Pergi ke kandungan

Tunisia

Sunting pautan
Daripada Wikipedia, ensiklopedia bebas.
Republik Tunisia
الجمهورية التونسية
al-Jumhūriyyah at-Tūnisiyyah
Cogan kata: حرية، نظام، عدالة
Kebebasan, ketertiban dan keadilan[1]
Lagu kebangsaan: حماة الحمى
Ḥumāt al-Ḥimā
Para pembela tanah air
Lokasi Tunisia di Afrika Utara
Lokasi Tunisia di Afrika Utara
Ibu negara
dan bandar terbesar}
Tunis
36°48′U 10°11′T / 36.800°U 10.183°T / 36.800; 10.183
Bahasa rasmiBahasa Arab Fusha
Demonimorang Tunisia
PemerintahRepublik berpresiden kesatuan
• Presiden
Kais Saied
Sarra Zaafrani Zenzeri[2]
Badan perundanganParlimen
• Dewan pertuanan
Majlis Kebangsaan Wilayah dan Daerah
• Dewan rakyat
Perhimpunan Wakil Rakyat
Kemerdekaan 
daripada Perancis
• Kemerdekaan
20 Mac 1956
• Republik diisytiharkan
25 Julai 1957
• Perlembagaan semasa
25 Julai 2022
Keluasan
• Jumlah
163,610 km2 (63,170 bt2)[3]
Populasi
• Bancian penduduk tahun 2024
11,972,169[4]
• Kepadatan
73.2/km2 (189.6/sq mi)
KDNK (nominal)2025
• Jumlah
USD57.5 bilion[5]
• Per kapita
USD4,656.6[5]
Gini (2021)33.7[6]
sederhana
HDI (2023)0.746[7]
tinggi (ke-105)
Mata wangDinar Tunisia (TND)
Zon waktuUTC+1 (CET)
Kod panggilan+216
Kod ISO 3166TN
DPT internet.tn

Tunis (Jawi: ‏تونيس‎‎;[8] Arab: تُونِس‎, rumi: Tūnis) atau nama Baratnya Tunisia (Perancis: Tunisie) –secara rasminya Republik Tunisia[a]– adalah sebuah negara yang terletak di pesisiran menghadap Laut Mediterranean di rantau Afrika Utara. Ia adalah negara Afrika yang paling utara serta negara terkecil yang terletak di Banjaran Atlas. Ibu kota dan bandar terbesarnya ialah Tunis. Tunisia mempunyai keluasan 163,610 km2 (63,170 bt2) dan mencatatkan 11,972,169 orang penduduk dalam Banci Penduduk dan Perumahan 2024.[3][4] Bahasa Arab Fusha ialah bahasa rasmi, manakala lahjah (dārijah) Tunisia digunakan secara meluas dalam kehidupan seharian sambil bahasa Perancis kekal penting dalam bidang pentadbiran, perniagaan dan pendidikan tinggi.[1][9]

Bentang alam Tunisia berubah daripada kawasan pergunungan dan lembap di utara kepada dataran separa gersang di tengah serta gurun Sahara (merangkumi lebih kurang 40% keluasan negara) dan tasik-tasik garam di selatan. Iklimnya kebanyakannya Mediterranean di utara dan semakin kering ke arah selatan. Kekurangan air merupakan cabaran alam sekitar yang utama: purata hujan jangka panjang negara ini dianggarkan hanya 207 mm setahun, manakala tahap tekanan air mencapai 96 peratus pada 2019.[10]

Wilayah Tunisia masa kini merupakan pusat beberapa tamadun Mediterranean. Kota Carthago yang diasaskan oleh orang Phoenicia berkembang menjadi kuasa besar sebelum ditewaskan oleh Republik Rom dalam Perang Punik. Selepas zaman Rom, wilayah ini diperintah oleh Vandal, Byzantium, beberapa dinasti Islam dan Empayar Uthmaniyyah. Tunisia menjadi negeri naungan Perancis pada 1881, mencapai kemerdekaan pada 20 Mac 1956 dan mengisytiharkan republik pada 25 Julai 1957. Pemerintahan Habib Bourguiba dan kemudian Zine El Abidine Ben Ali membentuk sebuah negara berpusat yang melaksanakan pembaharuan sosial, tetapi turut mengehadkan persaingan politik.[11] Revolusi Tunisia pada 2010–2011 menumbangkan Ben Ali dan mencetuskan gelombang Kebangkitan dunia Arab. Peralihan selepas revolusi menghasilkan Perlembagaan Tunisia 2014, pilihan raya berbilang parti dan pengiktirafan antarabangsa terhadap Kuartet Dialog Kebangsaan Tunisia, yang menerima Hadiah Keamanan Nobel 2015. Sejak Presiden Kais Saied mengambil kuasa luar biasa pada Julai 2021, institusi politik disusun semula melalui Perlembagaan 2022 kepada sistem berpresiden dengan badan perundangan dwikamar. Beberapa badan antarabangsa dan pertubuhan hak asasi manusia menyifatkan perkembangan berikutnya sebagai kemerosotan demokrasi dan penyempitan ruang sivik.[12][13][14]

Tunisia ialah sebuah negara berpendapatan sederhana rendah dengan ekonomi yang merangkumi pertanian, pembuatan komponen, perdagangan dan pelancongan. Pada 2025, keluaran dalam negara kasar nominalnya berjumlah AS$57.5 bilion dan ekonomi berkembang 2.5 peratus, tetapi pengangguran kekal tinggi pada 15.1 peratus.[5][9] Warisan sejarahnya tercermin pada sepuluh tapak dalam Senarai Warisan Dunia UNESCO, termasuk Carthago, Kairouan, Amfiteater El Jem, Djerba dan Taman Negara Ichkeul.[15]

Penamaan

[sunting | sunting sumber]

Nama bahasa Arab تُونِس‎ Tūnis yang dipinjam terus ke dalam majalah-majalah dan kamus bahasa Melayu dipakai asalnya kepada kota utamanya, [8] Nama Tūnis dianggap berasal daripada bahasa Barbar yang bermaksud "tanjung tinggi" atau "tempat bermalam".[16] Nama تُونِس‎ Tūnis juga diserapkan ke dalam bahasa Perancis menjadi Tunisie, nama ini kemudiannya dilatinkan menjadi nama Tunisia pembeza negara itu daripada ibu kotanya.[16][17] Asal usul nama Tūnis tidak dapat dipastikan sepenuhnya: satu tafsiran mengaitkannya dengan akar bahasa Amazigh yang merujuk kepada tempat persinggahan atau perkhemahan, tetapi penjelasan ini tidak dianggap muktamad.[17]

Sejarah

[sunting | sunting sumber]

Zaman awal dan Carthago

[sunting | sunting sumber]

Penduduk terawal yang diketahui di wilayah Tunisia ialah masyarakat Amazigh, yang membentuk sebahagian daripada penduduk asli Afrika Utara. Mulai penghujung milenium kedua SM, pedagang dan peneroka Phoenicia mendirikan petempatan di sepanjang pesisir. Menurut tradisi purba, Carthago diasaskan oleh peneroka dari Tirus pada abad ke-9 SM. Kedudukannya di Teluk Tunis membolehkannya berkembang sebagai pusat perdagangan laut dan kuasa politik utama di Mediterranean barat.[18]

Carthago menguasai rangkaian pelabuhan dan wilayah di Afrika Utara, Sicily, Sardinia, Semenanjung Iberia serta pulau-pulau Mediterranean. Persaingan dengan Republik Rom mencetuskan tiga Perang Punik antara 264 dengan 146 SM. Panglima Carthago Hannibal menyerang Itali melalui Pergunungan Alps semasa Perang Punik Kedua, tetapi Rom akhirnya menang. Carthago dimusnahkan pada 146 SM, kemudian dibina semula sebagai sebuah kota Rom dan menjadi pusat penting wilayah Afrika Prokonsularis. Tanah pertanian di wilayah itu membekalkan bijirin dan minyak zaitun kepada Empayar Rom.[18]

Bahagian luar Amfiteater El Jem
Amfiteater El Jem, antara tinggalan Rom yang utama di Tunisia.

Dari zaman Rom hingga pemerintahan Hafsid

[sunting | sunting sumber]

Apabila kuasa Rom Barat merosot, wilayah ini ditawan oleh Vandal pada abad ke-5 sebelum diambil semula oleh Empayar Rom Timur pada abad ke-6. Penaklukan Arab-Muslim pada abad ke-7 menghubungkan wilayah tersebut dengan dunia Islam. Kairouan, yang diasaskan sekitar 670, menjadi pusat ketenteraan, keagamaan dan ilmu yang utama. Islam dan bahasa Arab tersebar secara beransur-ansur dalam kalangan penduduk, sementara unsur budaya dan bahasa Amazigh terus bertahan.[18]

Wilayah yang secara sejarah dikenali sebagai Ifriqiya kemudiannya diperintah oleh beberapa dinasti, termasuk Aghlabid, Fatimiyyah, Zirid, Almohad dan Hafsid. Aghlabid menjadikan Kairouan pusat pemerintahan dan meluaskan kuasa ke Sicily pada abad ke-9. Selepas perpindahan pusat Fatimiyyah ke Mesir, Zirid memerintah Ifriqiya sebelum perubahan politik dan penghijrahan puak Arab pada abad ke-11 mengubah corak petempatan dan bahasa. Di bawah Hafsid dari abad ke-13 hingga abad ke-16, Tunis berkembang sebagai ibu kota, pelabuhan dan pusat perdagangan serantau.[18]

Pemerintahan Uthmaniyyah dan negeri naungan Perancis

[sunting | sunting sumber]

Persaingan antara Sepanyol dengan Empayar Uthmaniyyah di Mediterranean barat berakhir dengan penguasaan Uthmaniyyah yang berkekalan pada 1574. Walaupun secara rasmi sebahagian daripada empayar, pemerintahan tempatan memperoleh autonomi yang luas. Dinasti Husainiyah yang diasaskan pada 1705 memerintah melalui gelaran bey hingga 1957.[11]

Pada abad ke-19, pemerintah Tunisia melaksanakan pembaharuan ketenteraan dan pentadbiran, tetapi hutang luar yang semakin besar membuka ruang kepada campur tangan kuasa Eropah. Perancis menyerang pada 1881 dan memaksa Bey Muhammad III as-Sadiq menandatangani Perjanjian Bardo pada 12 Mei. Perjanjian itu, bersama-sama Konvensyen La Marsa 1883, meletakkan Tunisia di bawah sebuah negeri naungan Perancis. Bey dan institusi tempatan dikekalkan secara rasmi, tetapi pentadbiran kolonial yang diketuai residen jeneral Perancis mengawal dasar luar, kewangan dan sebahagian besar pentadbiran negara.[11]

Penjajahan membawa pembinaan infrastruktur dan pengembangan sektor eksport, tetapi tanah serta peluang ekonomi diagihkan secara tidak seimbang dan kuasa politik kekal di tangan pentadbiran kolonial. Gerakan nasionalis moden berkembang melalui gerakan Pemuda Tunisia, parti Destour yang ditubuhkan pada 1920 dan Neo Destour yang diasaskan pada 1934 di bawah tokoh seperti Habib Bourguiba. Semasa Perang Dunia Kedua, Tunisia menjadi medan Kempen Tunisia dari November 1942 hingga Mei 1943, apabila tentera Berikat menewaskan pasukan Paksi di Afrika Utara.[11]

Kemerdekaan dan republik

[sunting | sunting sumber]

Rundingan antara nasionalis Tunisia dengan kerajaan Perancis menghasilkan autonomi dalaman pada 1955. Tunisia mencapai kemerdekaan penuh pada 20 Mac 1956. Pada mulanya, negara ini menjadi monarki berperlembagaan dengan Lamine Bey sebagai raja, manakala Bourguiba mengetuai kerajaan. Perhimpunan Perlembagaan memansuhkan monarki pada 25 Julai 1957 dan mengisytiharkan Republik Tunisia dengan Bourguiba sebagai presiden pertama.[19]

Pemerintahan Bourguiba menumpukan pembinaan negara, peluasan pendidikan dan kesihatan awam serta pembaharuan undang-undang keluarga. Pada masa yang sama, kuasa politik dipusatkan di bawah Neo Destour, yang kemudian dinamakan Parti Sosialis Destour, dan pembangkang dihadkan. Pada 1987, Perdana Menteri Zine El Abidine Ben Ali menggantikan Bourguiba atas alasan ketidakupayaan kesihatan. Ben Ali pada awalnya menjanjikan pembukaan politik, tetapi pemerintahannya berkembang menjadi rejim autoritarian yang bergantung pada parti pemerintah, kawalan keselamatan, penapisan dan jaringan naungan ekonomi.[11]

Revolusi 2011 dan perkembangan selepasnya

[sunting | sunting sumber]

Pada 17 Disember 2010, penjaja jalanan Mohamed Bouazizi membakar dirinya di Sidi Bouzid selepas berdepan tindakan pihak berkuasa tempatan. Peristiwa itu mencetuskan tunjuk perasaan terhadap pengangguran, rasuah dan penindasan politik. Ben Ali meninggalkan negara pada 14 Januari 2011 setelah 23 tahun berkuasa. Revolusi Tunisia menjadi pencetus utama Kebangkitan dunia Arab.[11]

Sebuah Perhimpunan Perlembagaan dipilih pada Oktober 2011. Rundingan antara parti politik dan masyarakat sivil menghasilkan Perlembagaan 2014 serta pilihan raya perundangan dan presiden pada tahun yang sama. Ketika kebuntuan politik dan keganasan mengancam proses peralihan pada 2013, Kuartet Dialog Kebangsaan memperantarai persetujuan antara pihak kerajaan dengan pembangkang. Sumbangan ini membawa kepada penganugerahan Hadiah Keamanan Nobel 2015 kepada kuartet tersebut.[12]

Pada 25 Julai 2021, Presiden Kais Saied menggantung Parlimen, memecat ketua kerajaan dan mengambil kuasa eksekutif luar biasa. Beliau kemudian membubarkan Parlimen dan mengemukakan perlembagaan baharu yang diluluskan melalui referendum pada 25 Julai 2022. Perlembagaan itu memperkukuh jawatan presiden dan mewujudkan badan perundangan dwikamar. Saied dipilih semula pada Pilihan raya presiden Tunisia 2024 dengan 90.69 peratus undi menurut keputusan pihak berkuasa pilihan raya.[1][20]

Penilaian terhadap perkembangan sejak 2021 berbeza antara kerajaan dengan pengkritiknya. Saied menyatakan bahawa perubahan institusi diperlukan untuk mengatasi kebuntuan politik, memulihkan kecekapan negara dan menangani rasuah. Sebaliknya, Congressional Research Service menyifatkan perubahan tersebut sebagai pengembalian kepada pemerintahan autoritarian, manakala Human Rights Watch melaporkan pendakwaan tokoh pembangkang, peguam, wartawan dan aktivis serta penyempitan kebebasan berhimpun dan berpersatuan.[13][14]

Geografi dan alam sekitar

[sunting | sunting sumber]
Permukaan tasik garam yang luas di selatan Tunisia
Chott el Djerid, tasik garam terbesar di Tunisia.

Bentuk muka bumi dan iklim

[sunting | sunting sumber]

Tunisia terletak di bahagian timur laut Maghreb dan mempunyai pesisir Mediterranean sepanjang kira-kira 1,300 km.[18][21] Bahagian utara dilalui sambungan timur Pergunungan Atlas. Titik tertinggi negara ialah Jebel ech Chambi berhampiran Kasserine, pada ketinggian 1,544 m. Di utara, lembah Sungai Medjerda membentuk kawasan pertanian yang paling subur dan menempatkan satu-satunya sungai besar yang mengalir sepanjang tahun.[18]

Ke arah tengah, rupa bumi berubah menjadi dataran tinggi, stepa dan dataran pantai. Kawasan Sahel Tunisia di sekitar Sousse, Monastir dan Mahdia terkenal dengan penanaman zaitun. Di selatan, tasik garam atau chott, termasuk Chott el Djerid, memisahkan stepa daripada gurun Sahara. Pulau utama ialah Djerba di Teluk Gabès.[18]

Utara Tunisia mengalami iklim Mediterranean dengan musim sejuk yang sederhana dan berhujan serta musim panas yang panas dan kering. Hujan semakin berkurang ke arah tengah dan selatan, yang beriklim separa gersang hingga gurun. Perbezaan ini mewujudkan pelbagai landskap, daripada hutan gabus dan tanah pertanian di barat laut kepada oasis serta bukit pasir di selatan.[10]

Sumber air dan alam sekitar

[sunting | sunting sumber]

Kekurangan air ialah salah satu kekangan pembangunan Tunisia yang paling ketara. Menurut FAO, ketersediaan sumber air boleh baharu ialah sekitar 390 m³ bagi setiap orang pada 2020, sementara tahap tekanan air negara mencecah 96 peratus pada 2019. Kira-kira 80 peratus daripada keseluruhan pengambilan air digunakan untuk pengairan pertanian, menyebabkan pengurusan empangan dan air bawah tanah menjadi isu strategik.[10]

Perubahan iklim meningkatkan risiko kemarau, banjir kilat, hakisan pesisir dan kemerosotan tanah. Kawasan pertanian tadahan hujan di utara terdedah kepada perubahan taburan hujan, manakala bandar dan kawasan pelancongan di pesisir menghadapi kenaikan aras laut. Dasar alam sekitar memberi tumpuan kepada kecekapan air, perlindungan ekosistem pesisir, pemulihan tanah dan peralihan tenaga, tetapi pelaksanaannya dibatasi oleh keperluan pembiayaan dan keupayaan institusi.[22]

Tunisia mempunyai rangkaian kawasan perlindungan yang merangkumi tanah lembap, hutan, stepa dan ekosistem gurun. Taman Negara Ichkeul di utara merupakan persinggahan penting bagi burung berhijrah dan satu-satunya tapak semula jadi Tunisia dalam Senarai Warisan Dunia UNESCO.[15]

Politik dan pentadbiran

[sunting | sunting sumber]

Kerangka perlembagaan

[sunting | sunting sumber]

Tunisia ialah sebuah republik berpresiden dan negara kesatuan di bawah Perlembagaan 2022. Perlembagaan menetapkan bahasa Arab sebagai bahasa rasmi, Tunis sebagai ibu negara serta prinsip republik dan kesatuan negara. Presiden dipilih secara langsung dan mengetuai kuasa eksekutif, sementara Ketua Kerajaan serta anggota kerajaan dilantik oleh presiden.[1]

Kuasa perundangan dijalankan oleh dua dewan. Perhimpunan Wakil Rakyat ialah dewan pertama yang dipilih melalui kawasan pilihan raya, manakala Majlis Kebangsaan Wilayah dan Daerah mewakili struktur tempatan, wilayah dan daerah. Kedua-dua dewan berkedudukan di Tunis. Perlembagaan turut mengiktiraf kebebasan badan kehakiman dan menjamin beberapa hak awam, walaupun pertikaian tentang pelantikan hakim, kebebasan kehakiman dan pelaksanaan hak tersebut terus menjadi isu politik.[1][14]

Kais Saied memegang jawatan presiden sejak 2019 dan memulakan penggal kedua selepas pilihan raya 2024. Sarra Zaafrani Zenzeri menjadi Ketua Kerajaan sejak 21 Mac 2025, menggantikan Kamel Maddouri.[20][2]

Parti politik, pilihan raya dan hak awam

[sunting | sunting sumber]

Selepas 2011, Tunisia membangunkan sistem kepartian yang merangkumi parti Islamis, sekular, nasionalis, kiri dan liberal. Gerakan Ennahda, Nidaa Tounes, Parti Destourian Bebas dan pelbagai gabungan bebas memainkan peranan pada peringkat berbeza. Walau bagaimanapun, pembubaran Parlimen pada 2022, perubahan undang-undang pilihan raya dan kadar penyertaan yang rendah dalam beberapa pilihan raya mengubah keseimbangan antara parti, calon individu dan institusi presiden.[13]

Perlembagaan menjamin kebebasan bersuara, persatuan dan berhimpun, tetapi pelaksanaannya menjadi pertikaian. Laporan Human Rights Watch bagi peristiwa 2025 menyatakan bahawa pendakwaan berunsur politik, penahanan sewenang-wenangnya dan sekatan terhadap pertubuhan masyarakat sivil telah meningkat.[14]

Hubungan luar

[sunting | sunting sumber]

Tunisia mengekalkan dasar luar yang menekankan kedaulatan negara, kerjasama Afrika dan Maghreb serta hubungan Mediterranean. Negara ini menganggotai Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu, Kesatuan Afrika dan Kesatuan Arab Maghrib.[23][24][25] Kedudukannya antara Eropah, Afrika dan Timur Tengah menjadikan perdagangan, migrasi, keselamatan dan tenaga sebagai unsur penting hubungan luarnya.[13]

Kesatuan Eropah ialah rakan ekonomi utama Tunisia. Perjanjian Persatuan Tunisia–Kesatuan Eropah yang ditandatangani pada 1995 berkuat kuasa pada 1 Mac 1998 dan secara beransur-ansur meliberalkan perdagangan barangan perindustrian serta sebahagian hasil pertanian.[26]

Pembahagian pentadbiran

[sunting | sunting sumber]
Peta yang menunjukkan 24 kegabenoran Tunisia
Pembahagian Tunisia kepada 24 kegabenoran.

Wilayah Tunisia dibahagikan kepada 24 kegabenoran, setiap satunya dinamakan sempena pusat pentadbirannya. Kegabenoran diketuai oleh seorang gabenor dan dibahagikan lagi kepada delegasi serta sektor.[27] Sejak 2023, kegabenoran turut dikelompokkan kepada lima daerah bagi tujuan perwakilan wilayah dan perancangan negara.[28]

Kegabenoran Tunisia mengikut daerah dan penduduk, 2024
Kegabenoran Kod INS Daerah[28] Pusat pentadbiran Penduduk
(Banci 2024)[29]
Bizerte 17 1 Bizerte 607,388
Béja 21 1 Béja 311,417
Jendouba 22 1 Jendouba 404,352
Kef 23 1 El Kef 237,686
Tunis 11 2 Tunis 1,075,306
Ariana 12 2 Ariana 668,552
Ben Arous 13 2 Ben Arous 722,828
Manouba 14 2 Manouba 418,354
Nabeul 15 2 Nabeul 863,172
Zaghouan 16 2 Zaghouan 201,065
Siliana 24 3 Siliana 216,242
Sousse 31 3 Sousse 762,281
Monastir 32 3 Monastir 599,769
Mahdia 33 3 Mahdia 449,985
Kairouan 41 3 Kairouan 600,803
Kasserine 42 3 Kasserine 492,741
Sfax 34 4 Sfax 1,047,468
Sidi Bouzid 43 4 Sidi Bouzid 489,991
Gafsa 61 4 Gafsa 388,776
Tozeur 62 4 Tozeur 120,036
Gabès 51 5 Gabès 410,847
Medenine 52 5 Medenine 537,255
Tataouine 53 5 Tataouine 162,654
Kebili 63 5 Kebili 183,201

Kawasan metropolitan Tunis merangkumi sebahagian besar kegabenoran Tunis, Ariana, Ben Arous dan Manouba. Sfax ialah pusat bandar dan perindustrian utama di selatan, manakala Sousse dan Monastir membentuk teras bandar di wilayah Sahel. Perbezaan antara kawasan pesisir yang lebih membandar dengan wilayah pedalaman yang kurang menerima pelaburan merupakan isu berterusan dalam dasar pembangunan wilayah.[9]

Ekonomi

[sunting | sunting sumber]

Tunisia ialah negara berpendapatan sederhana rendah yang mempunyai ekonomi campuran dan hubungan rapat dengan pasaran Eropah. Pertanian menghasilkan zaitun dan minyak zaitun, kurma, bijirin serta buah sitrus. Sektor perkilangan tertumpu pada komponen automotif dan elektrik, tekstil, pemprosesan makanan, kimia serta bahan binaan. Pelancongan, perdagangan runcit, pengangkutan dan perkhidmatan awam pula merupakan sumber pekerjaan yang penting.[9]

Pada 2025, keluaran dalam negara kasar nominal Tunisia dianggarkan AS$57.5 bilion, bersamaan AS$4,656.6 bagi setiap orang. Pertumbuhan sebenar mencapai 2.5 peratus selepas 1.6 peratus pada 2024, disokong pemulihan pertanian, penggunaan swasta dan peningkatan aktiviti dalam beberapa industri komponen. Pada tahun yang sama, kadar pengangguran yang dianggarkan oleh Pertubuhan Buruh Antarabangsa ialah 15.1 peratus dan inflasi harga pengguna 5.2 peratus.[5][9]

Walaupun mempunyai tenaga kerja berpendidikan, infrastruktur asas dan kedudukan berhampiran pasaran Eropah, ekonomi berdepan pertumbuhan produktiviti yang perlahan, pelaburan swasta yang terbatas, kekangan pembiayaan, birokrasi dan ketidakpadanan antara kemahiran graduan dengan pekerjaan. Pengangguran belia dan wanita lebih tinggi daripada purata negara. Jurang wilayah turut ketara, dengan kemiskinan dan kekurangan peluang pekerjaan lebih meluas di kawasan pedalaman berbanding pusat bandar pesisir.[9]

Perdagangan luar tertumpu pada Kesatuan Eropah, khususnya Perancis, Itali dan Jerman. Eksport utama merangkumi peralatan elektrik, tekstil dan pakaian, minyak zaitun, bahan kimia serta komponen perindustrian. Import pula termasuk tenaga, mesin, kenderaan, makanan dan bahan mentah. Perjanjian Persatuan dengan Kesatuan Eropah menyediakan kerangka utama perdagangan barangan sejak 1998.[26]

Pertanian dan pelancongan sangat terdedah kepada kemarau, gelombang haba dan kemerosotan sumber air. Kerajaan juga berdepan tekanan fiskal daripada hutang awam, subsidi, perusahaan milik negara dan keperluan pembiayaan perkhidmatan awam. Oleh itu, perbahasan ekonomi berkisar pada keseimbangan antara perlindungan sosial, pembaharuan institusi, pelaburan wilayah dan daya saing eksport.[22][9]

Demografi

[sunting | sunting sumber]

Banci 2024 merekodkan 11,972,169 orang penduduk, dengan 49.3 peratus lelaki dan 50.7 peratus perempuan. Sebanyak 60.3 peratus penduduk berumur antara 15 hingga 59 tahun, manakala 16.9 peratus berumur 60 tahun ke atas. Umur median ialah 35 tahun. Banci yang sama merekodkan 3,472,188 isi rumah dengan saiz purata 3.45 orang serta penduduk asing sebanyak 0.55 peratus daripada jumlah penduduk.[4]

Penduduk tertumpu di Tunis Raya, pesisir timur laut, Sahel dan sekitar Sfax, manakala kawasan gurun di selatan jarang didiami. Pembandaran dipacu penghijrahan dalaman ke pusat pekerjaan dan pendidikan, tetapi pertumbuhan bandar juga meningkatkan tekanan terhadap perumahan, pengangkutan, air dan sanitasi.[9] Menurut Banci 2024, 97.6 peratus kediaman disambungkan kepada elektrik, 86.8 peratus kepada bekalan air minuman dan 61.9 peratus kepada rangkaian sanitasi.[4]

Masyarakat Tunisia terbentuk melalui sejarah panjang Afrika Utara dan Mediterranean, termasuk warisan Amazigh, Punik, Rom, Arab, Andalusia, Uthmaniyyah, Yahudi dan Eropah. Kebanyakan penduduk pada masa kini menggunakan bahasa Arab dan mengenal pasti dengan kebudayaan Arab serta Maghreb, sementara bahasa dan tradisi Amazigh masih dipelihara dalam beberapa komuniti, khususnya di selatan dan Djerba.[18]

Bahasa dan agama

[sunting | sunting sumber]

Bahasa Arab baku ialah bahasa rasmi negara. Bahasa Arab Tunisia, yang mempunyai kosa kata dan pengaruh sejarah daripada bahasa Amazigh, bahasa Itali, bahasa Turki dan bahasa Perancis, digunakan dalam pertuturan harian. Bahasa Perancis tidak mempunyai status rasmi, tetapi digunakan secara meluas dalam perniagaan, pentadbiran, sains, media dan pendidikan tinggi.[1][9]

Islam Sunni ialah agama majoriti yang amat besar. Tunisia turut mempunyai komuniti Kristian dan Yahudi yang kecil. Komuniti Yahudi bersejarah di Djerba berpusat di sekitar Sinagog El Ghriba. Perlembagaan 2022 menjamin kebebasan beragama dan kepercayaan, sambil menyatakan bahawa Tunisia merupakan sebahagian daripada umat Islam dan negara berusaha memenuhi tujuan Islam.[1][13]

Pendidikan

[sunting | sunting sumber]

Perlembagaan Tunisia menetapkan pendidikan wajib sehingga umur 16 tahun dan pendidikan awam percuma pada semua peringkat. Sistem awam merangkumi pendidikan rendah, menengah, latihan teknikal dan vokasional serta pendidikan tinggi.[1]

Perluasan pendidikan selepas kemerdekaan meningkatkan celik huruf dan akses kepada sekolah serta universiti.[18] Walau bagaimanapun, mutu pembelajaran, keciciran sekolah, perbezaan antara wilayah dan ketidakpadanan kemahiran dengan pasaran buruh kekal sebagai cabaran. Pada 2025, Bank Dunia meluluskan projek bernilai AS$100 juta untuk mengukuhkan mutu dan tadbir urus pendidikan tinggi, penyelidikan saintifik serta kebolehpasaran graduan. Projek itu memberi perhatian kepada pembelajaran berasaskan pekerjaan dan kerjasama antara institusi pengajian tinggi dengan sektor swasta.[30]

Kebudayaan dan warisan

[sunting | sunting sumber]
Jalan sempit yang diapit rumah bercat putih dengan pintu dan tingkap berwarna biru di Sidi Bou Saïd
Jalan dan rumah bercat putih serta biru di Sidi Bou Saïd, yang disenaraikan sebagai Tapak Warisan Dunia pada 2026.

Kebudayaan Tunisia terbentuk melalui hubungan berpanjangan antara masyarakat tempatan dengan tamadun di Maghreb, rantau Laut Mediterranean dan dunia Islam. Warisan kebendaannya merangkumi tinggalan Punik dan Romawi, madinah Arab-Islam, corak petempatan pulau serta seni bina bandar yang menerima pengaruh Uthmaniyyah dan Eropah. Tapak seperti Carthago, Amfiteater El Jem, Kairouan, madinah Tunis dan Sousse, Djerba serta Sidi Bou Saïd memperlihatkan perkembangan sejarah dan wilayah yang berbeza-beza dalam negara ini.[31]

Seni, muzik dan seni bina

[sunting | sunting sumber]

Madinah bersejarah Tunisia lazimnya terdiri daripada rangkaian lorong sempit, pasar, masjid, madrasah, tempat mandi awam dan rumah yang dibina mengelilingi halaman dalaman. Madinah Tunis, yang berkembang sebagai pusat politik, keagamaan dan perdagangan, mengekalkan susun atur bandar serta pelbagai bangunan dari zaman pertengahan dan awal zaman moden.[32] Masjid Agung Kairouan pula merupakan salah satu contoh terpenting seni bina Islam awal di Maghreb dan menjadi rujukan bagi perkembangan masjid di rantau tersebut, manakala madinah Sousse mengekalkan gabungan binaan keagamaan dan pertahanan pesisir, termasuk ribat, tembok kota dan kasbah.[33][34]

Di Sidi Bou Saïd, bangunan bercat putih dengan pintu, tingkap dan jeriji berwarna biru membentuk landskap bandar yang berkait rapat dengan kedudukannya di atas tanjung menghadap Laut Mediterranean. Perkampungan itu berkembang di sekitar makam ahli sufi Sidi Bou Saïd, yang hidup antara abad ke-12 dengan abad ke-13, dan menggabungkan seni bina, bentuk muka bumi serta tradisi kerohanian setempat.[35] Di kawasan bandar yang berkembang pada abad ke-19 dan ke-20, khususnya Tunis, seni bina tradisional kemudiannya wujud bersama gaya seperti Art Nouveau, Art Deco dan Arabisance, iaitu pendekatan seni bina yang mengolah semula unsur tempatan dalam bangunan moden.[36]

Antara bentuk muzik tradisional yang utama ialah malouf, sebuah repertori muzik klasik Maghribi yang dikaitkan dengan tradisi Arab-Andalusia. Tradisi ini turut terdapat dalam bentuk yang berbeza di Algeria dan Libya, sementara gaya persembahan, susunan repertori dan penggunaannya berbeza mengikut wilayah.[37] Pemeliharaan dan pengajaran malouf disokong oleh institusi kebudayaan seperti Rachidia, yang ditubuhkan untuk mendokumentasikan dan mengembangkan warisan muzik Tunisia.[38]

Tunisia juga mempunyai tradisi perfileman yang berpengaruh di dunia Arab dan Afrika. Journées cinématographiques de Carthage, yang diasaskan pada 1966, merupakan festival filem tertua di Afrika dan menjadi ruang penting bagi penayangan serta perbincangan mengenai sinema Afrika dan Arab.[39]

Masakan dan warisan budaya tidak ketara

[sunting | sunting sumber]

Masakan Tunisia berasaskan bahan yang lazim di rantau Mediterranean, termasuk minyak zaitun, bijirin, sayur-sayuran, kekacang, herba, rempah, ikan dan makanan laut. Kuskus biasanya dihidangkan bersama sayur-sayuran serta ikan atau daging kambing, bergantung pada wilayah dan tradisi keluarga.[40] Hidangan lain termasuk brik, iaitu pastri nipis yang lazimnya berinti telur; lablabi, sup kacang kuda berempah; salade méchouia, salad sayur panggang; serta tajin Tunisia, hidangan telur bakar yang berbeza daripada tajin rebus Maghribi.[41]

Harissa ialah pes cili yang digunakan sebagai perasa dan bahan masakan. Pada 2022, UNESCO memasukkan pengetahuan, kemahiran serta amalan masakan dan sosial yang berkaitan dengan harissa dalam Senarai Perwakilan Warisan Budaya Tidak Ketara Kemanusiaan; pengiktirafan itu merujuk kepada keseluruhan proses penanaman, penyediaan, penggunaan dan pemindahan pengetahuan, bukan semata-mata produk pes cili tersebut.[42]

Setakat 2026, Tunisia terlibat dalam sepuluh elemen yang disenaraikan UNESCO sebagai warisan budaya tidak ketara, termasuk kemahiran membuat tembikar oleh wanita Sejnane, kaedah penangkapan ikan charfia di Kepulauan Kerkennah, penyediaan kuskus, kaligrafi Arab, amalan berkaitan pokok kurma, harissa, inai dan seni persembahan kumpulan Twāyef dari Ghbonten. Beberapa elemen tersebut didaftarkan melalui pencalonan bersama negara-negara lain yang berkongsi tradisi berkenaan.[43]

Tapak Warisan Dunia

[sunting | sunting sumber]

Setakat Julai 2026, Tunisia mempunyai sepuluh Tapak Warisan Dunia UNESCO, yang terdiri daripada sembilan tapak kebudayaan dan satu tapak semula jadi. Sidi Bou Saïd menjadi tapak terbaharu apabila disenaraikan pada 2026.[31]

Tapak Warisan Dunia UNESCO di Tunisia
Tapak Jenis Tahun disenaraikan
Amfiteater El Jem Kebudayaan 1979
Tapak arkeologi Carthago Kebudayaan 1979
Madinah Tunis Kebudayaan 1979
Taman Negara Ichkeul Semula jadi 1980
Bandar Punik Kerkouane dan nekropolisnya Kebudayaan 1985 (diperluas pada 1986)
Kairouan Kebudayaan 1988
Madinah Sousse Kebudayaan 1988
Dougga/Thugga Kebudayaan 1997
Djerba Kebudayaan 2023
Perkampungan Sidi Bou Saïd Kebudayaan 2026

Sukan

[sunting | sunting sumber]

Dalam bola sepak, pasukan bola sepak kebangsaan Tunisia memenangi Piala Negara-Negara Afrika 2004 sebagai tuan rumah selepas menewaskan Maghribi 2–1 dalam perlawanan akhir. Tunisia turut muncul sebagai naib juara pada 1965 dan 1996.[44] Negara itu telah layak ke tujuh edisi Piala Dunia FIFA sehingga 2026. Dalam penampilan pertamanya pada Piala Dunia FIFA 1978, Tunisia menewaskan Mexico 3–1 dan menjadi pasukan Afrika pertama yang memenangi perlawanan dalam kejohanan akhir Piala Dunia.[45][46]

Bola baling juga merupakan salah satu sukan yang mencatat kejayaan besar pada peringkat benua. Pasukan bola baling kebangsaan lelaki Tunisia telah memenangi Kejohanan Bola Baling Lelaki Afrika sebanyak sepuluh kali. Selepas Tunisia muncul sebagai naib juara pada 2026, Mesir menyamai rekod sepuluh kejuaraan Tunisia, manakala Tunisia kekal sebagai pasukan dengan jumlah pingat terbanyak dalam sejarah kejohanan tersebut.[47]

Pengangkutan

[sunting | sunting sumber]

Rangkaian pengangkutan Tunisia menghubungkan pusat ekonomi pesisir dengan wilayah pedalaman melalui jalan raya, kereta api, lapangan terbang dan pelabuhan. Infrastruktur utama lebih padat di kawasan pesisir, khususnya sepanjang koridor dari Bizerte melalui Tunis dan Sfax ke sempadan Libya. Peningkatan hubungan antara kawasan pedalaman dengan pusat ekonomi dan pelabuhan pesisir menjadi salah satu keutamaan pembangunan bagi memperbaik akses ke pasaran dan perkhidmatan serta mengurangkan ketidakseimbangan wilayah.[48]

Jalan raya dan pengangkutan awam

[sunting | sunting sumber]

Rangkaian di bawah tanggungjawab Kementerian Peralatan dan Perumahan merangkumi 743 km lebuh raya yang beroperasi dan 17,202 km jalan raya yang dikelaskan, termasuk 4,750 km jalan kebangsaan, 6,513 km jalan wilayah dan 5,939 km jalan tempatan. Daripada jumlah tersebut, 16,818 km telah diturap. Negara itu turut mempunyai 58,790 km laluan luar bandar, dengan 28,483 km daripadanya telah dinaik taraf. Dasar jalan raya negara menumpukan peluasan hubungan antara wilayah, penyelenggaraan rangkaian, keselamatan pengguna dan pengurangan pengasingan kawasan luar bandar.[49]

Perkhidmatan bas antara bandar disediakan oleh Société Nationale de Transport Interurbain (SNTRI), sebuah perusahaan awam di bawah Kementerian Pengangkutan, bersama-sama syarikat pengangkutan wilayah.[50] Teksi kongsi yang dikenali sebagai louage melengkapkan perkhidmatan bas dan digunakan secara meluas bagi perjalanan antara kawasan bandar.[51]

Pertumbuhan bandar dan penggunaan kereta persendirian yang meluas menyumbang kepada kesesakan serta peningkatan kos pengangkutan di bandar-bandar utama. Oleh itu, dasar kerajaan memberikan penekanan kepada pengangkutan awam, khususnya sistem berasaskan rel, sebagai salah satu cara mengurangkan tekanan terhadap rangkaian jalan raya.[52]

Kereta api dan pengangkutan bandar

[sunting | sunting sumber]

Perkhidmatan kereta api penumpang dan barang dikendalikan oleh Société Nationale des Chemins de Fer Tunisiens (SNCFT). Rangkaiannya terdiri daripada 23 laluan dengan panjang keseluruhan 2,170 km, yang merangkumi 460 km landasan piawai, 1,701 km landasan meter dan 9 km landasan campuran. Sebanyak 1,797 km rangkaian beroperasi, terdiri daripada 1,571 km landasan tunggal dan 226 km landasan berkembar. Rangkaian itu mempunyai 196 stesen, perhentian dan hentian kecil.[53]

Perkhidmatan jarak jauh menghubungkan Tunis dengan bandar seperti Bizerte, Nabeul, Le Kef, Sousse, Monastir, Mahdia, Sfax, Gabès, Gafsa dan Tozeur. Perkhidmatan antarabangsa turut beroperasi antara Tunis dengan Annaba di Algeria melalui Ghardimaou dan Souk Ahras. Laluan tersebut kembali beroperasi pada 2024 selepas digantung selama beberapa tahun.[54][55] Kereta api barang pula digunakan untuk mengangkut kargo am serta fosfat dari kawasan perlombongan ke pusat pemprosesan dan pelabuhan.[56]

Di Tunis Raya, Société des transports de Tunis (Transtu) mengendalikan rangkaian bas, metro ringan dan laluan kereta api pinggir bandar Tunis–Goulette–Marsa (TGM).[57] Perkhidmatan pinggir bandar SNCFT pula merangkumi laluan Tunis–Erriadh serta laluan E dan D dalam Rangkaian kereta api pantas Tunis. Laluan E antara Tunis dengan Bougatfa dibuka pada 2023, manakala laluan D ke Gobaa Ville mula beroperasi pada 25 Januari 2025.[58][59]

Di kawasan pesisir tengah, Metro Sahel beroperasi antara Sousse dengan Mahdia melalui Monastir, Moknine dan Teboulba. Laluan elektrik ini turut menyediakan perkhidmatan ke Lapangan Terbang Antarabangsa Monastir Habib Bourguiba, kawasan pelancongan dan kampus universiti di sepanjang pesisir Sahel.[60]

Pengangkutan udara

[sunting | sunting sumber]

Tunisia mempunyai sembilan lapangan terbang antarabangsa yang dibuka kepada penerbangan awam. Tujuh daripadanya dikendalikan oleh Office de l'Aviation Civile et des Aéroports (OACA), termasuk Lapangan Terbang Antarabangsa Tunis–Carthage, Lapangan Terbang Antarabangsa Djerba–Zarzis, Sfax–Thyna, Tozeur–Nefta, Tabarka–Aïn Draham, Gafsa–Ksar dan Gabès–Matmata. OACA turut bertanggungjawab terhadap pembangunan lapangan terbang serta kawalan serantau dan tempatan bagi navigasi udara.[61]

Dua lapangan terbang yang lain, iaitu Lapangan Terbang Antarabangsa Enfidha–Hammamet dan Lapangan Terbang Antarabangsa Monastir Habib Bourguiba, dikendalikan oleh TAV Airports melalui konsesi selama 40 tahun yang diberikan pada 2007.[61] Tunisair, yang ditubuhkan pada 1948, ialah syarikat penerbangan kebangsaan Tunisia dan menyediakan penerbangan ke destinasi di Afrika, Eropah, Asia dan Amerika Utara.[62]

Pengangkutan laut

[sunting | sunting sumber]

Tunisia mempunyai lapan pelabuhan perdagangan yang dibuka kepada trafik antarabangsa di sepanjang pesisirnya. Pelabuhan tersebut ialah Bizerte–Menzel Bourguiba, La Goulette, Radès, Sousse, Sfax, Skhira, Gabès dan Zarzis. Pengurusan, pembangunan dan penyelarasan kegiatan pelabuhan berada di bawah Office de la Marine Marchande et des Ports (OMMP), yang turut menjalankan fungsi pihak berkuasa maritim dan pelabuhan.[21]

Pelabuhan Radès mengkhusus terutamanya dalam pengendalian kontena dan kenderaan atau treler ro-ro, manakala La Goulette menjadi pelabuhan utama bagi kapal penumpang dan kapal persiaran. Pelabuhan lain menangani gabungan kargo am, pukal pepejal, hidrokarbon, simen, keluli, baja dan produk kimia, mengikut kegiatan ekonomi serta perindustrian kawasan masing-masing.[63][64][65]

Compagnie Tunisienne de Navigation (CTN), yang ditubuhkan pada 1959, menyediakan perkhidmatan feri penumpang dan kenderaan secara tetap antara La Goulette dengan Genoa dan Marseille. Syarikat itu turut mengendalikan pengangkutan treler dan kontena dari Radès ke beberapa pelabuhan di Mediterranean dan Laut Hitam.[66]

Lihat juga

[sunting | sunting sumber]

Nota

[sunting | sunting sumber]
  1. ↑ Arab: الجمهورية التونسية‎, rumi: al-Jumhūriyya at-Tūnisiyyah, Perancis: République tunisienne

Rujukan

[sunting | sunting sumber]
  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 "La Constitution de la République tunisienne du 25 juillet 2022" (dalam bahasa Perancis). Legislation-Sécurité Tunisie. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  2. 1 2 "Sarra Zaafrani Zenzeri succède à Kamel Maddouri à la tête du gouvernement" (dalam bahasa Perancis). Présidence du Gouvernement tunisien. 21 Mac 2025. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  3. 1 2 "Tunisia". UNData. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  4. 1 2 3 4 "Recensement général de la population et de l'habitat 2024" (dalam bahasa Perancis). Institut national de la statistique. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  5. 1 2 3 4 "Tunisia: Data". Bank Dunia. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  6. ↑ "Gini index: Tunisia". Bank Dunia. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  7. ↑ "Human Development Insights". Program Pembangunan Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu. 2025. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  8. 1 2 Contoh penggunaan nama تونيس‎ Tunis dalam terbitan penulisan Jawi:
  9. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 "Tunisia". Bank Dunia. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  10. 1 2 3 "Tunisia country activities". Pertubuhan Makanan dan Pertanian. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  11. 1 2 3 4 5 6 Perkins, Kenneth J. (2014). A History of Modern Tunisia (ed. 2). Cambridge University Press. doi:10.1017/CBO9781139162227. ISBN 978-1-107-65473-0.
  12. 1 2 "The Nobel Peace Prize 2015". Nobel Prize Outreach. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  13. 1 2 3 4 5 "Tunisia: In Brief". Congressional Research Service. 3 Jun 2025. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  14. 1 2 3 4 "World Report 2026: Tunisia". Human Rights Watch. 2026. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  15. 1 2 "Tunisia". Pusat Warisan Dunia UNESCO. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  16. 1 2 Room, Adrian (2006). Placenames of the World: Origins and Meanings of the Names for 6,600 Countries, Cities, Territories, Natural Features and Historic Sites. Jefferson: McFarland. m/s. 385. ISBN 978-0-786-42248-7.
  17. 1 2 Room, Adrian (2006). Placenames of the World: Origins and Meanings of the Names for 6,600 Countries, Cities, Territories, Natural Features and Historic Sites. Jefferson: McFarland. m/s. 385. ISBN 978-0-786-42248-7.
  18. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 "Tunisia". Encyclopaedia Britannica. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  19. ↑ "Discover Tunisia". Kerajaan Tunisia. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  20. 1 2 "Élection présidentielle 2024" (dalam bahasa Perancis). Instance supérieure indépendante pour les élections. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  21. 1 2 "Autorité portuaire" (dalam bahasa Perancis). Office de la Marine Marchande et des Ports. Dicapai pada 27 Julai 2026. Ralat petik: Tag <ref> tidak sah, nama "ommp" digunakan secara berulang dengan kandungan yang berbeza
  22. 1 2 "Tunisia Country Climate and Development Report". Bank Dunia. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  23. ↑ "Les Nations Unies en Tunisie" (dalam bahasa Perancis). Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  24. ↑ "États membres" (dalam bahasa Perancis). Kesatuan Afrika. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  25. ↑ "Les pays membres" (dalam bahasa Perancis). Kesatuan Arab Maghrib. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  26. 1 2 "Accord d'Association entre la Tunisie et l'UE" (dalam bahasa Perancis). Perkhidmatan Tindakan Luar Eropah. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  27. ↑ "Loi n° 2000-78 du 31 juillet 2000, modifiant le décret du 21 juin 1956, portant organisation administrative du territoire de la République" (dalam bahasa Perancis). Legislation-Sécurité Tunisie. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  28. 1 2 "Détermination du territoire des districts de la Tunisie et les gouvernorats qui relèvent de chaque district" (dalam bahasa Perancis). Diwan. 21 September 2023. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  29. ↑ "Population par secteur, âge et sexe, dynamique" (XLSX) (dalam bahasa Perancis). Institut national de la statistique. 2025. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  30. ↑ "World Bank Approves US$100 Million Project to Strengthen Higher Education and Boost Employability in Tunisia". Bank Dunia. 28 Februari 2025. Dicapai pada 27 Julai 2026.
  31. 1 2 "Tunisie". Convention du patrimoine mondial (dalam bahasa Perancis). UNESCO World Heritage Centre. Dicapai pada 28 Julai 2026.
  32. ↑ "Medina of Tunis, Tunisia". Urban Heritage Atlas. UNESCO World Heritage Centre. Dicapai pada 28 Julai 2026.
  33. ↑ "Kairouan". UNESCO World Heritage Centre. Dicapai pada 28 Julai 2026.
  34. ↑ "Medina of Sousse". UNESCO World Heritage Centre. Dicapai pada 28 Julai 2026.
  35. ↑ "Village de Sidi Bou Saïd" (dalam bahasa Perancis). UNESCO World Heritage Centre. Dicapai pada 28 Julai 2026.
  36. ↑ "Contemporary culture". Tunisian National Tourist Office. Dicapai pada 28 Julai 2026.
  37. ↑ Holton, Jared (2025). "On Shared Musical Traditions: The Tunisian–Libyan Maluf Slam Collaborative". Traditions of Music and Dance. 57 (1): 1–25. doi:10.1017/tmd.2024.7.
  38. ↑ "Pôle Musique et Opéra Majaless-Al Malouf" (dalam bahasa Perancis). Ministère des Affaires culturelles, République tunisienne. Dicapai pada 28 Julai 2026.
  39. ↑ "The African Film Industry: Trends, Challenges and Opportunities for Growth". UNESCO. Dicapai pada 28 Julai 2026.
  40. ↑ "The flavours of Tunisia". Tunisian National Tourist Office. Dicapai pada 28 Julai 2026.
  41. ↑ "Sophistication and tradition". Tunisian National Tourist Office. Dicapai pada 28 Julai 2026.
  42. ↑ "Harissa, knowledge, skills and culinary and social practices". UNESCO. Dicapai pada 28 Julai 2026.
  43. ↑ "Tunisia and the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage". UNESCO. Dicapai pada 28 Julai 2026.
  44. ↑ "TotalEnergies Africa Cup of Nations 2025: Know Your Team: Tunisia". Konfederasi Bola Sepak Afrika. 24 Januari 2025. Dicapai pada 28 Julai 2026.
  45. ↑ "Tunisia qualify". FIFA. Dicapai pada 28 Julai 2026.
  46. ↑ "Tunisia's historic first African World Cup win". FIFA. Dicapai pada 28 Julai 2026.
  47. ↑ "Fourth in a row, as Egypt tie Tunisia as the most decorated team at the African Championship". Persekutuan Bola Baling Antarabangsa. 31 Januari 2026. Dicapai pada 28 Julai 2026.
  48. ↑ Malik, Jai Kishan; Patella, Dominic; Stewart, Benjamin (14 Mac 2025). "More than just roads: Lessons from Tunisia's transport corridor project". Bank Dunia. Dicapai pada 28 Julai 2026.
  49. ↑ "La politique routière" (dalam bahasa Perancis). Ministère de l'Équipement et de l'Habitat, République tunisienne. Dicapai pada 28 Julai 2026.
  50. ↑ "À propos de la SNTRI" (dalam bahasa Perancis). Société Nationale de Transport Interurbain. Dicapai pada 28 Julai 2026.
  51. ↑ "Préparations du ministère du Transport pour sécuriser les déplacements pendant l'Aïd al-Fitr 2025" (dalam bahasa Perancis). Ministère du Transport, République tunisienne. 26 Mac 2025. Dicapai pada 28 Julai 2026.
  52. ↑ "Transport terrestre : présentation" (dalam bahasa Perancis). Ministère du Transport, République tunisienne. Dicapai pada 28 Julai 2026.
  53. ↑ "Réseau" (dalam bahasa Perancis). Société Nationale des Chemins de Fer Tunisiens. Dicapai pada 28 Julai 2026.
  54. ↑ "Grandes Lignes" (dalam bahasa Perancis). Société Nationale des Chemins de Fer Tunisiens. Dicapai pada 28 Julai 2026.
  55. ↑ "Historique" (dalam bahasa Perancis). Société Nationale des Chemins de Fer Tunisiens. Dicapai pada 28 Julai 2026.
  56. ↑ "Société Nationale des Chemins de Fer Tunisiens" (dalam bahasa Perancis). Société Nationale des Chemins de Fer Tunisiens. Dicapai pada 28 Julai 2026.
  57. ↑ "Notre mission" (dalam bahasa Perancis). Société des transports de Tunis. Dicapai pada 28 Julai 2026.
  58. ↑ "Banlieues de Tunis" (dalam bahasa Perancis). Société Nationale des Chemins de Fer Tunisiens. Dicapai pada 28 Julai 2026.
  59. ↑ "Communiqué" (dalam bahasa Perancis). Ministère du Transport, République tunisienne. Dicapai pada 28 Julai 2026.
  60. ↑ "Transport ferroviaire des voyageurs" (dalam bahasa Perancis). Société Nationale des Chemins de Fer Tunisiens. Dicapai pada 28 Julai 2026.
  61. 1 2 "Transport aérien : présentation" (dalam bahasa Perancis). Ministère du Transport, République tunisienne. Dicapai pada 28 Julai 2026.
  62. ↑ "Présentation" (dalam bahasa Perancis). Tunisair. Dicapai pada 28 Julai 2026.
  63. ↑ "Radès" (dalam bahasa Perancis). Office de la Marine Marchande et des Ports. Dicapai pada 28 Julai 2026.
  64. ↑ "Goulette" (dalam bahasa Perancis). Office de la Marine Marchande et des Ports. Dicapai pada 28 Julai 2026.
  65. ↑ "Transport maritime : présentation" (dalam bahasa Perancis). Ministère du Transport, République tunisienne. Dicapai pada 28 Julai 2026.
  66. ↑ "Présentation" (dalam bahasa Perancis). Compagnie Tunisienne de Navigation. Dicapai pada 28 Julai 2026.

Pautan luar

[sunting | sunting sumber]
Diambil daripada "https://ms.wikipedia.org/w/index.php?title=Tunisia&oldid=6917332"