷ. 1649 წანას, იმერეთიშ ომაფექ რუსეთიშ ომაფე კარშა ჸენჯეფ გოუტუ, ნამუსჷთ რუსეთიქ 1651 წანას უგამჷ. თე ჸენჯეფიშ ორებათ, იმერეთიშ მაფა ალექსანდრე III-ქ იმერეთიშ ჯოხოთ დიფუჩჷ რუსეთიშ ცარ ალექსიშოთ ართგურალა.[63] მუმალ გამაგეეფით ოხადუდეს დახმარებაშ მეღებას პაპ ინოკენტი XII-შე, მარა მუთუნქ ვეგშართჷ.[64]

რეგიონეფიშ გამაგეეფქ, ნამუეფჷთ ნორთობურ ავტონომიურო სქიდუდესჷნ, შხვადოშხვა ბორჯის ხიაჩეფ მანწყის. იროიან ირან-ოსმალეთიშ ლჷმეფიშ დო დეპორტაციეფიშ შედეგო, XVIII ოშწანურაშ დალიაშო საქორთუოშ მახორობაქ 784,700 ადამიერშახ დერკჷ.[65] ბჟაეიოლ საქორთუო, ნამუთ კახეთიშ დო ქართლიშ რეგიონეფს იკათუანდჷნ, სპარსეთიშ სუზერენიტეტიშ გიმე რდჷ მეძობელ, მოცილე ოსმალურ თურქეთწკჷმა (სეფიანეფიშ საქორთუო) დოდოვალირ ამასიაშ ზეშ უკული. 1747 წანას, ნადირ-შაჰიშ ღურაშ უკული, ჟირხოლო ომაფექ გედუდიშულჷ დო ენერგიულ მაფაშ, ერეკლე II-შ, ხემანჯღვერობათ კჷნე აკიკათჷ პიჯულ უნიათ, ნამუქჷთ მუდგაზჷმათ შილებუ ბჟაეიოლ საქორთუოშ სტაბილიზება.[66]

მაფა ერეკლე II-ქ მალიმორ რეგიონულ ნძალეფს შქას მოხვადჷ.

1783 წანას, რუსეთიქ დო ბჟაეიოლ საქორთუოშ ქართლ-კახეთიშ ომაფექ, გაფორმეს გეორგიევსკიშ ტრაქტატი, ნამუშ მეჯინათ ბჟაეიოლ საქორთუოქ რუსეთიშ პროტექტორატო გჷნირთუ, რუსეთიქ გარანტია მეჩჷ თიშ ტერიტორიულ ნთელუანობას დო გამაგე ბაგრატიონეფიშ დინასტიაშ გაგჷნძორებაშენ, მარა მანგიორო მიღჷ საქორთუოშ გალენურ საქვარეფიშ წარმებაშ პრივილეგიეფი.[67]

თიშ უმკუჯინალო, გამამინჯე რდჷნ საქორთუოშ თხილუაშენ, რუსეთის მუთუნნერო ვემუხვარებუ, მუჟანსჷთ 1795 წანას, ირანალეფქ გემნაკათეს ქართ-კახეთიშ ომაფესჷნ, გეჭოფეს დო გოხირეს ქართ დო გეშაჭყვიდეს თიშ მახორობან.[68] თიშ უმკუჯინალო, ნამჷ-და რუსეთიქ 1796 წანას სპარსეთიშ მეხჷ დუმასაჯებელ კამპანია წჷმიჭყუნ, რუსეთიშ იმპერიულ ხეშუულებაქ უკულ აკორცჷ გეორგიევსკიშ ტრაქტატიშ თარ პრინციპეფჷნ დო 1801 წანას ბჟაეიოლ საქორთუოშ ანექსირა იქჷნ, თეწკჷმა ართო გაუქვუ საქორთუოშ ომაფე ბაგრატიონეფიშ დინასტია დო საქორთუოშ მართმადიდებელურ ოხვამეშ ავტოკეფალია. პეტრე ბაგრატიონქ, ბაგრატიონეფიშ გაუქვებულ დინასტიაშ ართ-ართ გამნარყი, მოგვიანეთ რუსეთიშ არმიას ქაკათჷ დო ნაპოლეონიშ ლჷმეფიშ ბორჯის გიშარჩქინელ გენერალო გჷნირთუ.[69]

რუსეთიშ იმპერიაშ აკოდგინალუას

გიორგი XII-შ გამაგალა ვასტაბილურობათ იხასიათებუდჷ.
ჯინჯიერ სტატია: საქორთუო რუსეთიშ იმპერიაშ აკოდგინალუას

1800 წანაშ 22 ქირსეთუთას, რუსეთიშ ცარ პავლე I-ქ, ორჩანიეთ, საქორთიშ მაფა, გიორგი XII-აშ მოთხირით, ხე მაჭარჷ პროკლამაციას რუსეთიშ იმპერიაშა საქორთუოშ (ქართლ-კახეთიშ) მერსხუაფაშ გეშა, ნამუქჷთ საბოლათ 1801 წანაშ 8 ქირსეთუთაშ მანიფესტით გეთჷ[70][71] დო დედასურჷ ცარ ალექსანდრე I-შით 1801 წანაშ 12 ეკენიას.[72][73] ბაგრატიონეფიშ ომაფე ფანია ომაფეშე გეგნახორეს. სანქტ-პეტერბურგის მარენჯ ქორთუ ჸენჯიქ პროტესტიშ ნოტა გინოჩჷ რუსეთიშ ვიცე-კანცლერს, მაფასქირ კურაკინს.[74]

1801 წანაშ მესის, გენერალ კარლ ჰაინრიხ ფონ კნორინგიშ ჟიგინოჯინათ, იმპერიულ რუსეთიქ ბჟაეიოლ საქორთუოს ხემანჭუაფა გენერალ ივან პეტროვიჩ ლაზარევიშ ხემანჯღვერობათ მოქიმინჯე თარობას გეგნოჩჷ.[75] ქორთუ ჟინოთა დეკრეტის 1802 წანაშ 12 პირელშახ ვადოჸუნაფჷ, სოიშახ კნორინგიქ თინეფ სიონიშ საკათედრო ოხიდას ვაკოშაყარჷ დო ვაძვილჷ, რუსეთიშ საიმპერატორო გურგინშა დოფუჩაფან. აწმარინუეფ ობორჯეთ ოჭოფეს.[76]

1805 წანაშ ზარხულს, 1804-1813 წანეფიშ რუსეთ-სპარსეთიშ ლჷმაშ ბორჯის, ზაგამიშ გოხოლუას, წყარმალუ ასკერანიშ წყარპიჯის რუს ჯარეფქ ირანიშ არმიას გიორჯგინეს დო ქართ ახაშე ეჭოფუაშე ირსხუეს, ანდანე თინა ოფიციალურო იმპერიაშ ტერიტორიეფიშ ნორთ რდჷ. რუსეთიშ სუზერენიტეტიქ ბჟაეიოლ საქორთუოშა ოფიციალურო საბოლათ გიჭყჷ ირანწკჷმა 1813 წანას, გულისტანიშ საზე ხეკულუაშ უკული.[77] ბჟაეიოლ საქორთუოშ ანექსიაშ უკული, ბჟადალ საქორთუოწ, იმერეთიშ ომაფექ ანექსირებულქ იჸუ ცარ ალექსანდრე I-შით. იმერეთიშ ეკონია მაფა დო ბაგრატიონეფიშ ეკონია ქორთუ გამაგექ, სოლომონ II-ქ 1815 წანას გინოხორინობას დოღურჷ, თიშ უკული, მუთ რუსეთიშ მეხჷ კათაშ ახიაჩებაშ დო თე ქიანაშ მეხჷ შხვაშ თურ მოხვარაშ მოპალუაშ ცადებეფქ პოტიკიქ იჸუნ.[78]

რუსეთ-თურქეთიშ ლჷმეფიშ ბორჯის, ანდა ქორთუ დუდენდჷ რუსეთიშ არმიეფს თურქეფიშ მეხჷ, თინეფს შქას რდეს ივანე ანდრონიკაშვილი, ივანე ჯამბაკურიან-ორბელიანი დო მუხრანპატჷნ ივანე ბაგრატიონი. 1803-1878 წლანეფს, ოსმალეთიშ იმპერიაშ მეხჷ მანჯებულჷ ოურდუმე კამპანიეფიშ შედეგო, რუსეთიშ იმპერიას დართჷ დო ქემიარსხჷ მუზმარენ ისტორიულ ქორთულ ტერიტორიაქ, ნამუეფჷთ თეიშახ თურქეფიშით რდჷ დაკებულჷნ, სამანგათ, აჭარა. გურიაშ სათაროქ 1829 წანას გეუქვუ დო რუსეთის ქაკათჷ, შონექ 1858 წანას — მოზოგ-მოზოგო ანექსირებულქ იჸუ. თიშ უმკუჯინალო, ნამჷ-და 1803 წანაშე რუსეთიშ პროტექტორატ რდჷნ, სამარგალო 1867 წანაშახ ვაკათაფე რუსეთის.[79]

რუსეთიშ პატჷნალა ქორთუეფს გალენურ ოშქურანჯეეფშე თხილუას მეთიარზიენდჷ, მარა თინა შხირას უგურე დო უდუნდებუ რდჷ. მა-19 ოშწანურაშ დალიაშო რუსეთიშ ხეშუულებაშოთ უხილოობაქ ერუანულ ეპინუაშ ყარაფშა გეგნიქიმინჷ, ნამუსჷთ ილია ჭავჭავაძე ხემანჯღვერენდჷ. თე ბორჯიქ საქორთუოს სოციალურ დო ეკონომიკურ თირუეფჷთ მოუღჷ, გეგმაქიმინჷ ახალ სოციალურ კლასეფი: გლეხეფიშ გადუდიშულებაქ თინეფშე ანდა გადუდიშულ, მარა თინეფიშ გაჭირებაშ გალექინებაშა ვეშუნწყუ ხე; კაპიტალიზმიშ ძინაქ საქორთუოს ურბანულ მოხანდეეფიშ კლას გაჭყჷ. მუჭოთ გლეხეფჷნ, თეშ მოხანდეეფი, მუნეფიშ უხილოობას ახიაჩებეფით დო დუდიშ ეჭოფუეფით გჷმოხანტუნდეს, ნამუქჷთ 1905 წანაშ რევოლუციათ გეთჷ. გეჸვენჯ წანეფ იხასიათებუდჷ ვასტაბილურობაშ ეპიზოდეფით, მუჭომეფით რდჷ: 1906 წანას, ქორთუ ნაციონალისტეფიშით მანჯებულ დუშეთიშ საგანძიშ გორჩაფა დო 1907 წანას, ბოლშევიკეფიშით ორგანიზებულ ქართიშ ბანკის გორჩაფა.

ზოხორინალაშ გჷმოცხადება

ჯინჯიერ სტატია: საქორთუოშ დემოკრატიული რესპუბლიკა
ნოე ჟორდანია
ბრიტანულ ჯარეფიშ მარში ბათუმს, საქორთუო, 1920 წანა. მაართა მოსოფელიშ ლჷმაშ უკული, ბრიტანეთიქ გერმანულ ჯარეფ საქორთუოს დოთირჷ.

1917 წანაშ რუსეთიშ რევოლუციაშ უკულ გიჭყჷ მოლენკავკაციაშ დემოკრატიულ ფედერაციულ რესპუბლიკაქ, ნამუშ პრეზიდენტიშ პოსტისჷთ ნიკოლოზ ჩხეიძე იკენდჷ. თე უფონდიკე დო კუნტახანიშ ფედერაციაშა თაშნეშე მიშმეშეს მეძობელ სომხეთ დო აზერბაიჯანი.[13]მუჟანსჷთ ოსმალეფ რუსეთიშ იმპერიაშ კავკაციურ ტერიტორიეფს წიმი მინჭაფუდესჷნ, საქორთუოქ 1918 წანაშ 26 მესის ზოხორინალა გეგმაცხადჷ.</ref> მარა, ქორთუეფ გურალაჭვილ რდეს თე წორორინათ დო გალენურ პოლიტიკაშ ოკითხირეეფს აკორთაშ გეშა, 1918 წანაშ 26 მესის გერმანიაშ იმპერიაშ მორსხუეთ გჷნორთელ საქორთუოქ ზოხორინალა გეგმაცხადჷ.[80]

ქორთუეფიშ უმენტაშობა ბოლშევიკეფს ვალურედჷ თინეფიშ ნძალებაშოთ ნჭაფაშა დო ადამიერიშ თელარაშ მუთუნო ვაკოროცხუაშ გეშა..[81] თეშნერო, პარლამენტიშ გიშაგორუეფს გიმორძგჷ საქორთუოშ მენშევიკურ სოციალ-დემოკრატიულ პარტიაქ, თიშ ლიდერ ნოე ჟორდანიაქ პრემიერ-მინისტრო გჷნირთუ, პარლამენტიშ დუდმახვენჯო ნიკოლოზ ჩხეიძე ქუდარჷნეს. სხუნუურ ოკუპაციაშ უმკუჯინალო, 1930-იან წანეფიშ განწეხანს საფრანგეთი, კაბეტ ბრიტანეთი, ბელგია დო პოლონეთ ჯორდანიას საქორთუოშ თარობაშ ლეგიტიმურ მადუდეთ კოროცხუნდეს.[82]

სამსონ დადიანი, პირველდაჭყა საქორთუოშ კონსტიტუციაშ ართ-ართ ავტორი, ნამუთ თი ბორჯიშო მოსოფელიშ ართ-ართ არძაშე პროგრესულ რდჷ

1918 წანაშ სომხეთ-საქორთუოშ ლჷმა, ნამუქჷთ სომხეთ დო საქორთუოს შქას ონირზე პროვინციეფიშ თი ნორთის გორჩქინდჷ, სოდე მახორობაშ უმენტაშობას სომეხეფ აკმადგინანდეს, ბრიტანეთიშ ინტერვენციაშ გეშა ეგთჷ. 1918–1919 წანეფს, გენერალ გიორგი მაზნიაშვილქ ქეგიანთხჷ მოისეევიშ დო დენიკინიშ ნადუდა მოქიმინჯე ჩე არმიას, ანდანე ზოხორინელ საქორთუოშო ქუმუპალჷდკონ უჩა ზუღაშ წყარპიჯი ტუაფსეშე სოჭშა დო ადლერშა.[83]

1920 წანას, სხუნუურ რუსეთიქ მოსკოვიშ ხეკულუათ აღიარჷ საქორთუოშ ზოხორინალა, მარა რუსეფქ თე ხეკულუა ფაქტობურო არძაშ უკულაშ ართ წანაშ უკულ გინივარეს, მუჟანსჷთ 1921 წანას ჭითა არმიაქ გემნაკათჷ საქორთუს დო 1922 წანას ფორმალურო ქემკურსხუ სხუნუეფიშ რსხუს.[80]

სხუნუეფიშ სოციალისტურ რესპუბლიკა

ჯინჯიერ სტატიეფი: საქორთუოშ სხუნუეფიშ სოციალისტური რესპუბლიკა დო ქორთულ საქმე
ბოლშევიკურ ჭითა არმია ქართის, სხუნუეფიშ ოკუპაციაშ დღა 1921 წანას. ჯეგე დავითიშ ოხვამე დო მთაწმინდაშ პანთეონ უკახალენ ფონს.

1921 წანაშ ფურთუთას, რუსეთიშ ომენოღალე ლჷმაშ ბორჯის, ჭითა არმიაქ გემნაკათჷ საქორთუოს დო ხეშუულობაშა აბანობურ ბოლშევიკეფ ქიმიჸუნჷ. ქორთულ არმიაქ დემარცხჷ დო სოციალ-დემოკრატიულ თარობაქ ქიანაშე ინტჷ. 1921 წანაშ 25 ფურთუთას, ჭითა არმიაქ ქართშა გემშართჷ დო გემშეღჷ მუშეფიშ დო გლეხეფიშ სხუნუეფიშ თარობა, ნამუშ სახენწჷფოშ მადუდეშ მოღალობას არსულენდჷ ფილიპე მახარაძე. საქორთუქ გემშართჷ თი სახენწჷფოშ აკოდგინალუაშა, ნამუქჷთ მალას სხუნუეფიშ რსხუთ გჷნირთუნ. სხუნუურ გამაგალაქ ხვალე აბანობურ ახიაჩებეფიშ მოლასუაშ უკულ იჸუ ჸონიერას გოჭყაფილქ.[84] საქორთუო სხუნუეფიშ რსხუშ ვაინდუსტრიულ პერიფერიათ სქიდუდჷ პირველ ხუთწანამ გეგმაშახ (1928–1932), მაუჟანსჷთ ტექსტილიშ პროდუქციაშ შხუ ცენტრო გჷნირთუნ.

ეთნიკურ ქორთუ იოსებ სტალინქ, ბოლშევიკეფს შქას გიშარჩქინელ რდჷ,[85] საბოლოათ, 1924 წანაშე ღურაშახ, 1953 წანაშ 5 მელახშახ, სხუნუეფიშ რსხუშ დე ფაქტო ლიდერო გჷნირთუ. შხვა ქორთუეფი, მუჭომეფით რდეს ლავრენტი ბერია დო ვსევოლოდ მერკულოვი, თაშნეშე იკენდეს გაულამ პოსტეფს სხუნუეფიშ თარობას. 1936-1938 წანეფს, სტალინიშით მანჯებულ კაბეტ ტერორქ გჷმიჭანუ ვითოშობათ ქორთუ დისიდენტიშ, ინტელექტუალიშ დო სხუნუეფიშ ხეშუულებაშო შხვა საეგებიო ოშქურანჯეეფიშ გჷმმაჭანალეფიშ ჸვილუა ვარ-და გულაგიშ ხანდათ-გიშათინალ კარეეფშა ჸონაფა, ნამუქჷთ ართგამა გეურკუ ერიშ კულტურულ დო ინტელექტუალურ რინას.[86]

მაჟირა მოსოფელიშ ლჷმაშ ბორჯის, 1941 წანაშ მანგის, გერმანიაქ ურალიშ გვალეფშახ ედომუშამ ტერიტორიაშ დოჸუნაფაშ ხამანჯელით წჷმიჭყუ ურთიართმოხვარაშ პაქტიშ ქიანეფიშ მიშაკთუა სხუნუეფიშ რსხუშა. მუჟანსჷთ ოპერაციაშ დოჭყაფაქ აკიბორკჷნ, 1942 წანას ლირეშ ქიაეფქ წჷმიჭყეს "ოპერაცია „ბლაუ“-შ" მენტება სტრატეგიულ კავკაციურ ნაფთობობადეშეფიშ დო ოლჷმორე მასალეფიშ ქარხანეფიშ ეიოჭოფალო; საბოლათ, ლირეშ ქიანეფიშ ჯარეფქ საქორთუოშ ხურგშახ შეაკეს. 700 000-შე უმოს ქორთუ — მოახორობაშ დოხოლაფირო 20% — იბურჯუდჷ ჭითა არმიას მინმაკათუეფიშ გიშარაჸალო დო ბერლინიშჸურე ულას; თინეშე დოხოლაფირო 350 000 შურ ქორთუქ გოჭყორდჷ.[87]

ქორთუ ნაციონალისტ დო ანტისხუნუურ აქტივისტ ლეო კერესელიძე თი ადამიერეფიშ რიცხუს ოკათუდჷ, ნამუთ ბოლშევიკეფიშით ხემანჭუაფაშ ხეშა ეშაჸოთამაშ უკულ ემიგრაციაშა რდჷ გინორაჸილინ

სტალინიშ ღურაშ უკული, ნიკიტა ხრუშჩოვქ სხუნუეფიშ რსხუშ ლიდერო გჷნირთუ დო დესტალინიზაციაშ პოლიტიკას მანჯენდჷ. ხრუშჩოვიშ რეპრესიეფს ქართის ახიაჩებეფქ მაჸუნუ, ნამუეფჷთ ოურდუმე ნძალეფით ქეგიორცუეს. თე მოლინეფიშ ნძალობურ მუკორთაქ, ნამუქჷთ სხუნუეფიშ რსხუშოთ ქორთულ ართგურობას ოშქურანჯობა გჷმუჭანუ, ხე ქეშუნწყუ ერიშ კონსოლიდაციას.[88] 1978 წანაშ ქართიშ დემონსტრაციეფქ მასობურ ანტისხუნუურ პროტესტეფიშ მორთას შანენდჷ, მარა ათეხანს თარობაქ უკახალე კჷნიკინუ.

სხუნუეფიშ გამაგალაშ გიმე დოსქილადირ ბორჯის, საქორთუოშ ეკონომიკა აგჷნორენდუ ძინას დო შანულამო იუჯგუშებუდჷ, მარა ირო უმოსო არგამათ მიშჷ კორუფცია დო თარობაშ კათაშე ჩათხია. 1986 წანას, პერესტროიკაშ დოჭყაფაშე, სხუნუურ საქორთუოშ ხემანჯღვერობა თიჯგურა უგაღექ იჸუ თირუეფიშ მორიაშოთ, ნამჷ-და ქორთუეფიშ უმენტაშობაქ, თინეფს შქას მორანწკე კომუნისტეფქჷთ, დოსხუნეს, ნამჷ-და წიმი ულაშ აკა რზა რინელ სხუნუურ სისტემაშე გიშულა რდჷ.

ზოხორინალაშ დორთინაფა, ომენოღალე ლჷმეფი

ქოძირით თაშნეშე: საქორთუოშ რესპუბლიკა (1990–1992)
საქორთუოშ ომენოღალე ლჷმა დო აფხაზეთიშ ლჷმა 1993 წანაშ მარაშინათუთა-გჷმათუთას

1988 წანაშე საქორთუოს ზოხორინალაშ მოხუჯეეფიშ მასობურ საპროტესტო აქციეფქ დიჭყჷ, ნამუეფსჷთ ხემანჯღვერენდეს თიჯგურა ქორთუ ნაციონალისტეფი, მუჭომეფით რდეს მერაბ კოსტავა დო ზვიად გამსახურდია. გეჸვენჯ წანას, 1989 წანაშ 4-9 პირელს, ქართის მანჯებულ კაბეტ თინჩალ დემონსტრაციაშ სხუნუეფიშ ნძალეფიშით კონწარო ინონანგერუაქ, ქიანას სხუნუურ გამაგალაშ გაგჷნძორაფაშ დისკრედიტაციაშ თოლწონუათ გინმატახალ მოლინათ გჷნირთუ.[89]

1990 წანაშ გჷმათუთას, სხუნუურ საქორთუოს პირველ ანდაპარტიულ გიშაგორუეფქ იმანჯჷ, ნამუთ ედომუშამ სხუნუეფიშ რსხუს პირველ ანდაპარტიულ გიშაგორუეფ რდჷ, სოდე ოპოზიციურ ბუნეფ ოფიციალურ პოლიტიკურ პარტიეფო რდეს რეგისტრირებულეფჷნ.[90] ზვიად გამსახურდია ნადუდა აკოკათელ კოალიციაქ „კუკუმი ტაბაკი - დუდიშული საქორთუოქ“ თე გიშაგორუეფს გომორძგუა მიპალჷ დო ახალ თარობა გაჭყჷ. 1991 წანაშ 9 პირელს, სხუნუეფიშ რსხუშ აკოცჷმაშახ ჭიჭე ხანით კინოხ, 31 მელახის მანჯებულჷ რეფერენდუმიშ უკული, საქორთუოშ უჟინაშ სხუნუქ გეგმაცხადჷ ზოხორინალა [ka].[91] საქორთუო სხნუეფიშ რსხუშ პირველ ვაბალტიურ რესპუბლიკა რდჷ, ნამუქჷთ ოფიციალურო გჷმაცხადუ ზოხორინალან,[92] დო რუმინეთიქ პირველ ქიანათ გჷნირთუ, ნამუქჷთ 1991 წანაშ მარაშინათუთას აღიარჷ ზოხორინელ საქორთუონ.[93] 26 მესის, გამსახურდია პირველ საპრეზიდენტო გიშაგორუეფს 86,5% ხონარით გეგშაგორეს პრეზიდენტო, გიშმაგორალეფიშ აქტივობაშ 83%-შე უმოს მაძირაფალით.[94]

საქორთუოშ რესპუბლიკაშ რესპუბლიკაშ სხუნუშ 1991 წანაშ 9 პირელიშ ზოხორინალაშ გჷმოცხადებას ხეთეშე მაჸუნუ შედეგიქ აღიარებეფიშ სახეთ. საქორთუოშ ზოხორინალა იჩინეს: 1991 წანაშ 27 მარაშინათუთას — რუმინეთი დო მოლდოვა, 30 მარაშინათუთას — აზერბაიჯანი, 13 ეკენიას — სომხეთი, 12 ქირსეთუთას — უკრაინა,[95] 16 ქირსეთუთას — თურქეთი,[96] 20 ქირსეთუთას — ლიეტუვა დო მონღოლეთი, 25 ქირსეთუთას — ააშ, კანადა დო ირანი, 26 ქირსეთუთას — ინდოეთი, ბრაზილია, კუბა, ტაილანდი, 27 ქირსეთუთას — ჩინეთი, ბელარუსი, სლოვენია, ვიეტნამი, ეგვიპტე, ალჟირი, 28 ქირსეთუთას — ხორვატია, იორდანია, 30 ქირსეთუთას — ლიბანი, 31 ქირსეთუთას — პაკისტანი, 1992 წანაშ 2 ღურთუთას — ერაყი, ეთიოპია, ლაოსი და თ.უ., თაშნეშე 1992 წანაშ 31 კვირკვეს გოართოიანაფილ ერეფიშ მორანწკე ხუნას საქორთუოშ რესპუბლიკაქ მეღებულქ იჸუ ორგანიზაციაშ 179-ა მაკათურო.[97]

გამსახურდია მალასნო, 1991 წანაშ 22 ქირსეთუთაშე 1992 წანაშ 6 ღურთუთაშა, ზისხირამ სახენწჷფო მინორთაშ შეგეგო გექთახუეს. სახენწჷფო მინორთა ხე ქეშუნწყჷ ერუანულ გვარდიაშ ნროთიქ დო გვეროოურდუმე ორგანიზაციაქ, ჯოხოთ „მხედრიონი“ („ცხენენჯ კოჩი“). უკულ ქიანაქ კონწარ ომენოღალე ლჷმას ქინიფულჷ, ნამუთ 1993 წანაშ ქირსეთუთაშა იგინძორებუდჷ. საქორთუოშ ჟირ რეგიონს, აფხაზეთის დო ცხინვალიშ რეგიონს, აბანობურ სეპარატისტეფ დო უმენტაშობას მარენჯ ქორთუ მახორობაშ შქას რინელ ინოფულირ აწორინაფეფქ ფართომასშტურ ეთნიკურ ნძალობუაშა დო ლჷმებშა გეგნორთჷ.[98] რუსეთიშ ხუჯიშ დოკინათ, აფხაზეთიქ დო ობჟათე ოსეთიქ ფაქტობურ ზოხორინალა მიპალუეს საქორთუოშე, საქორთუქ — კონტროლ ხვალე ონირზე ტერიტორიეფიშ მორჩილ ნორთშა ქეისილიდჷ.[98] ედუარდ შევარდნაძე (სსრრ-შ გალენურ საქვარეფიშ მინისტრ 1985-1991 წანეფს) 1992 წანაშ მელახის ქჷდარინეს[99] საქორთუოშ ახალ თარობაშ მადუდეთ დო თიმ წანას გიშაგორილქ იჸუ სახენწჷფოშ მადუდეთ, მოგვიანეთ, 1995 წანას, პრეზიდენტო.[100]

აფხაზეთიშ ლჷმაშ ბორჯის, აფხაზ სეპარატისტეფქ დო ოორუე კავკაციარ მალიმორეფქ (ჩეჩენეფიშამო) აფხაზეშე დოხოლაფირო 230 000-შე 250 000-შა ქოქრთუ[112] გეგნორაჸეს.[101] მეხოლაფირო 23 000 ქორთუქ ცხინვალშ რეგიონშე ირტჷ.[102]

1994 წანას, საქორთუო ეკონომიკურ კრიზისის რდჷ, ნამუსჷთ წორო ალაჸუნდჷ თიჯგურა თარ პროდუქტეფიშ კონწარ დეფიციტი, მუჭომით რე ქობალი, წყარი, ელექტროენერგია დო გოტიბაფა.[103]

ვარდეფიშ რევოლუცია, პრობჟადალურ მუკორთა

ჯინჯიერ სტატია: ვარდეფიშ რევოლუცია
2003 წანაშ ვარდეფიშ რევოლუცია

2003 წანას, შევარდნაძე (ნამუქჷთ 2000 წანას ხეახალშო გიმორძგჷ გიშაგორუეფს) გექთახუეს ვარდეფიშ რევოლუციათ, თიშ უკული, მუთ ქორთულ ოპოზიცია დო ერეფოშქაშე დჷმაკვირეეფი ანტკიცენდეს, ნამჷ-და 2003 წანაშ 2 გერგობათუთაშ საპარლამენტო გიშაგორუეფ გატყურებულ რდჷნ.[104] რევოლუციას ხემანჯღვერებდეს მიხეილ სააკაშვილი, ზურაბ ჟვანია დო ნინო ბურჯანაძე, შევარდნაძეშ გამაგე პარტიაშ ჸოფირ მაკათურეფ დო ლიდერეფი. მიხეილ სააკაშვილი, 2004 წანას, გეგშაგორეს საქორთუოშ პრეზიდენტო.[105]

ვარდეფიშ რევოლუციაშ უკული, ქიანაშ ოურდუმე დო ეკონომიკურ შილაბუანობეფიშ გაჸონიერებელო დო თიშ გალენურ პოლიტიკაშ ბჟადალჸურე მუკართაფალო დიჭყჷ რეფორმეფიშ სერიაქ. ააშ-იშ სახენწჷფო დეპარტამენტიშ მეხ, 2003 წანას დახე მორცხილ სახენწჷფოშე, 2014 წანას საქორთუო ელაზჷმაფათ ჯგირო ფუნქციონირებაფონ საბაზარო ეკონომიკაშა გეგნორთჷ... [დო] დრამატულ პოლიციურ დო ინსტიტუციურ რეფორმეფიშ მეშქაშობათ, თარობაქ გეშაჸათჷ დაბალ დონეშ კორუფცია.[106] ახალ თარობაშ ცადებაქ, მოურთინუდუკო საქორთუოშ ხეშუულებაშ ავტორიტეტ ქიანაშ ობჟათე-ბჟადალშე მადვალუ ავტონომიურ რესპუბლიკა აჭარასჷნ, 2004 წანას კაბეტ კრიზის გჷმიჭანუ.[107]

ქიანაშ ახალ პრობჟადალურ კურსიქ, ჩეჩნეთიშ მაჟირა ლჷმას ქორთულ კუნთხუშ კათაფაშ გებრალებაწკჷმა ართო,[108] გჷმიჭანუ რუსეთწკჷმა ურთიართობეფიშ კონწარ გაუფრაშება, ნამუსჷთ თაშნეშე ხეს უნწყუნდჷ რუსეთიშ ღილე მოხვარა დო ალარჷნა ჟირ სეპარატისტულ ტერიტორიეფშოთ. ურთიართობეფიშ მოძინე მოღუნჭაფაშ უმკუჯინალო, 2005 წანაშ მესის საქორთუოქ დო რუსეთიქ ქემიოჭირინუეს ჟირჸურენ აპიჯაფას,[109] ნამუშ მეჯინათ ბათუმს დო ახალქალაქის მადვალუ რუსულ ოურდუმე ბაზეფ (ნამუეფჷთ სხუნუეფიშ ბორჯიშე თექ დრესჷნ) გეგშეჸონეს. რუსეთიქ 2007 წანაშ ქირსეთუთაშო ედომუშამ ოურდუმე პერსონალ დო ტექნიკა გეგშეჸონუ თე ობიექტეფშე,[110] მარა ვეგშუჸონაფჷ აფხაზეთის მადვალუ გუდაუთაშ ბაზაშე, ნამუშე გიშულა თის მათხუაფუდჷ 1999 წანაშ სტამბოლის სამიტის ევროპას რჩქვანელობურ აკონაჯარაფილ ნძალეფიშ გეშა ხეკულუაშ ადაპტაციაშ მეღებაშ უკული.[111]

რუსეთ-საქორთუოშ ლჷმა

რუსულ ტანკეფ საქორთუოშა მინოკათუაშ ბორჯის, ცხინვალიშ რეგიონს.
ჯინჯიერ სტატია: რუსეთ-საქორთუოშ ლჷმა (2008)
ქოძირით თაშნეშე: ერეფოშქაშე რეაქცია აფხაზეთიშ დო ობჟათე ოსეთიშ ზოხორინალაშენ

1991 წანას, სხუნუეფიშ რსხუშ აკოცჷმაშ უკული, საქორთუოშ დო აფხაზეთიშ დო ცხინვალშ რეგიონიშ სეპარატისტეფს შქას ურთიართობა მოღუნჭულ რე. რუსეთ დო საქორთუოშ შქას ურთიართობეფქ კვათირო გეუფრაშ 2008 წანაშ პირელიშ რუსეთ-საქორთუოშ დიპლომატიურ კრიზისიშ დონეშახ.[112][113] 2008 წანაშ რუსეთ-საქორთუოშ ლჷმაშ უკულ აფხაზეთიშ დო ცხინვალიშ რეგიონიშ ნორთიქ რუსეთიშით ხუჯდოკინელ სეპარატისტეფიშ კონტროლიშ გიმე ქეშალჷ დო თე რეგიონეფს რუსულ ოურდუმე ბაზეფ გაჭყეს.

2008 წანაშ 1 მარაშინათუთას, ბომბიშ გობუთქაფაშ ოღანკეთ გჷნირთუ მანქანაქ, ნამუსჷთ ქორთუ მთინჩმოღალეეფ გინმოჸუნდჷნ. თე ინციდენტიშ პროვოცირება ცხინვალიშ რეგიონიშ სეპარატისტ ოსეფს მიაჭარაფუ, ნამუქჷთ ოლჷმარ ქიმინუეფიშ დოჭყაფაშ ოსხირო გჷნირთუ. შედეგო დეღამაკჷ ხუთ ქორთუ ოურდუმე მაინალექ, მოგვიანეთ — სნაიპერეფქ მუსხირენ სეპარატისტ ოს მალიმორ დოჸვილეს.[114][115] 1 მარაშინათუთას, ცხინვალიშ რეგიონიშ სეპარატისტეფქ ქორთულ ოფუტეეფიშ ბომბუა დიჭყეს. თე არტილერიულ ბომბუეფიშ გეშა ქორთუ ოურდუმე მაინალეეფ პერიოდულო ტყიაჸოთამათ უგამუდეს.[112][115][116][117][118]

2008 წანაშ 7 მარაშინათუთას, საქორთუოშ პრეზიდენტ მიხეილ სააკაშვილქ ცანდჸურენ ჸოთამაშ მეტება გეგმაცხადჷ დო თინჩალურ მორაგადეეფშახ მოუჭანჷ.[119] ცხინვალიშ რეგიონიშ კონფლიქტიშ ზონას მადვალუ ქორთულ ოფუტეეფშა მანჯებულ გეჸვენჯ გენთხაფეფს მალასნო ოგამურ ტყვიაჸიოთამაქ მაჸუნუ ქორთულ ჯარეფიშჸურე, ნამუეფქჷთ 7 მარაშინათუთას, სერით, ობჟათე ოსეთიშ დუდგჷმოცხადებულ რესპუბლიკაშ ნანანოღაშ, ცხინვალიშ მალობთ ეყარეს დო 8 მარაშინათუტაშ ოჭმარეს ნოღაშ ცენტრის ქემიოჭირინუეს.[120][121][122] რუს ოურდუმე ექსპერტიშ, პაველ ფელგენჰაუერიშ რაგადუათ, ოსურ პროვოკაციაშ ღანკ რდჷ ქორთულ ოგამურ ქიმინუაშ პროვოცირება, ნამუთ რუსეთიშ ოურდუმე მინოკათუაშ ოხვილურ სამანჯელს წჷმარინუანდუ.[123] საქორთუოშ თოლორუაშ დო მუზმარენ რუსულ მედიაშ ჩინებათ, ქორთულ ოურდუმე ქიმინუაშ დოჭყაფაშახ რეგულარულ (დო ვა თინჩალური) რუსულ არმიაშ ნორთეფ უკვე გინოყარაფილ რდეს როკიშ სორილიშ აშო ცხინვალიშ რეგიონიშ ტერიტორიაშა.[124][125]

რუსეთიქ საქორთუოს "ობჟათე ოსეთიშ მეხჷ აგრესია" ქეგიაბრალჷ დო 2008 წანაშ 8 მარაშინათუთას, "თინჩალაშ მიშაღალაშ" ოპერაციაშ სამანჯელით, საქორთუოშ მეხ ფართომასშტაბურ ოსქირონე, ოჰეერე დო ოზურე მინოიკათუა დიჭყჷ.[126][117] სეპარატისტულ აფხაზურ ნძალეფქ, 9 მარაშინათუთას, გონწყეს მაჟირა ფრონტ კოდორიშ ლეხერიშ კოდორიშ ბურჯაფი 2008|ბურჯაფით]] — ქეგიანთხეს კოდორიშ ლეხერს, ნამუსჷთ საქორთუო აკონტროლენდჷ.[127] 10 მარაშინათუთაშო, ცხინვალ რუს ოურდუმეეფქ გეჭოფეს.[128] რუსეთიშ ურდუმე ნძალეფქ გეჭოფეს ქორთულ ნოღეფ ონირზე ტერიტორიეფიშ გალე.[129]

კონფლიქტიშ ბორჯის, „ობჟათე ოსეთის“ ქორთუეფიშ მეხჷ მიშჷ ეთნიკურ წიმინდუაშ კამპანია, ნამუთ ლჷმაშ თებაშ უკული, ქორთულ ხორუეფიშ მოჯალაგაუსჷთ იკათუანდჷ.[130][131] ლჷმაქ 192,000 ადამიერ უკარელეთ დიტჷ, მარა ანდაქ ლჷმაშ უკული, ჸუდეშა დორთა შილებუ. ართ წანაშ უკული, დოხოლაფირო 30 000 ეთნიკურ ქორთუ კინე გინორაჸილო რე.[132][133] "კომერსანტის" გჷმობჟინაფილ ინტერვიუს სეპარატისტულ ობჟათე ოსეთიშ ლიდერ ედუარდ კოკოითიქ გაცხადჷ, ნამჷ-და ქორთუეფს დორთაშ ნებას ვემეჩანდჷნ.[134][135]

საფრანგეთიშ პრეზიდენტ, ნიკოლა სარკოზიქ, 2008 წანაშ 12 მარაშინათუთას, ტყვიაჸთამაშ მეტებაშ აპიჯაფას მორაგადაფათ მიოჭირინჷ.[136] რუსეთიქ, 26 მარაშინათუთას, აფხაზეთ დო ობჟათე ოსეთ ზოხო რესპუბლიკეფო აღიარჷ.[137] საქორთუოშ თარობაქ რუსეთწკჷმა დიპლომატიურ ურთიართობეფ მეჭყვიდჷ.[138] 8 გჷმათუთას, რუსულ ოურდუმე ნძალეფქ ქჷდიტუეს აფხაზეთიშ დო ობჟათე ოსეთიშ გოხოლუაშ ბუფერულ ზონეფი, ნამუშ შედეგო ევროპაშ რსხუშ დუმაკვირე მისია საქორთუოშ ბუფერულ ზონეფშა გენშაშქვეს.[139][140] ლჷმაშ უკული, საქორთუო ანტკიცენს, ნამჷ-და აფხაზეთ დო ობჟათე ოსეთ დორხველ ოკუპირებულ ტერიტორიეფ რენ.[141][142]

ქორთულ ორცებაშ თარობა (2012–ასეშა)

ბიძინა ივანიშვილი — „ქორთულ ორცებაშ“ დჷმარსხუაფალ დო პატჷცემულ დუდმახვენჯი.

2012 წანაშ საპარლამენტო გიშაგორუეფშო ხაზირებაშის, საქორთუოქ მანჯჷ საკონსტიტუციო რეფორმეფ საპარლამენტო დემოკრატიაშა გინულაშ ღანკით, ნამუშით ემაჸონაფალ ხემანჭაუფეფ პრეზიდენტშე პრემიერ-მინისტრის გეგნაჩჷ.[143] გინულა დოჭყაფედუკო-ოკო 2012 წანაშ საპარლამენტო გიშაგორუეფით დო გათებედუკო-ოკო 2013 წანაშ საპრეზიდენტო გიშაგორუეფით.

2012 წანაშ საპარლამენტო გიშაგორუეფქ გიშეგორჷ ართოიან ნაციონალურ ყარაფიშ მარცხებათ დო პარტია „ქორთულ ორცებაშ“ გომორძგუათ — ნამუთ რდჷ პირველ თინჩალგიშაგორუეფშ რზათ ხეშუულებაშ გინოჩამა საქორთუოს.[144] პირველ წანა ახალ „ქორთულ ორცებაშ“ თარობაშ დო პრეზიდენტ სააკაშვილიშ შქას აწორინაფაშ „კოჰაბიტაციაშ“ (წორორინაშ) ბორჯით ეიშანჷ.[145][146][147] გიორგი მარგველაშვილქ, „ქორთულ ორცებაშით“ წჷმორინაფილ კანდიდატიქ, გიშაგორუეფს გიმორძგჷ დო სააკაშვილ დოთირჷ, ნამუქჷთ „ქორთულ ორცებაშ“ ხემანჭუაფა ხოლო უმოსო გაჸონიერჷ.[148] ბიძინა ივანიშვილი, ბიზნესმენი, ნამუქჷთ დარსხჷ „ქორთულ ორცება“, რდჷ თიშ პირველ პრემიერ-მინისტრი, სოიშახ 2013 წანას ვეგნოდირთჷნ. მარა, თინა იშენით პარტიაშ არძაშე გაულამ პერსონათ სქიდუდჷ, თიშ უმკუჯინალო, ნამჷ-და 2018 წანაშახ აკა პოსტ ვაუკებუდჷნ.[149][150] დო სააკაშვილს მუთ ოხჷნ, თიქ საქორთუო 2013 წანაშ გიშაგორუეფშ უკულ მალასნო ქჷდიტუ დო 2018 წანას თის ბრალ წჷმურინეს კორუფციას დო ხემანჭუაფაშ უბადოთ გჷმორინაფას, ნამუსჷთ თინა გინმივარენდჷ. სააკაშვილ ხურგაშ გალეშე აგჷნძორენდუ „ართოიან ნაციონალურ ყარაფიშ“ დუდმახვენჯიშ პოსტის რინას, ნამუქჷთ ასე თარ ოპოზიციურ პარტიათ გჷნირთუ.[151]

„ქორთულ ორცებაქ“ 2016 წანაშ საპარლამენტო გიშაგორუეფს გიმორძგჷ დო 150-შე 115 მანდატით საკონსტიტუციო უმენტაშობა მიპალჷ.[152][153][154] 2018 წანაშ საპრეზიდენტო გიშაგორუეფს პარტია „ქორთულ ორცებაქ“ ხუჯ დუკინჷ ზოხორინელ კანდიდატ სალომე ზურაბიშვილს, ნამუქჷთ მაჟირა ტურს გიმორძგჷ დო ქიანაშ ისტორიას პირველ ოსურ პრეზიდენტო გჷნირთუ.[155] თენა რდჷ საქორთუოშ პრეზიდენტიშ ეკონია ბონ გიშაგორუეფი, ანდანე გეჸვენჯ საკონსტიტუციო რეფორმეფქ არძაშოულ კალიშრღვაფა გაუქვეს .[156]

2019 წანას, რუს დეპუტატი, სერგეი გავრილოვიშ, ვიზიტიშ დო თიშ „მართმადიდებელობაშ ინტერპარლამენტურ ასამბლეას“ კათაფაშ გეშა, პროტესტეფ გჷმიჭანუ. პროტესტანტეფ თხულენდეს ოგიშაგორუე რეფორმას რინელ ესვარილი, პროპორციულ-მაჟორიტარულ ოგიშაგორუე სისტემაშ ოთირალო, ნამუთ, თინეფიშ ტკიცებათ, 2016 ანას გიშაგორუეფს გამაგე პარტიას კაბეტ უმენტაშობას არზენდჷნ. გამაგე პარტიაქ კანკალე მოთხირს ქუდაჸუნჷ დო გავრილოვიშ ვიზიტ გადღანჷ. 2020 წანაშ საპარლამენტო გიშაგორუეფშახ, ტომბა პოლიტიკური კრიზისიშ გინაძალებერო მანჯებულ ერეფოშქაშე მედიაციაშ უკული, თე გიშაგორუეფშო სპეციალურო დენტკიცჷ თირელ ოგიშაგორუე სისტემაქ.[157] დოკინელ ოგიშაგორუე ბარიერიშ შედეგო, პარლამენტის ჩხორო პარტიაქ ქჷმოხვადუ. „ქორთულ ორცებაქ“ ხონარეფიშ 48 პროცენტ მიღჷ, დახე თიჯგურა მაძირაფალი, მუთ ოთხ წანაშ კინოხჷნ, ნამუთ, უმოს პროპორციულ ოგიშაგორუე სისტემაშ დო მაჟორიტარულ ოლქეფშ მუდანობაშ შანულამო დარკებაშ გეშა, 150-შე 90 მანდატშა გეგნიჸონჷ. მარა, ოპოზიციაქ ქვირთოსანობა ქეკადჷ ხეშუულებას, ნამუქჷთ გეგმიჭანჷ მუსხირენთუთამ პოლიტიკურ კრიზისი. ოპოზიცია დო მომიტინგე მენმოღალეეფ ხეახალ გიშაგორუეფს თხულენდს.[158] პოლიტიკურ კრიზისიქ ობორჯეთ გემანჯჷ 2021 წანაშ პირელს, ევრორსხუშ აშაჸუნათ მეღებულჷ აპიჯაფათ,[159] ნამუშეთ მუზმარენ თუთაშ უკულ გეგშართჷ მუჭოთ გამაგე პარტია „ქორთულ ორცებაქ“, თეშ ოპოზიციურ „ართოიან ნაციონალურ ყარაფიქ“.[160]

2022 წანას, უკრაინაშა რუსეთიშ მინოკათუაშის, საქორთუოქ უკრაინას დიპლომატიურო დო ჰუმანიტარულო ქალუდირთჷ, მარა ვაკათაფე შხვა ქიანეფს რუსეთიშო სანქციეფიშ მიშაღალაშ ოკითხირეს. ლჷმაშ დოჭყაფაშე, რუს გინოყარაფილეფიშ გინაულარ ქიანეფს შქას, საქორთუო პირველ აბანს რე. რუსეფს, თეშ მუჭოთ ანდა შხვაშ თურსჷნ, ვიზაშ უმუშო ართ წანაშ განწეხანს დოსქილადაშ ნება უღჷდეს, მარა ანდა ქორთუქ საქორთუოს რუს მენმოღალეეფიშ მოძინელ მუდანობა უშქურანჯობაშ რისკო აჩამა დიჭყჷ.[161][162] ლჷმაშ დოჭყაფაშე მალასნო, საქორთუოქ ევრორსხუშა კათაფაშ გჷნაცხად უკრაინა დო მოლდოვაწკჷმა ართო გენშეღჷ. თიშ უმკუჯინალო, ნამჷ-და ეკონია ჟირ ქიანაქ კანდიდატიშ სტატუს მუზმარენ თუთაშ უკულ მიღჷ, საქორთუოს კანდიდატიშ სტატუსიშ დაინალებერო პიჯალეფ გენშუღეს, ნამუეფჷთ უმენტაშო სასამართო რეფორმეფს, კანონიშუჟინაშობას, დეოლიგარქიზაციას დო მაღალპოლარიზებულ პოლიტიკურ დო მედიაელმოლიშ გინოჭყვიდუას ოხუდჷ.[163]

გერგეზეფიშ მოედანს ოშობათ მომიტინგე ტრანსპორტიშ ყარაფის ოცილუ

გეჸვენჯ თუთეფს ევრორსხუწკჷმა ურთიართობეფქ გეუფრაშუ, პარტია „ქორთულ ორცებაქ“ პროევროპულ სოციალ-დემოკრატიულშე ევროსკეპტიკურ დო სოციალურო კონსერვატიულ პარტით გჷნირთუ. 2023 წანაშ მელახის, „ქორთულ ორცებაქ“ ქეშეცადჷ მეუღებუდუკო კანონ შხვაშ თურ გაულაშ ქანთელუაშ გეშა, ნამუთ ვასათარობო ორგანიზაციეფს (ენჯეო) ავალდებულენს, დერეგისტრირან „შხვაშ თურ გაულაშ აგენტეფო“, დო თინეფს დაფინანსებაშ 20 პროცენტშე უმოს შხვაშ თურშე გენშალენა-და.[164] კანონპროექტშენ დისკუსიეფ ააშ-იშ სახენწჷფო დეპარტამენტიშ, გოეროშ დო ევრორსხუშ პროტესტიშ დო გენჭირაშ ფონს იმანჯჷ.[165] მანგურ კანონპროექტ 2024 წანაშ პირელს წჷმარინუეს დო გეჸვენჯ თუთას მიღეს.[166]

2023 წანაშ ქირსეთუთას, უმენტაშ პიჯალეფიშ ურთებუობაშ უმკუჯინალო, საქორთუოს ევრორსხუშ კანდიდატიშ სტატუსიქ მიაჩჷ. თეშ მანგიორო, თე კრიტერიუმეფ დო გენაძინეფი, მუჭომით რე 2024 წანაშ დუდიშულ დო თინუ საპარლამენტო გიშაგორუეფი, თი პიჯალათ გჷნირთუ, ნამჷ-და საქორთუოს გეგნურთუმუდუკო კათაფაშ გეშა რეალურ მორაგადეეფშან.[167]

2024 წანაშ 26 გჷმათუთას მანჯებულჷ საპარლამენტო გიშაგორუეფს საეგებიო აკორცუაფეფქ დო ქვირთოსანობაქ გჷმიჭანუ პოლიტიკურ კრიზის დო პროტესტეფი. კრიზისიქ გეუფრაშუ თიშ უკული, მუთ პრემიერ-მინისტრ ირაკლი კობახიძექ 2028 წანაშახ ევრორსხუშა კათაფაშ პროცესიშ ობორჯეთ გაჩემებაშ გეშა გაცხადჷნ დო თეშ სამანჯელო შანტაჟ მიჸონუ.[168] გამაგე პარტიაშ კანდიდატიშ, მიხეილ ყაველაშვილიშ, პარლამენტიშ ოგიშაგორუე კოლეგიაშით ახალ პრეზიდენტო ინაუგურაციაშ ფონს პოლიტიკურ კრიზისიშ მორანწკე რაუნდიქ დიჭყჷ. კინოხიან პრეზიდენტ სალომე ზურაბიშვილქ, ნამუთ 2020–2021 წანეფს საქორთუოშ პოლიტიკურ კრიზისიშ ბორჯის გამაგე პარტიას აწუდირთჷნ, თე პროცეს ვალეგიტიმურო მირჩქინჷ დო ხეშუულებაშ გინოჩამაშ აღიარებაშენ ვარ გაცხადჷ.[169][170]

გეოგრაფია

ჯინჯიერ სტატია: საქორთუოშ გეოგრაფია
საქორთუოშ ფიზიკურ რუკა
საქორთუოშ კლიმატიშ კლასიფიკაციაშ რუკა კიოპენიშ სისტემაშ მეჯინათ

საქორთუო გვალამ ქიანა რე, ნამუთ დახე ედომუშამო ობჟათე კავკაციას იდვალუაფუ დო თიშ ტერიტორიაშ მოჩილ ნორთ კავკაციაშ წყარგჷმართუშ ოორუეშე, ოორუე კავკაციას რე.[171][172] ქიანა იდვალუაფუ ოორუე განედეფიშ 41°-შე 44°-შა დო ბჟაეიოლ გრძედეფიშ 40°-შე 47°-შა, ფართობი — 67,900 კმ2. ლიხიშ ქჷნდჷრ ქიანას ბჟაეიოლ დო ბჟადალ ნორთეფო რთჷნს.[173] ისტორიულო, საქორთუოშ ბჟადალ ნორთ კოლხეთიშ ჯოხოთ რდჷ ჩინებული, ბჟაეიოლ პლატოს იბერია ჯოხოდჷ.[174]

კავკაციონიშ გვალამ ქჷნდჷრ გუთმაჭყანს საქორთუოშ ოორუე ხურგის.[173] ქვალაშ ქჷნდჷრს გიშმალ თარ შარეფ რუსეთიშ ტერიტორიაშა დინოხოლენი ქართლიშ დო ოორუე ოსეთიშ მემარსხუაფალ როკიშ სორილიშ დო (საქორთუოშ ხევიშ აკანს) დარიალიშ ლეხერიშ გიშულათ მეურს. ქიანას ობჟათეშე უხურგანს მორჩილ კავკაციონიშ გვალეფი.[173] კავკაციონიშ ქჷნდჷრიშ სიმაღალა ბრელით უმოს რე მორჩილ კავკაციონშე, თიშ უმაღალაშ კონკეფ ზუღაშ დონეშე 5000 მეტრშე უმოს სიმაღალას.

მყინვარწვერი საქორთუოშ ოორუე-ბჟაეიოლშე

საქორთუშო უმაღალაშ გვალა რე შხარა, 5,203 მეტრი, მაჟირა უმაღალაში — ჯანღა, ზუღაშ დონეშე 5,059 მ. შხვა ჩინებულ კონკეფ რე: მყინვარწვერი — 5,047 მ., შოთა რუსთაველიშ კონკი — 4,960 მ., თეთნულდი — 4,858 მ., უშბა — 4,700 მ. დო აილამა — 4,547 მ.[173] ჟიმოშინელ კონკეფშე ხვალე მყინვარწვერ რე ვულკანურ გოჭყაფაში. კავკაციონშ თარ ქჷნდჷრიშ მანგას, მყინვარწვერ დო შხარაშ შქას (დოხოლაფირო 200 კმ-შ მეძენას) რინელ რეგიონს ანდა ჯიშთ დომინირენს.[174]

ტერმინ „მორჩილ კავკაციონიშ გვალეფი“ შხირას გჷმირინუაფუ ობჟათე საქორთუოშ გვალამ (სუბეეფიშ) ტერიტორიეფიშ ეიოჭარალო, ნამუეფჷთ ლიხიშ ქჷნდჷრით კაბეტ კავკაციონიშ ქჷნდჷრწკჷმა რე მერსხილი.[173] ედომუშამო რეგიონქ შილებე დიხასიათას, მუჭოთ შხვადოშხვა, ურთიართმერსხილ გვალაშ ქჷნჷრეფიშ (თარო ვულკანურ გოჭყაფაშ) დო პლატოეფშე აკონწყილი, ნამუეფიშ სიმაღალა 3,400 მეტრის ვეგნანჭჷნ. თე ტერიტორიაშ გიშარჩქინელ მახასიათებელეფ რე ჯავახეთიშ გაბარი, ტობეფი, თინეფს შქას ტაბაწყური დო ფარავანი, თაშნეშე მინერალურ დო ჩხე წყარეფი. საქორთუოშ ჟირ თარ წყარმალუ რე რიონი დო მტკვარი.[174]

ტოპოგრაფია

შონე — საქორთუო

ქიანაშ ტერიტორიას ლანდშაფტ ძალამ ანდაკორობამ რე. ბჟადალ საქორთუოშ ლანდშაფტ იკათუანს რზენიშ ლენჭყერ ტყალეფშე, დღვებუეფშე დო ზჷმიერო ლამე ტროპიკულ ტყალეფშე იროიან თირეფშა დო ჯიშთეფშა, ქიანაშ ბჟაეიოლ ნორთის — გვერდო არიდულ ველეფიშ მორჩილ მუნაკვათეფჷთ აფხვადჷნა.[174]

ქურულდიშ ტობეფი, შონე, საქორთუოშ ოორუე-ბჟადალშე

ბჟადალ საქორთუოშ რზენ რაიონეფს ორთაშობურ ჰაბიტატიშ კაბეტ ნორთიქ ეკონია 100 წანაშ განწეხანს ოფუტეშ მეურნობაშ წუმოძინაშ დო ურბანიზაციაშ გეშა ქეგედინჷ. კოლხეთიშ რზენიშ ტყალეფიშ უმენტაშ ნორთ ასეშო ფაქტობურო ვა რე, თი რეგიონეფიშ მოხ, ნამუეფჷთ ერუანულ პარკეფშა დო ტყაჩირეფშა მიშმურსჷნ (სამან., პალიასტომიშ ტობაშ ტერიტორია). ასეშო, ტყაშოფორუე, ზოგადო, რზენეფიშ უმუშო სქიდუ დო თარო ლაკადეფს დო გვალეფს იდვალუაფუ. ბჟადალ საქორთუოშ ტყალეფ, ზუღაშ დონეშე 600 მეტრიშ გიმე, თარო ფურცელამ ჯალეფშე აკმოდირთუ დო იკათუანს თიჯგუარ გვარობეფს, მუჭომეფით რე: ჭყონი, ცჷ, წიფური, ჭანდარი, ლანჯ დო ჭუბური. ანდა აბანს თაშნეშე აფხვადჷნა იროწვანე გვარობეფი, მუჭომით რე ბზაკალი. საქორთუოშ 4000-შე უმოს მაღალ ჩანარშე დოხოლაფირო 1000 ენდემურ რე.[175]

ქვიბ ნოღა — ვარძია, გიმე წყარმალუ მტკვარიშ ლეხერით

აჭარას, მესხეთიშ ქჷნდჷრიშ ბჟადალ-ცენტრალურ ფერდეფს, თეშ მუჭოთ მუზმარენ ლოკაციას სამარგალოს დო აფხაზეთის, ლამე ზჷმიერ კლიმატიშ ტყალეფ ჩანს. ზუღაშ დონეშე 600–1000 მეტრიშ სიმაღალას, ფურცემაცჷმე ტყა მიასვარუ ფართოფურცელამ დო წვიწვამ გვარობეფიშ მაკათურ ესვარილ ტყას. ზონა თარო აკმოდირთუ წიფურიშ, შვაჭაშ დო კედარიშ ტყალეფშე. 1,500–1,800 მეტრიშ სიმაღალაშე ტყა უმენტაშო წვიწვამ რე. ჯალეფიშ ღოზი, მუჭოთ წესი, დოხოლაფირო 1800 მეტრის ითებუ დო თის ალპურ ზონა თირანს, ნამუთ უმენტაშ ტერიტორიას ზუღაშ დონეშე 3000 მეტრაშ სიმაღალაშახ იაფჩჷ.[174]

ბჟაეიოლ საქორთუოშ ართამ ლანდშაფტ ანდამუდანობაშ ველს დო ლეხერს იკათუანს, ნამუეფჷთ გვალეფით რე გიშართილი. ბჟადალ საქორთუოშე გინორთი, ბჟაეიოლ საქორთუოშ ტყალეფიშ დახე 85 პროცენტ ფურცელმაცჷმე რე. წვიწვამ ტყალეფ ხვალე ბორჯომიშ ლეხერს დო უძგალაშ ბჟადალ ტერიტორიას ჩანს. ფურცელმაცჷმე ჯალეფიშ გვარობეფს შქას ჩანს წიფური, ჭყონ დო ცხიმური. შხვა ფურცელმაცჷმე გვარობეფშა მიშმურს ლაკინჩხაშ მუზმარენ გვარობას, ფარფალიაჯას, ლანჯის დო თხირს.[174]

ზურაშ დონეშე 1000 მეტრიშ სიმაღალას (გიშაკერზაფილო თუშეთის, ხევსურეთის დო ხევს) ფართოთ ჩანს ფიჭვიშ დო ლაკინჩხაშ ტყალეფი. ზოგადო, ბჟაეიოლ საქორთუოს ტყალეფ ზუღაშ დონეშე 500–2,000 მეტრიშ სიმაღალას აფხვადჷნა, ალპურ ზონა — 2,000–2,300-შე 3,000–3,500 მეტრაშა. აკა ასქილადირ კაბეტი, რზენიშ ტყალეფ კახეთიშ ალაზანიშ ვეს რე.[174]

სახენწჷფო

საქორთუო ოპარლამენტე რესპუბლიკა რე. სახენწჷფოში მადუდე რე პრეზიდენტი, ნამუთ სხუნუშ ხეშუულაფაშ მანჯღვერჷთ რე. თარობაშ მადუდე - პრემიერ-მინისტრი. ქიანაშ უმაღალაშ კანონმადვალუ ორგანო რე ართპალატამი პარლამენტი (235 მაკათური), ნამუთ ოთხ წანამოწანას ართიშახ ითირუ პროპორციული დო მაჟორიტარული სისტემათ.

  • ერუანული დღახუ - 26 მესი (1918), სახენწჷფობური დუდიშულაშ დღა.

საქორთუოშ თანჯეფი

ოსქჷრონე თანჯა საქორთუოშ ოორუე-ბჟადალუ ნოწილს, დაბა ლესელიძეწკჷმა იჭყაფუ. უკული თინა მეჸუნს ფსოუს, ნამუთ ოდუდეს გვალა აგეფსთაწკჷმა ეჭოფუნს. საქორთუოშ ოორუე თანჯა უმოსო მეჸუნს კავკასიონიშ თარ წყარგმართალ ქჷნდჷრს. გვალა ვაციკფარსიშე გვალა შავიკლდეშა საქორთუოშ თანჯა გეჸუნს წყარგმართალი ქჷნდჷრიშ ოორუეშე გვალა მყინვარწვერს დო გვერდით ქჷნდჷრს. ბჟაეიოლი თანჯა იჭყაფუ გვალა ტინოვროსოშე, გიმურს ალაზანიშ ვეშა, მეუნს წყარმალ ალაზანს, სოიშახ 1 კმ ვადოსქიდუ მინგეჩაურიშ წყაროთხილუწკჷმა წყარმალიშ კათაფაშა. საქორთუოშ ობჟათე თანჯა იჭყაფუ უჩა ზუღაწკჷმა, ოფუტე სარფის. თანჯა დიო მეჸუნს, უკული კვათჷნს ლაზისტანიშ ქჷნდჷრიშ ოორუე ნორთის, მეჸუნს შავშეთის დო კჷნ კვათუნს არსიანიშ ქჷნდჷრს, ჯავახეთიშ რეგიონიშ დო სომხეთიშ ვულკანურ გვალონას, ლოქიშ ქჷნდჷრს, წყარმალ მტკვარს დო იორიშ გაბარს.

ტერიტორიული მონწყუალა

ამდღარი ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული დორთუალათ საქორთუოს 2 ავტონომიური რესპუბლიკა, 64 მუნიიპალიტეტი დო 5 მუშითმამართვალი ნოღა, თენეფ შქას ნანანოღა ქართი რე.

საქორთუოშ რეგიონეფი
№რეგიონინანანოღა
1აფხაზეთიშ ავტონომიური რესპუბლიკასოხუმი
2სამარგალო-ჟიმოლენი შონეშ აკანიზუგდიდი
3გურიაშ აკანიოზურგეთი
4აჭარაშ ავტონომიური რესპუბლიკაბათუმი
5რაჭა-ლეჩხუმიშ
დო თუდოლენი შონეშ აკანი		ამბროლაური
6იმერეთიშ აკანიქუთეში
7სამცხე-ჯავახეთიშ აკანიახალციხე
8დინოხოლენი ქართლიშ აკანიგორი
9მცხეთა-მთიანეთიშ აკანიმცხეთა
10თუდოლენი ქართლიშ აკანირუსთავი
11კახეთიშ აკანითელავი
12ქართიქართი

დემოგრაფია

ჯინჯიერ სტატია: საქორთუოშ დემოგრაფია

ისტორიოგრაფიას მეღებული მუნაჩემეფით XIII ოშწანურას ქორთუეფიშ მუდანობა 5 მილიონს ოჭირინუანდჷ. უჩინებუ რე XIV-XVII ოშწანურეფიშ მუნაჩემეფი. XVIII ოშწანურაშ შქა წანეფშე საქორთუოშ მახორობას (ასეიან ხურგეფს) 761 ვითოშით ანგარიშენდეს, თინეფშე 5% ოხორანდჷ ნოღეფს. 1800 წანაშო საქორთუოშ (ასეიან ხურგეფს) მახორობა 675 ვითიოშშე უმოსი რდჷ, თაურეშე ბჟაეიოლ საქორთუოშა მიშჷ მახორობაშ 45,6%, ბჟადალაშა – 54,4%. 1832 წანა 840 ვითოშშა მიძინჷ, 1865 წანას — 1 289 200-ს გეგნაჩირთჷ. 1897 წანას, საქორთუოშ მახორობა რდჷ 1 919 400 ადამიერი, 1914 წანას — 2 600 400. ართი ოშწანურაშ გოძვენას საქორთუოშ მახორობაქ 3,4-სხით მიძინჷ. პავლე ინგოროყვასშ ჩინებათ, 1916 წანას საქორთუოშ მახორობა აკმადგინანდჷ 3 365 000 ადამიერს, თინეფშე 2 349 000 ადამიერი რდჷ ქორთუ.[176] საქორთუოშ მახორობაქ მეხოლაფირო 200 ვითოშით დირკჷ პირველი მოსოფელიშ ლჷმაშ ბორჯის დო პირველი რესპუბლიკაშ წანეფს, ნამუთ ირიათოიანი ლჷმეფით დო ტერიტორიეფიშ დინაფათ რდჷ გოპიჯაფილი. 1921 წანას საქორთუოშ მახორობაქ 2 410 ვითოშშახ ქუმორთჷ. XX ოშწანურაშე, მახორობაშ მუდანობაშ დოდგინა მახორობაშ არძაშოული მეშქაშობათ მუთმოხვადჷ. პირველი ეჭარუაქ სხუნუური საქორთუოს 1926 წანას იმანჯჷ, ეკონიაქ — 1989 წანას. ზოხორინელი საქორთუოს მახორობაშ ეჭარუაქ იმანჷ 2002 დო 2014 წანეფს.

ეჭარუაშ წანამახორობაქომოლკოჩიოსური
19262 677 200
1939 3 540 000
1959 4 044 045
1970 4 686 358
1979 5 014 800
1989 5 400 800
2002 4 601 500
2014 3 787 000
2020 3 716 900

1989 წანაშ ეჭარუათ საქორთუოშ მახორობა 5 443 000 კოჩი რდჷ, 2002 წანაშო - 4 601 500. მუჭოთ რჩქჷნი, საქორთუოშ მახორობაქ 13 წანაშ დინოხოლე ართი ნოხუთალით მირკჷ. ეკონია პერიოდეფს საქორთუოს მოხვალამირ რთულ პოლიტიკურ მოლინეფქ დო მონკა სოციალურ-ეკონომიკურ კრიზისიქ გჷმიჭანუ საქორთუოშ მახორობაშ ოგჷნაფალი ნორთიშ გუშულა თანჯეფსგალე. თეწკჷმა, მირკჷ დაბადებაქ დო ქჷმიძინჷ ღურუამობაქ დო ქიანაქ მონკა დემოგრაფიულ სიტუაციას ქინოლჷ. მუთ ოწაწჷ ქორთუეფს, 1989 წანას რდჷ 3 787 000 კოჩი, მუთ საქორთუოშ მახორობაშ 70,1 %-ს აკმადგინანდჷ. 2002 წანას ქორთუეფიშ მუდანობა აკმადგინანდჷ 3 661 000 კოჩის, მუთ ქიანაშ მახორობაშ 83,8 % რდჷ.

2006 წანაშ ოფიციალური მუნაჩემეფიშ მეჯინათ, საქორთუოშ ცენტრალურ ხეშუულობაშ კონტროლირებად ტერიტორიას დოხოლაფირო 4 661 473 კოჩი, ოხორანს. მახორობაშ ძინაშ ტემპი აკმადგინანს 0,74 %-ს.

ნოღეფიშ მახორობა

ქართი
ქართი
ქუთეში
ქუთეში
ბათუმი
ბათუმი

№ ნოღა აკანი მახორობა № ნოღა აკანი მახორობა

რუსთავი
რუსთავი
გორი
გორი
ზუგდიდი
ზუგდიდი

1ქართიქართი1 108 71710სამტრედიაიმერეთი25 318
2ბათუმიაჭარა152 83911ხაშურიდინოხოლენი ქართლი26 135
3ქუთეშიიმერეთი147 63512სანაკისამარგალო-ჟიმოლენი შონე21 596
4რუსთავითუდოლენი ქართლი125 10313ზესტაფონიიმერეთი20 814
5სოხუმიაფხაზეთი62 91414მარნეულითუდოლენი ქართლი20 211
6გორიდინოხოლენი ქართლი48 14315თელავიკახეთი19 629
7ზუგდიდისამარგალო-ჟიმოლენი შონე42 99816ახალციხესამცხე-ჯავახეთი17 903
8ფუთისამარგალო-ჟიმოლენი შონე41 46517ქობულეთიაჭარა16 546
9ცხინვალიდინოხოლენი ქართლი30 43218ოზურგეთიგურია14 785

ეკონომიკა

ზოხორინელობაშ გუმოცხადებაშე ამდღარშახ იგინძორებუ საბაზარო რეფორმეფი. ეკონომიკაშ თარი დარგეფი რე ოფუტეშ მეურნება (ჩაი, ციტრუსი, ხილი, თამბაქო, ღვინი, მანქანაშკიდანჯალა, მეტალურგია, ჰიდრორესურსეფი.

საბანკო-საფინანსო დო დაზღვიებაშ სისტემეფი

დიდი ქორთუ, ილია ჭავჭავაძე „საადგილმამულო სათავადაზნაურო ბანკიშ“ ხემანჯღვერობაშ პერიოდის, დიო ხოლო 1883 წანაშე გაზეთ ივერიას ობჟინუანს მოშინაფილი ორგანიზაციაშ მუშობაშ შედეგეფს. თენა რდჷ მაართა ქორთული საბანკო-საფინანსო ინსტიტუტიშ მაართა საჯარო წჷმორინაფა.

ამდღა საქორთუოშ ეკონომიკაშ სექტორს მუშენს მუდგაზმარენი ძალიერი კომერციული ბანკი დო ბანკეფიშ ასოციაცია.

ვასაბანკო საკრედიტო-სადეპოზიტო ორგანიზაციეფი დო საფინანსო-საკრედიტო ხუჯიშდაკინებაშ (მხარდაჭერა) პროგრამეფი:

დაზღვიებაშ სისტემა:

სახენწჷფო ინსტიტუტეფი:

საქორთუოშ ისტორია ართ-ართი არძაში უმოს დიდარი რე ჯვეში ქიანეფშე. საქორთუოშ ტერიტორიას მაართა ქორთული ქიანეფი არსებენდ 3000 წანაშ ოწოხლე. თე ქიანეფი რე კოლხეთი (ჯვეშ ქორთული წყუეფს ეგრისი) დო დიაოხი (ტაო-კლარჯეთი).

1918-1921 წანეფს საქორთუო რდჷ დემოკრატიული რესპუბლიკა.

1921-1990 წანეფს საქორთუო რდჷ სხუნუშ აკოშქუმალაშ ართ-ართი მაკათური ქიანა.

1990 წანაშ უკული საქორთუო რე დუდიშული სახენწჷფო. დღას ათენა სუამიშ ართ-ართი მაკათური რე უკრაინაწკჷმა, აზერბაიჯანწკჷმა დო მოლდოვაწკჷმა ართო. საქორთუო რე უჩა ზუღაშ ეკონომიკური ალმახანდეობაშ ორგანიზაციაშ მაკათურით.

ტერიტორიული მონწყუალა

ამდღარი ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული დორთუალათ საქორთუოს 2 ავტონომიური რესპუბლიკა, 64 მუნიიპალიტეტი დო 5 მუშითმამართვალი ნოღა, თენეფ შქას ნანანოღა ქართი რე.

ქორთული რესურსეფი ინტერნეტის

  1. კოროცხუაფონი ერკებულიშ ელემენტი

{{ქიანაშ მუნაჩემეფი {{{1}}} | country flaglink2 | variant = | size = | name = | altlink = მორაგბეეფიშ ერუანული ნაკორობა | altvar = rugby }}

კომენტარეფი

  1. ↑ აფხაზეთიშ დო სამაჩაბლოშ მოხ, თე ჟირ სეპარატისტულ რეგიონ რუსეთიშ ოკუპაციაშ გიმე რე. საქორთუოშ თარობა თე ჟირ სეპარატისტულ რეგიონს ქიანაშ უგურთუ ნორთო მითმირჩქინანს, ერეფოშქაშე ხუჯიშ დოკინათ.

სქოლიო

  1. ↑ საქართველოს კონსტიტუცია, მუხლი 8
  2. ↑ მახორობაშ მუდანობა 1 ღურთუთაშ დგომარობათ. საქორთუოშ სტატისტიკაშ ერუანული ნინალა (1 იანვარი, 2020). კითხირიშ თარიღი: 2021-02-05.
  3. ↑ World GDP Ranking 2015. კითხირიშ თარიღი: 13 May 2016.
  4. ↑ საქორთუოქ გეგნორთჷ UTC+4 ზონაშე UTC+3 ზონაშა 2004 წანაშ 27 მანგის, მარა დართჷ UTC+4 ზონას 2005 წანაშ 27 მელახს.
  5. ↑ Encyclopedic World Atlas, George Philip & Son, Oxford University Press: 2002, p.104
  6. ↑ Histories 4.38. C.f. James Rennell, The geographical system of Herodotus examined and explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244
  7. ↑ Encyclopedia Britannica", Caucasus, June 2021: "One widely accepted scheme draws the dividing line along the crest of the Greater Caucasus range, putting the portion of the region north of the line in Europe and the portion south of it in Asia. Another puts the western portion of the Caucasus region in Europe and the eastern part (the bulk of Azerbaijan and small portions of Armenia, Georgia, and Russia's Caspian Sea coast) in Asia..."
  8. ↑ Nana Bolashvili, Andreas Dittmann, Lorenz King, Vazha Neidze (eds.): ``National Atlas of Georgia``, 138 pages, Steiner Verlag, 2018, ISBN 978-3-515-12057-9
  9. ↑ Population and Demography. National Statistics Office of Georgia, Geostat. კითხირიშ თარიღი: 29 December 2021.
  10. ↑ Dalby 2002.
  11. ↑ 'World's oldest wine' found in 8,000-year-old jars in Georgia. BBC News: 13 November 2017
  12. ↑ Doce, Elisa Guerra (2004). „The Origins of Inebriation: Archaeological Evidence of the Consumption of Fermented Beverages and Drugs in Prehistoric Eurasia“. Journal of Archaeological Method and Theory 22 (3): ხს. 751–782. DOI:10.1007/s10816-014-9205-z. ISSN 1072-5369. 
  13. 1 2 Jones, Stephen (27 October 2020). „The establishment of Soviet power in Transcaucasia: The case of Georgia 1921–1928“. Soviet Studies 40 (4). DOI:10.1080/09668138808411783. 
  14. ↑ Constitution of Georgia. The Legislative Herald of Georgia (29 June 2020). კითხირიშ თარიღი: 2022-03-25.
  15. ↑ Consolidating Parliamentary Democracy in Georgia. UNDP Georgia. კითხირიშ თარიღი: 2022-03-25.
  16. ↑ Georgia (en-US). კითხირიშ თარიღი: 2024-07-21.
  17. ↑ European Council.
  18. ↑ David Braund (1994). A History of Colchis and Transcaucasian Iberia, 550 BC-AD 562. Oxford University Press, 17–18 ხს.. ISBN 978-0-19-814473-1. 
  19. ↑ Rouben Galichian (2007) Countries South of the Caucasus in Medieval Maps: Armenia, Georgia and Azerbaijan. pp. 188–189
  20. ↑ Boeder; et al. (2002). Philology, typology and language structure. Peter Lang. p. 65. ISBN 978-0820459912
  21. ↑ გრიგოლ ფერაძე. "The Pilgrims' derivation of the name Georgia". Georgica, Autumn, 1937, nos. 4 & 5, 208–209
  22. ↑ (1997) Historical, Indo-European, and Lexicographical Studies. Walter de Gruyter, ხს. 211. ISBN 978-3-11-012884-0. 
  23. 1 2 Mikaberidze (2015), ხს. 3.
  24. ↑ Rapp (2014), ხს. 21.
  25. ↑ "Article 2.1", Constitution of Georgia, Legislative Herald of Georgia, "‘Georgia’ is the name of the state of Georgia."
  26. ↑ Tbilisi. Encyclopædia Britannica (11 July 2023). ციტატა: „Tbilisi, formerly Tiflis, capital of the republic of Georgia“
  27. ↑ “Georgia country profile“, BBC News, 2012-03-14. კითხირიშ თარიღი: 2025-03-13. (en-GB) 
  28. ↑ Horovitz, David (17 May 2006). 'By Georgia! Don't call us Gruzia'. კითხირიშ თარიღი: 2023-11-19.
  29. ↑ Japan intends to officially use 'Georgia' instead of 'Gruzia' (21 October 2014). კითხირიშ თარიღი: 2023-11-19.
  30. ↑ Lomsadze, Giorgi (28 June 2011). Georgia: Stop Calling Me "Gruzia". კითხირიშ თარიღი: 2023-11-19.
  31. ↑ Orbán Viktor Georgiában tárgyal (2024-10-27). კითხირიშ თარიღი: 2025-03-26.
  32. ↑ Orbán Viktor sajtónyilatkozata Magyarország és Georgia kormányának közös munkaülését követően (2023-10-12). კითხირიშ თარიღი: 2025-03-26.
  33. ↑ Rekhviashvili, Jimsher (13 July 2011). Georgia Asks Friends To Stop Calling It 'Gruzia'. კითხირიშ თარიღი: 2023-11-19.
  34. ↑ Lithuania approves Sakartvelo as official name for Georgia (11 January 2021). კითხირიშ თარიღი: 2023-11-19.
  35. ↑ Georgian archaeologists find 1.8-million-year-old human tooth (9 September 2022). კითხირიშ თარიღი: 2023-11-26.
  36. ↑ Roebroeks, Wil (1993). The Earliest Occupation of Europe. Leiden: Modderman Stichting / Faculty of Archaeology – Leiden University, 207–209 ხს.. ISBN 9789073368071. 
  37. ↑ Tsotskolauri, Avtandil (2017). საქართველოს ისტორია. Tbilisi: Saunje, 12–17 ხს.. ISBN 978-9941-451-79-9. 
  38. ↑ Kot, Małgorzata (20 June 2021). „Filling the gaps: Late Upper Palaeolithic settlement in Gvardjilas Klde, Georgia“. Quaternary International 587-588: ხს. 384–399. DOI:10.1016/j.quaint.2020.07.034. 
  39. ↑ Baudouin, Emmanuel (2019). „Rethinking architectural techniques of the Southern Caucasus in the 6th millennium BC: A re-examination of former data and new insights“. Paléorient (45–1): ხს. 115–150. DOI:10.4000/paleorient.602. 
  40. ↑ Lavole, Amy (10 September 2009). Oldest-known fibers to be used by humans discovered. კითხირიშ თარიღი: 2023-11-27.
  41. ↑ Discover the Secret Birthplace of Wine (21 May 2018). კითხირიშ თარიღი: 2023-11-27.
  42. ↑ Hauotmann, Andreas (2009). „Bronze Age gold in Southern Georgia“. ArcheoSciences 33 (33): ხს. 75–82. DOI:10.4000/archeosciences.2037. 
  43. ↑ Javakhishvili, Ivane (1950). Historical-Ethnological problems of Georgia, the Caucasus and the Near East. Tbilisi: Tbilisi State University, 130–135 ხს.. 
  44. ↑ Archaeologists discover 14th–12th centuries BCE Colchis artefacts in western Georgia (13 May 2022). კითხირიშ თარიღი: 2023-12-02.
  45. ↑ Lichell, Vakhtang (2016). „Geoarchaeology of Phasis (Georgia)“. Méditerranée (126): ხს. 119–128. DOI:10.4000/mediterranee.8317. 
  46. ↑ David Marshall Lang (1997). Lives and Legends of the Georgian Saints, 2nd, St. Vladimir's Seminary Press. ISBN 978-0-913836-29-3. 
  47. ↑ Cyril Toumanoff (1967). Studies in Christian Caucasian History. Georgetown University Press., 83–84, 377 ხს.. 
  48. ↑ Asatiani 2009
  49. ↑ Asatiani 2009
  50. ↑ Asatiani 2009
  51. ↑ Asatiani 2009
  52. ↑ Smith, Graham (1998). Nation-building in the post-Soviet borderlands. Cambridge University Press, ხს. 56. ISBN 978-0-521-59968-9. 
  53. ↑ David Marshall Lang (1976). Modern History of Soviet Georgia. London: Greenwood Press, ხს. 29. ISBN 978-0-8371-8183-7. 
  54. ↑ (2011) Trust and Conflict: Representation, Culture and Dialogue, Cultural Dynamics of Social Representation, ხს. 43. ISBN 978-0-415-59346-5. 
  55. ↑ (1999) Georgian Literature and Culture. Slavica, ხს. 119. ISBN 978-0-89357-278-5. 
  56. ↑ (1996) Armenia, Azerbaijan, and Georgia. DIANE Publishing, ხს. 184. ISBN 978-0-7881-2813-4. „The Knight in the Panther Skin occupies a unique position as the Georgian national epic.“ 
  57. ↑ Javakhishvili, Ivane (1982). k'art'veli eris istoria (ka). Tbilisi State University Press, 184–187 ხს.. 
  58. 1 2 Eastmond (2010), ხს. 109.
  59. ↑ Eastmond (2010), ხს. 93.
  60. ↑ (1997) Imagining history at the crossroads: Persia, Byzantium, and the architects of the written Georgian past, Volume 2 p 652. University of Michigan 1997. ISBN 978-0-591-30828-0. 
  61. ↑ René Grousset, Rene (1991). 'The Empire of the Steppes. Rutgers University Press, ხს. 260. 
  62. ↑ Mikaberidze (2015), ხს. xxxi.
  63. ↑ " ნ. ტოლჩანოვის იმერეთში ელჩობის მუხლობრივი აღწერილობა, 1650–1652", გამოსცა ი. ცინცაძემ, თბ., 1970, გვ. 37–38
  64. ↑ გურამ შარაძე, ბედნიერებისა და სათნოების საუნჯე, თბილისი, გამომცემლობა საბჭოთა საქართველო, 1984: pp. 436–437.
  65. ↑ (1984) საქართველოს მოსახლეობა XVIII-XX საუკუნეებში: დემოგრაფიულ-გეოგრაფიული გამოკვლევა, 1st, მეცნიერება, ხს. 72. 
  66. ↑ Fisher et al. (1991), ხს. 328.
  67. ↑ ჩილათა თანგიშ გჷმოძახებაშვანს: cite web: პარამეტრეფქ url დო title უციოთ ოკო მიაწურუას. (ru). მოსკოვიშ სახენწჷფო უნივერსიტეტი (24 July 1783). კითხირიშ თარიღი: 1 February 2015.
  68. ↑ Relations between Tehran and Moscow, 1797–2014. 
  69. ↑ Mikaberidze, Alexander (2009), Burnham, Robert, ed., Peter Bagration: The Best Georgian General of the Napoleonic Wars, The Napoleon Series, http://www.napoleon-series.org/research/biographies/bagration/c_bagration1.html, წაკითხულია: 19 February 2019
  70. ↑ Gvosdev (2000), ხს. 85.
  71. ↑ Avalov (1906), ხს. 186.
  72. ↑ Gvosdev (2000), ხს. 86.
  73. ↑ Lang (1957), ხს. 249.
  74. ↑ Lang (1957), ხს. 251.
  75. ↑ Lang (1957), ხს. 247.
  76. ↑ Lang (1957), ხს. 252.
  77. ↑ Timothy C. Dowling Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond Archived 8 February 2017 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine. pp 728 ABC-CLIO, 2 December 2014 ISBN 1598849484
  78. ↑ Suny (1994), ხს. 64.
  79. ↑ Allen F. Chew: An Atlas of Russian History: Eleven Centuries of Changing Borders. Yale University Press, 1970, p. 74.
  80. 1 2 Georgia Celebrates Independence Day. კითხირიშ თარიღი: 2021-01-05.
  81. ↑ Rayfield, Donald (2012). Edge of Empires: A History of Georgia. Reaktion Books, ხს. 316. ISBN 978-1-78023-030-6. „Bolshevik disregard for human life, hitherto typical of Cossacks, alienated most Georgians, and reinforced support for the Menshevik social democrats as humane, if disorganized, revolutionaries.“ 
  82. ↑ Stefan Talmon (1998), Recognition of Governments in International Law, p. 289–290. Oxford University Press, ISBN 0-19-826573-5.
  83. ↑ (2010) Наша маленькая Хоста – Исторический очерк (ru). Sochi. 
  84. ↑ Knight, Amy. Beria: Stalin's First Lieutenant, Princeton University Press, Princeton, New Jersey, p. 237, ISBN 978-0-691-01093-9.
  85. ↑ "Ethnic tensions: War in the Caucasus is Stalin's legacy Archived 20 June 2018 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine. ". The Independent. 17 August 2008.
  86. ↑ Soviet Georgia: A Detailed Historical Analysis of the 20th Century Georgia (en). კითხირიშ თარიღი: 2024-07-21.
  87. ↑ “Georgian World War II hero's remains return home“, Agenda.ge, 30 September 2015. 
  88. ↑ Cornell, Svante E. (2002), Autonomy and Conflict: Ethnoterritoriality and Separatism in the South Caucasus: Cases in Georgia, pp. 146–149. Uppsala University, Department of Peace and Conflict Research, ISBN 91-506-1600-5
  89. ↑ Darrell Slider (1991). "Georgia's independence", Problems of Communism: November—December 1991 (en). Documentary Studies Section, International Information Administration, 66 ხს.. „The April 9 "Tragedy", as it came to be called, had a searing effect on Georgian public. The republic leadership lost what authority it had enjoyed in the eyes of Georgians, and support for independence became overwhelming— developments confirmed by polls initiated by the Communist leadership itself.“ 
  90. ↑ Georgia Votes for Change (30 October 1990).
  91. ↑ Government of Georgia:About Georgia. gov.ge. კითხირიშ თარიღი: 9 August 2016.
  92. ↑ Hughey, Michael W. (29 March 2016). New Tribalisms: The Resurgence of Race and Ethnicity. Springer. ISBN 978-1-349-26403-2. 
  93. ↑ (28 August 1997) Coming Together Or Falling Apart?: Regionalism in the Former Soviet Union. Centre for International Relations, Queen's University. ISBN 978-0-88911-745-7. 
  94. ↑ Dieter Nohlen, Florian Grotz & Christof Hartmann (2001) Elections in Asia: A data handbook, Volume I, p. 401 ISBN 0-19-924958-X
  95. ↑ „საქართველოს რესპუბლიკა“, N244, 13 დეკემბერი, 1991
  96. ↑ „საქართველოს რესპუბლიკა“, N247, 18 დეკემბერი, 1991
  97. ↑ გაზ. „საქართველოს რესპუბლიკა“, №144 (423), 1 აგვისტო, 1992. dspace.nplg.gov.ge. კითხირიშ თარიღი: 2026-02-09.
  98. 1 2 Georgia: Abkhazia and South Ossetia. Encyclopedia Princetoniensis. კითხირიშ თარიღი: 16 March 2019.
  99. ↑ Shevardnadze Named Head of New Government. News & Record (10 March 1992).
  100. ↑ “Obituary: Eduard Shevardnadze“, BBC News, 7 July 2014. კითხირიშ თარიღი: 2021-07-06. (en-GB) 
  101. ↑ Georgia/Abchasia: Violations of the laws of war and Russia's role in the conflict. Human Rights Watch (March 1995). კითხირიშ თარიღი: 4 December 2016.
  102. ↑ Russia – The Ingush–Ossetian conflict in the Prigorodnyi region. Human Rights Watch/Helsinki (May 1996). კითხირიშ თარიღი: 18 July 2007.
  103. ↑ Bread, water, fuel shortages in Georgia. United Press International (22 November 1994).
  104. ↑ EurasiaNet Eurasia Insight – Georgia's Rose Revolution: Momentum and Consolidation. Eurasianet.org. კითხირიშ თარიღი: 5 May 2009.
  105. ↑ არჩევნების ისტორია (ka). ტაბულა. Tabula (17 August 2016). კითხირიშ თარიღი: 2 November 2017.
  106. ↑ ააშ-იშ სახენწჷფო დეპარტამენტი, Georgia: Executive Summary Archived 18 February 2020 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine. , Retrieved: 5 May 2016
  107. ↑ Georgia moves to rein in Ajaria. BBC News (5 May 2004).
  108. ↑ Gorshkov, Nikolai. “Duma prepares for Georgia strike“, BBC News, 19 September 2002. კითხირიშ თარიღი: 24 July 2009. 
  109. ↑ Russia, Georgia strike deal on bases. Civil Georgia, Tbilisi (30 May 2005). კითხირიშ თარიღი: 29 December 2021.
  110. ↑ Russia Hands Over Batumi Military Base to Georgia. Civil Georgia, Tbilisi (13 November 2007). კითხირიშ თარიღი: 29 December 2021.
  111. ↑ Russia's retention of Gudauta base – An unfulfilled CFE treaty commitment Archived 5 February 2017 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine. Socor, Vladirmir. The Jamestown Foundation. 22 May 2006
  112. 1 2 Whitmore, Brian (12 September 2008). Is The Clock Ticking For Saakashvili?'. კითხირიშ თარიღი: 3 September 2014.
  113. ↑ “Russia criticised over Abkhazia“, BBC News, 24 April 2008. კითხირიშ თარიღი: 19 November 2015. 
  114. ↑ “Countdown in the Caucasus: Seven days that brought Russia and Georgia to war“, 26 August 2008. 
  115. 1 2 “Smoldering Feud, Then War“, 16 August 2008. 
  116. ↑ Luke Harding. “Georgia calls on EU for independent inquiry into war“, 19 November 2008. კითხირიშ თარიღი: 4 December 2017. 
  117. 1 2 Roy Allison (2008). „Russia resurgent? Moscow's campaign to 'coerce Georgia to peace'“. International Affairs 84 (6): ხს. 1145–1171. DOI:10.1111/j.1468-2346.2008.00762.x. 
  118. ↑ Jean-Rodrigue Paré (13 February 2009). The Conflict Between Russia and Georgia. Parliament of Canada. კითხირიშ თარიღი: 19 November 2015.
  119. ↑ “Saakashvili Appeals for Peace in Televised Address“, Civil.Ge, 7 August 2008. კითხირიშ თარიღი: 29 December 2021. 
  120. ↑ The Goals Behind Moscow's Proxy Offensive in South Ossetia. The Jamestown Foundation (8 August 2008). კითხირიშ თარიღი: 3 September 2014.
  121. ↑ Georgian conflict puts U.S. in middle (9 August 2008). კითხირიშ თარიღი: 3 September 2014.
  122. ↑ Peter Finn. “A Two-Sided Descent into Full-Scale War“, 17 August 2008. კითხირიშ თარიღი: 28 August 2017. 
  123. ↑ Pavel Felgenhauer (14 August 2008). The Russian-Georgian War was Preplanned in Moscow. კითხირიშ თარიღი: 3 September 2014.
  124. ↑ Chivers, C.J.. “Georgia Offers Fresh Evidence on War's Start“, The New York Times, 15 September 2008. კითხირიშ თარიღი: 28 August 2017. 
  125. ↑ ჩილათა თანგიშ გჷმოძახებაშვანს: cite web: პარამეტრეფქ url დო title უციოთ ოკო მიაწურუას. (ru). NEWSru.com (11 September 2008). კითხირიშ თარიღი: 19 November 2015.
  126. ↑ Russian Federation: Legal Aspects of War in Georgia. Library of Congress.
  127. ↑ “Abkhaz separatists strike disputed Georgia gorge“, Reuters, 9 August 2008. კითხირიშ თარიღი: 1 July 2017. 
  128. ↑ Harding, Luke. “I got my children out minutes before the bombs fell“, The Guardian, 11 August 2008. კითხირიშ თარიღი: 24 May 2017. 
  129. ↑ “Russia opens new front, drives deeper into Georgia“, 11 August 2008. 
  130. ↑ Report. Volume I. Independent International Fact-Finding Mission on the Conflict in Georgia (September 2009).
  131. ↑ “Amnesty International Satellite Images Reveal Damage to South Ossetian Villages After...“, Reuters, 9 October 2008. 
  132. ↑ Civilians in the line of fire. Amnesty International (November 2008). კითხირიშ თარიღი: 3 September 2014.
  133. ↑ “Georgia Marks Anniversary of War“, BBC News, 7 August 2009. კითხირიშ თარიღი: 3 September 2014. 
  134. ↑ ჩილათა თანგიშ გჷმოძახებაშვანს: cite web: პარამეტრეფქ url დო title უციოთ ოკო მიაწურუას. (ru). Kommersant (15 August 2008). კითხირიშ თარიღი: 3 September 2014.
  135. ↑ Rights Groups Say South Ossetian Militias Burning Georgian Villages. RFE/RL (30 September 2008). კითხირიშ თარიღი: 3 September 2014.
  136. ↑ “Russia Endorses Six-Point Plan“, Civil.Ge, 12 August 2008. კითხირიშ თარიღი: 29 December 2021. 
  137. ↑ Statement by President of Russia Dmitry Medvedev. The Kremlin (26 August 2008).
  138. ↑ “Georgia breaks ties with Russia“, BBC News, 29 August 2008. კითხირიშ თარიღი: 3 September 2014. 
  139. ↑ “Russia Completes 'Most of Withdrawal' – EU Monitors“, Civil Georgia, 8 October 2008. კითხირიშ თარიღი: 2023-02-22. 
  140. ↑ “Moscow Says EU Monitors Fully Control 'Buffer Zones'“, Civil Georgia, 9 October 2008. კითხირიშ თარიღი: 2023-02-22. 
  141. ↑ Resolution of the Parliament of Georgia on the Occupation of the Georgian Territories by the Russian Federation (29 August 2008).
  142. ↑ “Abkhazia, S.Ossetia Formally Declared Occupied Territory“, Civil.Ge, 28 August 2008. კითხირიშ თარიღი: 29 December 2021. 
  143. ↑ “Georgia's Constitutional Changes“, International Crisis Group, 1 March 2012. კითხირიშ თარიღი: 29 December 2021. 
  144. ↑ "Saakashvili Concedes Defeat in Parliamentary Election", Civil.ge, 2 October 2012, https://old.civil.ge/eng/article.php?id=25299, წაკითხულია: 29 December 2021
  145. ↑ “Georgian tycoon Ivanishvili confirmed as prime minister“, Reuters, 25 October 2012. კითხირიშ თარიღი: 29 December 2021. 
  146. ↑ “Georgia: Conflict Rather than Cohabitation“, Eurasianet, 8 February 2013. კითხირიშ თარიღი: 29 December 2021. 
  147. ↑ “Georgia's Historic Transition Faces Crucial Tests In 2013“, RFE/RL, 16 December 2012. კითხირიშ თარიღი: 29 December 2021. 
  148. ↑ “Georgia PM ally Giorgi Margvelashvili 'wins presidency'“, BBC News, 27 October 2013. კითხირიშ თარიღი: 15 December 2021. 
  149. ↑ “Irakli Garibashvili Named as Georgia's Next Prime Minister“, Jamestown Foundation, 4 November 2013. კითხირიშ თარიღი: 29 December 2021. 
  150. ↑ “Did Georgia's 'Informal Leader' Pressure Prime Minister To Resign?“, RFE/RL, 24 December 2015. კითხირიშ თარიღი: 29 December 2021. 
  151. ↑ “Mikheil Saakashvili: Georgian ex-president arrested returning from exile“, BBC News, 1 October 2021. კითხირიშ თარიღი: 15 December 2021. 
  152. ↑ “Constitutional Amendments Initiated“, Civil.ge, 3 May 2017. კითხირიშ თარიღი: 29 December 2021. 
  153. ↑ “Georgian government offers concessions to end crisis“, Eurasianet, 24 June 2019. კითხირიშ თარიღი: 29 December 2021. 
  154. ↑ “Transparency International urges dialogue with civil society during political crisis in Georgia“, Transparency International, 30 November 2019. კითხირიშ თარიღი: 29 December 2021. 
  155. ↑ პარლამენტიშ სპიკერ ნინო ბურჯანაძეს ჟირშა უკებუდჷ პრეზიდენტიშ მოღალობაშ პოსტი, 2003 დო 2007 წანეფს.
  156. ↑ “Georgia elects Salome Zurabishvili as first woman president“, BBC News, 29 November 2018. კითხირიშ თარიღი: 15 December 2021. 
  157. ↑ “Georgian Dream, Opposition Reach Consensus over Electoral Reform“, Civil.ge, 8 March 2020. კითხირიშ თარიღი: 29 December 2021. 
  158. ↑ “Georgia protests: Tbilisi police fire water cannon at demonstrators“, BBC News, 8 November 2020. კითხირიშ თარიღი: 15 December 2021. 
  159. ↑ “New EU Proposal: Amnesty for Rurua, Melia, 2022 Snap Polls if GD Gets Less than 43% in Locals“, Civil.ge, 18 April 2021. კითხირიშ თარიღი: 29 December 2021. 
  160. ↑ “President Michel to Start Consultations after GD's EU-Brokered Deal Withdrawal“, Civil.ge, 29 July 2021. კითხირიშ თარიღი: 29 December 2021. 
  161. ↑ Shota Kincha. “Russian exiles get a chilly reception in Georgia – VoxEurop“, Voxeurope, 22 May 2022. კითხირიშ თარიღი: 2022-06-26. (en-US) 
  162. ↑ “90 დღე 366-ის წინააღმდეგ - საქართველო-რუსეთის უვიზო მიმოსვლის მოკლე ისტორია“, Radio Freedom, 20 May 2023. (en-US) 
  163. ↑ European Commission's Memo Detailing Recommendations for Georgia (en). Civil Georgia (2022-06-17). კითხირიშ თარიღი: 2025-04-08.
  164. ↑ Law on "Transparency of Foreign Funding" Passes 76-13 in the First Reading (en-US) (2023-03-07). კითხირიშ თარიღი: 2024-05-12.
  165. ↑ Ritchie, Rhea Mogul, Sophie Tanno, Niamh Kennedy, Hannah (2023-03-09). Georgia withdraws 'foreign influence' bill but opposition vows more protests (en). კითხირიშ თარიღი: 2024-05-12.
  166. ↑ Ruling party to resubmit bill on transparency of foreign influence to Parliament | AGENDA.GE (en). კითხირიშ თარიღი: 2024-05-12.
  167. ↑ EC Spells Out Nine Steps for Georgia to Start Accession Negotiations (en). Civil Georgia (2023-11-08). კითხირიშ თარიღი: 2025-04-08.
  168. ↑ PM Kobakhidze: No EU accession negotiations until 2028, rejecting grants to avoid blackmail (en-US). კითხირიშ თარიღი: 2024-12-13.
  169. ↑ Joint Statement by High Representative Josep Borrell and European Commission on Parliamentary elections (en-US). კითხირიშ თარიღი: 2024-12-13.
  170. ↑ Two Georgia opposition leaders arrested at anti-government protest (en) (2025-02-02). კითხირიშ თარიღი: 2025-04-08.
  171. ↑ 'Caucasus (region and mountains, Eurasia)' Archived 27 April 2010 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine. . Encyclopædia Britannica, 2010: "Occupying roughly თარგი:Convert/mi2, it is divided among Russia, Georgia, Azerbaijan, and Armenia and forms part of the traditional dividing line between Europe and Asia. It is bisected by the Caucasus Mountains; the area north of the Greater Caucasus range is called Ciscaucasia and the region to the south Transcaucasia. Inhabited from ancient times, it was under nominal Persian and Turkish suzerainty until conquered by Russia in the 18th–19th centuries."
  172. ↑ CESWW – Definition of Central Eurasia. Cesww.fas.harvard.edu. კითხირიშ თარიღი: 6 August 2010.
  173. 1 2 3 4 5 Georgia:Geography. Cac-biodiversity.org. კითხირიშ თარიღი: 3 July 2011.
  174. 1 2 3 4 5 6 7 Nana Bolashvili, Andreas Dittmann, Lorenz King, Vazha Neidze (eds.): National Atlas of Georgia – Nationalatlas von Georgien, 138 pages, Steiner Verlag, 2018ISBN 978-3-515-12057-9
  175. ↑ Endemic Species of the Caucasus. Endemic-species-caucasus.info (7 January 2009). კითხირიშ თარიღი: 5 May 2009.
  176. ↑ ინგოროყვა პ. „საქართველოს ტერიტორიის საზღვრების შესახებ გვ. 16-17 – თბილისი, 1990

[[კატეგორია:ქირსიანული სახენწჷფოეფი]

გორილი რე "https://xmf.wikipedia.org/w/index.php?title=საქორთუო&oldid=253998"-შე