Pergi ke kandungan

Kenya

Sunting pautan
Daripada Wikipedia, ensiklopedia bebas.
Republik Kenya
Jamhuri ya Kenya
Jata Kenya
Jata
Cogan kata: Harambee
"Marilah kita berganding bahu"
Lagu kebangsaan: Ee Mungu Nguvu Yetu
"Wahai Tuhan Segala Ciptaan"
Lokasi Kenya di Afrika Timur
Lokasi Kenya di Afrika Timur
Ibu negara
dan bandar terbesar}
Nairobi
Bahasa rasmiKiswahili
Inggeris
Bahasa kebangsaanKiswahili
Demonimrakyat Kenya
PemerintahRepublik berpresiden
• Presiden
William Ruto
Kithure Kindiki
Badan perundanganParlimen Kenya
• Dewan pertuanan
Senat
• Dewan rakyat
Perhimpunan Kebangsaan
Kemerdekaan
• daripada United Kingdom
12 Disember 1963
• Republik diisytiharkan
12 Disember 1964
Keluasan
• Jumlah
580,367 km2 (224,081 bt2)
Populasi
• Perkiraan 2026
54,227,015
• Bancian penduduk tahun 2019
47,564,296
KDNK (PPP)2026
• Jumlah
$435.226 bilion
• Per kapita
$8,020
KDNK (nominal)2026
• Jumlah
$147.265 bilion
• Per kapita
$2,714
Gini (2022)38.5[1]
sederhana
HDI (2023)0.628[2]
sederhana (143)
Mata wangShilling Kenya (KES)
Zon waktuUTC+3 (EAT)
Kod panggilan+254
Kod ISO 3166KE
DPT internet.ke

Kenya (Jawi: کيڽا[3]), secara rasmi Republik Kenya (Swahili: Jamhuri ya Kenya), ialah sebuah negara di Afrika Timur. Kenya bersempadan dengan Sudan Selatan di barat laut, Habsyah di utara, Somalia di timur, Tanzania di selatan dan Uganda di barat, manakala pesisir tenggaranya menghadap Lautan Hindi.[4] Ibu negara dan bandar terbesarnya ialah Nairobi. Kenya mempunyai keluasan 580,367 km².[5] Penduduknya diunjurkan berjumlah 54,227,015 orang pada pertengahan 2026 oleh Biro Statistik Kebangsaan Kenya (KNBS).[6] Banci kebangsaan terkini, yang dijalankan pada 2019, merekodkan 47,564,296 penduduk.[7]

Bentuk muka bumi Kenya merangkumi dataran rendah pesisir, tanah tinggi tengah, sebahagian daripada Sistem Retakan Afrika Timur, savana serta kawasan gersang dan separa gersang di utara dan timur. Gunung Kenya, setinggi 5,199 m, ialah gunung tertinggi di negara ini dan gunung kedua tertinggi di Afrika selepas Kilimanjaro.[8] Kawasan Tasik Turkana pula penting dalam kajian evolusi manusia kerana tapak fosil dan arkeologinya.[9] Di sepanjang pesisir Lautan Hindi, masyarakat dan bandar Swahili berkembang melalui jaringan perdagangan Lautan Hindi yang menghubungkan Afrika Timur dengan Semenanjung Arab, Parsi dan Asia Selatan.[10]

Wilayah yang kini membentuk Kenya berada di bawah pemerintahan kolonial British dari 1895 hingga 1963. Kenya mencapai kemerdekaan pada 12 Disember 1963 dan menjadi republik setahun kemudian.[11] Selepas keganasan pascapilihan raya 2007–2008, satu perjanjian perkongsian kuasa dan proses pembaharuan perlembagaan membawa kepada penggubalan Perlembagaan 2010. Perlembagaan itu menetapkan Kenya sebagai republik demokratik berbilang parti dengan sistem presiden, Parlimen dwikamar dan dua peringkat pemerintahan, iaitu kerajaan kebangsaan dan 47 kerajaan kaunti.[12] William Ruto ialah presiden dan Kithure Kindiki ialah timbalan presiden setakat Ogos 2026.[13]

Ekonomi Kenya ialah ekonomi yang pelbagai, dengan pertanian, perdagangan, kewangan, pengangkutan, teknologi maklumat dan komunikasi, pembuatan serta pelancongan sebagai antara kegiatan utamanya. KDNK benar berkembang sebanyak 4.6% pada 2025, manakala KNBS melaporkan pertumbuhan 5.3% bagi suku pertama 2026.[14][15] Nairobi juga merupakan pusat serantau yang penting dan menempatkan Pejabat Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu di Nairobi serta ibu pejabat global Program Alam Sekitar Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu dan Program Penempatan Manusia Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu.[16] Nilai Indeks Pembangunan Manusia Kenya ialah 0.628 bagi 2023, meletakkannya pada tangga ke-143, manakala pekali Gini terkini dalam pangkalan data Bank Dunia ialah 38.5 bagi 2022.[2][1]

Penamaan

[sunting | sunting sumber]

Nama negara ini diambil daripada Gunung Kenya. Dalam catatan mubaligh dan pengembara Johann Ludwig Krapf yang diterbitkan pada 1860, nama gunung itu muncul dalam bentuk seperti Kegnia.[17] Bentuk ejaan dan penjelasan nama gunung berbeza dalam catatan sejarah dan tradisi bahasa tempatan; oleh itu, asal kata yang tepat tidak mempunyai satu tafsiran yang diterima secara universal.

Sejarah

[sunting | sunting sumber]

Prasejarah dan masyarakat awal

[sunting | sunting sumber]

Kawasan Kenya, khususnya sekitar Tasik Turkana, mempunyai rekod paleoantropologi yang penting. Tapak Koobi Fora dan kawasan lain dalam Tapak Warisan Dunia Taman Negara Tasik Turkana mengandungi fosil hominin, mamalia dan tinggalan arkeologi yang membantu penyelidik mengkaji perubahan persekitaran dan evolusi manusia dalam tempoh berjuta-juta tahun.[9] Penemuan ini tidak menunjukkan satu garis keturunan manusia moden yang mudah atau langsung; sebaliknya, ia merupakan sebahagian daripada rekod evolusi hominin yang kompleks di Afrika Timur.

Dalam tempoh pramoden, kawasan Kenya didiami dan dibentuk oleh interaksi masyarakat yang bertutur dalam bahasa-bahasa Bantu, Nilotik dan Kushitik. Pergerakan penduduk, penternakan, pertanian, perdagangan dan pertukaran budaya selama berabad-abad menghasilkan corak etnik dan linguistik yang pelbagai yang terus menjadi ciri Kenya moden.

Pantai Swahili dan perdagangan Lautan Hindi

[sunting | sunting sumber]
Pintu masuk Kubu Jesus di Mombasa
Kubu Jesus di Mombasa, dibina oleh Portugis pada penghujung abad ke-16.

Sejak awal milenium pertama Masihi, pesisir Afrika Timur semakin terhubung dengan jaringan perdagangan Lautan Hindi. Bandar dan penempatan Swahili berkembang sebagai pusat pertukaran barang, bahasa dan budaya antara pedalaman Afrika Timur dengan pedagang dari Arab, Parsi dan Asia Selatan. Bandar Lama Lamu merupakan salah satu contoh terpelihara utama tradisi petempatan Swahili dan telah dihuni secara berterusan selama berabad-abad.[10]

Orang Portugis tiba di pesisir Afrika Timur pada penghujung abad ke-15 selepas pelayaran Vasco da Gama. Mereka berusaha mengawal perdagangan maritim dan membina Kubu Jesus di Mombasa pada penghujung abad ke-16. Kubu itu kemudiannya bertukar tangan dalam persaingan antara kuasa Portugis, Oman dan pemerintah tempatan, mencerminkan kedudukan Mombasa yang strategik dalam perdagangan Lautan Hindi.[18]

Pemerintahan British dan perjuangan antikolonial

[sunting | sunting sumber]

Mulai 1895, kawasan yang kemudiannya menjadi Kenya berada di bawah pemerintahan British sebagai sebahagian daripada Afrika Timur British.[11] Pembinaan Keretapi Uganda dari Mombasa ke pedalaman menjadi unsur penting dalam peluasan pentadbiran dan ekonomi kolonial. Pemerintahan kolonial turut mengubah pemilikan tanah, pertanian komersial, percukaian dan pasaran buruh, khususnya di tanah tinggi yang sesuai untuk pertanian.[19]

Penentangan terhadap pemerintahan kolonial berkembang dalam pelbagai bentuk. Pada 1952, kerajaan kolonial mengisytiharkan darurat dalam konteks pemberontakan Mau Mau, yang terutama berakar dalam kalangan masyarakat Kikuyu dan berkaitan dengan tuntutan tanah, kebebasan politik dan penamatan pemerintahan kolonial. Tempoh darurat menyaksikan keganasan oleh kedua-dua pihak, penahanan besar-besaran dan pelanggaran hak oleh pihak kolonial. Kerajaan British kemudian mengakui bahawa warga Kenya mengalami penyeksaan dan bentuk layanan buruk lain semasa tempoh tersebut.[20]

Kemerdekaan dan negara pascakolonial

[sunting | sunting sumber]
Potret Jomo Kenyatta pada tahun 1966
Jomo Kenyatta, perdana menteri pertama Kenya merdeka dan kemudian presiden pertamanya.

Kenya memperoleh kemerdekaan daripada United Kingdom pada 12 Disember 1963, dengan Jomo Kenyatta sebagai perdana menteri pertama negara merdeka itu.[11] Pada 12 Disember 1964, Kenya menjadi republik dan Kenyatta menjadi presiden.[21] Selepas kematian Kenyatta pada 1978, Daniel arap Moi menggantikannya dan kekal sebagai presiden sehingga 2002.[22]

Politik Kenya untuk sebahagian besar era pascakemerdekaan didominasi oleh Kesatuan Kebangsaan Afrika Kenya (KANU). Sistem satu parti secara rasmi ditamatkan pada 1991 apabila peruntukan perlembagaan yang menghalang politik berbilang parti dimansuhkan.[23] Dalam pilihan raya 2002, gabungan pembangkang yang dipimpin Mwai Kibaki menamatkan pemerintahan KANU di peringkat presiden dan membawa kepada peralihan kuasa secara pilihan raya.[24]

Krisis 2007–2008 dan Perlembagaan 2010

[sunting | sunting sumber]

Pilihan raya presiden Disember 2007 antara Mwai Kibaki dan Raila Odinga diikuti pertikaian keputusan serta keganasan yang meluas. Keganasan itu mempunyai dimensi politik, etnik dan pertikaian tanah yang berbeza mengikut kawasan. Suruhanjaya Siasatan Keganasan Pascapilihan Raya merekodkan lebih 1,100 kematian dan ratusan ribu orang kehilangan tempat tinggal.[25]

Pengantaraan yang diketuai bekas Setiausaha Agung Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu Kofi Annan menghasilkan Perjanjian Kebangsaan dan Rekonsiliasi pada Februari 2008. Undang-undang susulan mewujudkan jawatan perdana menteri dan kerajaan gabungan besar dengan Kibaki sebagai presiden dan Odinga sebagai perdana menteri.[26] Perkongsian kuasa itu menjadi sebahagian daripada proses pembaharuan yang akhirnya membawa kepada referendum perlembagaan dan pemasyhuran Perlembagaan baharu pada 27 Ogos 2010.[12]

Politik sejak 2013

[sunting | sunting sumber]

Pilihan raya umum pertama di bawah Perlembagaan 2010 diadakan pada 2013. Uhuru Kenyatta memenangi jawatan presiden dan dipilih semula dalam pilihan raya Ogos 2017. Walau bagaimanapun, Mahkamah Agung membatalkan keputusan pilihan raya presiden Ogos 2017 kerana ketidakpatuhan terhadap keperluan perlembagaan dan undang-undang, lalu memerintahkan pilihan raya baharu.[27] Pilihan raya ulangan diadakan pada Oktober 2017.

Dalam pilihan raya presiden 9 Ogos 2022, William Ruto diisytiharkan menang. Petisyen yang mencabar keputusan itu ditolak oleh Mahkamah Agung, dan Ruto mengangkat sumpah sebagai presiden pada September 2022.[28]

Pada Oktober 2024, Senat meluluskan pemecatan Timbalan Presiden Rigathi Gachagua selepas Perhimpunan Kebangsaan meluluskan usul pemecatan. Ruto kemudian mencalonkan Kithure Kindiki untuk mengisi kekosongan itu dan pencalonannya diluluskan oleh Perhimpunan Kebangsaan.[29] Setakat Ogos 2026, Ruto berkhidmat sebagai presiden dan Kindiki sebagai timbalan presiden.[13]

Geografi

[sunting | sunting sumber]
Gunung Kenya dan kawasan tanah tinggi di sekelilingnya
Gunung Kenya merupakan ciri geografi utama tanah tinggi tengah Kenya.

Bentuk muka bumi dan iklim

[sunting | sunting sumber]

Kenya terletak merentasi khatulistiwa di Afrika Timur dan mempunyai keluasan 580,367 km².[5] Landskapnya berubah dengan ketara dari pesisir Lautan Hindi ke tanah tinggi tengah dan kawasan gersang di utara. Sebahagian daripada Sistem Retakan Afrika Timur merentasi negara dari utara ke selatan dan membentuk lembah, tasik serta tebing curam yang ketara.[5]

Tanah tinggi tengah merangkumi Gunung Kenya yang mencapai ketinggian 5,199 m.[8] Di sebelah barat, Kenya mempunyai garis pantai pada Tasik Victoria, yang dikongsi dengan Uganda dan Tanzania. Di utara, kebanyakan Tasik Turkana terletak dalam wilayah Kenya dan tasik itu ialah tasik gurun kekal terbesar di dunia menurut UNESCO.[9]

Iklim Kenya dipengaruhi oleh ketinggian, kedudukan latitud dan jarak dari laut. Pesisir umumnya panas dan lembap, tanah tinggi tengah lebih sederhana, manakala sebahagian besar utara dan timur bersifat gersang atau separa gersang.[5] Corak hujan tidak sekata dan variasi bermusim mempunyai kesan langsung terhadap pertanian dan sumber air.

Alam sekitar dan pemuliharaan

[sunting | sunting sumber]
Landskap savana terbuka di Maasai Mara
Landskap savana Maasai Mara di barat daya Kenya.

Kenya mempunyai ekosistem yang merangkumi hutan pergunungan, tanah lembap, savana, kawasan separa gurun, tasik air tawar dan masin serta ekosistem marin pesisir. Kawasan perlindungannya termasuk Taman Negara Tsavo, Taman Negara Amboseli, Taman Negara Tasik Nakuru, Rizab Negara Maasai Mara dan Taman Negara Gunung Kenya. Gunung Kenya dan Taman Negara Tasik Turkana diiktiraf sebagai Tapak Warisan Dunia kerana nilai semula jadi masing-masing.[8][9]

Gunung Kenya masih mempunyai glasier walaupun keluasan aisnya telah menyusut dengan ketara. UNESCO mengenal pasti perubahan iklim dan pengunduran glasier sebagai antara isu utama yang menjejaskan nilai semula jadi kawasan tersebut.[8] Di kawasan kering, kemarau berkala memberi tekanan kepada bekalan air, ternakan dan mata pencarian, sementara pertumbuhan penduduk serta perubahan guna tanah mewujudkan cabaran tambahan terhadap pemuliharaan biodiversiti.

Politik dan pemerintahan

[sunting | sunting sumber]

Perlembagaan dan institusi

[sunting | sunting sumber]
Bangunan Parlimen Kenya di Nairobi
Bangunan Parlimen Kenya di Nairobi.

Perlembagaan 2010 ialah undang-undang tertinggi Kenya. Ia menetapkan bahawa kuasa kedaulatan berasal daripada rakyat dan dilaksanakan pada peringkat kebangsaan serta kaunti. Perlembagaan mengisytiharkan Kenya sebagai sebuah republik berdaulat dan negara demokratik berbilang parti.[12]

Presiden ialah ketua negara, ketua kerajaan dan pemerintah tertinggi Angkatan Pertahanan Kenya. Kuasa eksekutif kebangsaan dilaksanakan oleh presiden dengan bantuan timbalan presiden dan Kabinet.[12] Presiden dipilih melalui pilihan raya kebangsaan dan seseorang tidak boleh memegang jawatan itu lebih daripada dua penggal.[12]

Parlimen Kenya mempunyai dua dewan, iaitu Perhimpunan Kebangsaan dan Senat. Perhimpunan Kebangsaan mewakili rakyat, menggubal undang-undang dan mempunyai fungsi berkenaan peruntukan, kewangan serta pengawasan kerajaan. Senat mewakili kaunti dan mengambil bahagian dalam perundangan yang menyentuh kepentingan kerajaan kaunti serta pengagihan hasil kepada kaunti.[12] Badan kehakiman bebas diketuai oleh Mahkamah Agung, yang antara lain mempunyai bidang kuasa asal eksklusif terhadap pertikaian pilihan raya presiden.[12]

Pilihan raya dan pentadbiran semasa

[sunting | sunting sumber]

Sistem pilihan raya Kenya merangkumi pilihan raya bagi presiden, ahli Parlimen, gabenor kaunti dan anggota dewan perundangan kaunti. Perlembagaan menetapkan 290 kawasan pilihan raya bagi Perhimpunan Kebangsaan, selain kerusi lain yang diperuntukkan menurut peruntukan perlembagaan.[12] Suruhanjaya Pilihan Raya dan Sempadan Bebas bertanggungjawab terhadap pengurusan pilihan raya serta sempadan pilihan raya sebagaimana ditetapkan oleh Perlembagaan.

Setakat Ogos 2026, presiden ialah William Ruto dan timbalan presiden ialah Kithure Kindiki.[13]

Hubungan luar

[sunting | sunting sumber]

Kenya menjadi anggota Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu pada 16 Disember 1963,[30] menyertai pendahulu Kesatuan Afrika, iaitu Pertubuhan Kesatuan Afrika, pada 13 Disember 1963,[31] dan menjadi anggota Komanwel Negara-Negara selepas kemerdekaan pada 1963.[32] Kenya juga merupakan anggota Komuniti Afrika Timur (EAC). Kenya, Tanzania dan Uganda menandatangani perjanjian yang menubuhkan semula EAC pada 1999; komuniti itu kemudiannya berkembang dengan kemasukan negara anggota lain dan berfungsi sebagai rangka kerja integrasi ekonomi dan politik serantau.[33]

Nairobi mempunyai peranan diplomatik antarabangsa yang ketara. Pejabat Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu di Nairobi ialah salah satu daripada pusat utama PBB, dan bandar itu menempatkan ibu pejabat global UNEP dan UN-Habitat.[16] Kedudukan ini menjadikan Nairobi pusat penting bagi diplomasi alam sekitar, pembangunan bandar dan kegiatan kemanusiaan antarabangsa di Afrika.

Pembahagian pentadbiran

[sunting | sunting sumber]

Perlembagaan 2010 membahagikan Kenya kepada 47 kaunti. Kerajaan kebangsaan dan kerajaan kaunti merupakan dua peringkat pemerintahan yang berbeza tetapi saling bergantung, dan setiap kerajaan kaunti mempunyai cabang eksekutif yang diketuai gabenor serta sebuah dewan perundangan kaunti.[12] Jadual berikut menunjukkan 47 kaunti mengikut kod banci dan jumlah penduduk dalam Banci Penduduk dan Perumahan Kenya 2019.[34]

Penduduk 47 kaunti Kenya, Banci 2019
KodKauntiPenduduk (2019)
001 Mombasa1,208,333
002 Kwale866,820
003 Kilifi1,453,787
004 Tana River315,943
005 Lamu143,920
006 Taita-Taveta340,671
007 Garissa841,353
008 Wajir781,263
009 Mandera867,457
010 Marsabit459,785
011 Isiolo268,002
012 Meru1,545,714
013 Tharaka-Nithi393,177
014 Embu608,599
015 Kitui1,136,187
016 Machakos1,421,932
017 Makueni987,653
018 Nyandarua638,289
019 Nyeri759,164
020 Kirinyaga610,411
021 Murang'a1,056,640
022 Kiambu2,417,735
023 Turkana926,976
024 West Pokot621,241
025 Samburu310,327
026 Trans Nzoia990,341
027 Uasin Gishu1,163,186
028 Elgeyo-Marakwet454,480
029 Nandi885,711
030 Baringo666,763
031 Laikipia518,560
032 Nakuru2,162,202
033 Narok1,157,873
034 Kajiado1,117,840
035 Kericho901,777
036 Bomet875,689
037 Kakamega1,867,579
038 Vihiga590,013
039 Bungoma1,670,570
040 Busia893,681
041 Siaya993,183
042 Kisumu1,155,574
043 Homa Bay1,131,950
044 Migori1,116,436
045 Kisii1,266,860
046 Nyamira605,576
047 Bandar Nairobi4,397,073

Ekonomi

[sunting | sunting sumber]

Struktur dan pertumbuhan

[sunting | sunting sumber]
Bangunan tinggi di pusat bandar Nairobi
Latar langit Nairobi, pusat pentadbiran, kewangan dan perniagaan utama Kenya.

Kenya mempunyai ekonomi campuran yang menggabungkan pertanian komersial dan sara diri, pembuatan, perdagangan serta sektor perkhidmatan yang besar. Menurut Tinjauan Ekonomi KNBS 2026, KDNK benar meningkat 4.6% pada 2025 berbanding 4.7% pada 2024. Pertanian, perhutanan dan perikanan, yang mewakili lebih satu perlima ekonomi, berkembang 3.1% pada 2025.[14] Data suku tahunan KNBS menunjukkan ekonomi berkembang 5.3% pada suku pertama 2026 berbanding tempoh yang sama tahun sebelumnya.[15]

Anggaran World Economic Outlook Tabung Kewangan Antarabangsa bagi 2026 meletakkan KDNK nominal Kenya pada kira-kira AS$147.27 bilion dan KDNK berdasarkan pariti kuasa beli pada kira-kira AS$435.23 bilion.[35] Statistik ini ialah anggaran dan unjuran makroekonomi, bukan hasil banci ekonomi muktamad.

Ketidaksamaan pendapatan kekal sebagai cabaran pembangunan. Pangkalan data World Development Indicators Bank Dunia memberikan pekali Gini 38.5 bagi Kenya untuk 2022.[1] KNBS pula melaporkan kadar kemiskinan keseluruhan 39.8% bagi 2022, menggunakan ukuran kemiskinan kebangsaan.[6]

Pertanian dan industri

[sunting | sunting sumber]
Ladang teh hijau di Kenya
Ladang teh di sepanjang lebuh raya Nakuru–Kericho.

Pertanian kekal penting kepada pengeluaran dan mata pencarian. KNBS menganggarkan sektor pertanian menyumbang kira-kira 24% kepada KDNK, manakala tanaman, ternakan, akuakultur dan perikanan menjadi sebahagian daripada struktur pengeluaran yang sedang diliputi oleh Banci Pertanian Kenya 2025/26.[36] Statistik pertanian KNBS turut memantau pengeluaran serta eksport tanaman kontan seperti teh dan kopi.[37]

Sektor pembuatan tertumpu terutamanya di Nairobi, Mombasa dan beberapa pusat bandar lain. Kegiatannya termasuk pemprosesan makanan dan minuman, tekstil dan pakaian, bahan binaan, produk kimia dan pembuatan berasaskan pertanian. Pada 2025, pembinaan berkembang 6.8% selepas penguncupan pada tahun sebelumnya, manakala perlombongan dan pengkuarian meningkat 14.9%, sebahagiannya kerana pengeluaran mineral untuk industri simen.[14]

Perkhidmatan dan pelancongan

[sunting | sunting sumber]

Perkhidmatan merupakan komponen utama ekonomi Kenya. Sektor kewangan dan insurans berkembang 6.5% pada 2025, teknologi maklumat dan komunikasi 4.8%, pengangkutan dan penyimpanan 3.7%, manakala perdagangan borong dan runcit berkembang 3.6%.[14]

Pelancongan berasaskan hidupan liar, pantai, warisan dan persidangan antarabangsa merupakan salah satu kegiatan perkhidmatan penting. Pada 2025, sektor penginapan dan perkhidmatan makanan berkembang 15.6% menurut KNBS.[14] Destinasi berkaitan pemuliharaan termasuk Maasai Mara, Tsavo, Amboseli dan kawasan Gunung Kenya, manakala Bandar Lama Lamu dan Kubu Jesus merupakan tapak warisan budaya utama.[10][18]

Infrastruktur

[sunting | sunting sumber]

Pengangkutan

[sunting | sunting sumber]
Kereta api penumpang Madaraka Express di stesen
Kereta api penumpang Madaraka Express di rangkaian kereta api tolok piawai Kenya.

Rangkaian pengangkutan Kenya berpusat pada koridor yang menghubungkan Nairobi dengan Mombasa serta sempadan negara jiran. Pelabuhan Mombasa ialah pelabuhan laut utama Kenya dan pintu masuk penting bagi perdagangan ke beberapa negara pedalaman Afrika Timur dan Tengah.[38]

Perkhidmatan penumpang Keretapi Tolok Piawai Mombasa–Nairobi dikenali sebagai Madaraka Express dan menghubungkan Mombasa dengan Nairobi; sambungan landasan kemudian dibina dari Nairobi ke kawasan Naivasha dan Suswa.[39]

Lapangan Terbang Antarabangsa Jomo Kenyatta di Nairobi ialah pintu masuk udara antarabangsa utama negara, manakala Lapangan Terbang Antarabangsa Moi menyediakan perkhidmatan kepada Mombasa dan kawasan pesisir. Lapangan terbang lain, termasuk di Kisumu dan Eldoret, menyokong penerbangan domestik dan serantau.[40]

Demografi

[sunting | sunting sumber]

Banci Penduduk dan Perumahan 2019 merekodkan 47,564,296 penduduk, berbanding 37.7 juta pada 2009; kadar pertumbuhan antara banci menurun daripada 2.9% kepada 2.2%.[7] Daripada jumlah 2019 itu, 23,548,056 ialah lelaki, 24,014,716 perempuan dan 1,524 direkodkan sebagai interseks. Saiz isi rumah purata ialah 3.9 orang.[7] KNBS mengunjurkan penduduk mencecah 54,227,015 orang pada pertengahan 2026.[6]

Penduduk Kenya tertumpu secara tidak sekata. Nairobi dan kaunti sekitar tanah tinggi tengah serta kawasan barat mempunyai kepadatan penduduk yang jauh lebih tinggi berbanding kawasan gersang di utara. KNBS melaporkan kepadatan penduduk kebangsaan 82 orang bagi setiap kilometer persegi dalam Banci 2019.[41]

Etnik dan bahasa

[sunting | sunting sumber]

Kenya mempunyai kepelbagaian etnik yang luas. Antara komuniti besar ialah Kikuyu, Luhya, Kalenjin, Luo, Kamba, Kisii, Meru, Somali, Mijikenda dan Maasai, selain banyak komuniti lain. Banci 2019 mengumpul maklumat etnik sebagai sebahagian daripada ciri demografi dan sosioekonomi, tetapi pengelompokan identiti di Kenya bersifat kompleks dan tidak wajar disederhanakan kepada satu senarai peratusan yang kekal.[34]

Perlembagaan menetapkan Kiswahili sebagai bahasa kebangsaan dan Kiswahili serta Bahasa Inggeris sebagai bahasa rasmi. Perlembagaan turut mewajibkan negara mempromosikan kepelbagaian bahasa, pembangunan dan penggunaan bahasa peribumi, Bahasa Isyarat Kenya, Braille serta format komunikasi yang boleh dicapai oleh orang kurang upaya.[12] Di samping dua bahasa rasmi, pelbagai bahasa Bantu, Nilotik dan Kushitik digunakan dalam kehidupan keluarga, kebudayaan dan masyarakat setempat.

Agama

[sunting | sunting sumber]

Perlembagaan Kenya menetapkan bahawa negara tidak mempunyai agama rasmi dan menjamin kebebasan beragama.[12] Kristian merupakan kelompok agama terbesar, dengan tradisi Protestan, Katolik, Evangelikal, gereja-gereja yang diasaskan di Afrika dan Ortodoks semuanya mempunyai penganut. Islam merupakan agama utama kedua dan mempunyai sejarah yang panjang khususnya di pesisir dan bahagian timur laut negara. Komuniti Hindu, penganut agama tradisional, agama lain dan mereka yang tidak menganut agama juga direkodkan dalam Banci 2019.[34]

Kesihatan

[sunting | sunting sumber]

Sistem kesihatan Kenya dikongsi antara kerajaan kebangsaan dan kerajaan kaunti mengikut pembahagian fungsi dalam Perlembagaan. Kerajaan kebangsaan bertanggungjawab terhadap dasar kesihatan, manakala banyak perkhidmatan kesihatan setempat berada di bawah kerajaan kaunti.[12]

Tinjauan Demografi dan Kesihatan Kenya 2022 menunjukkan beberapa kemajuan kesihatan awam di samping cabaran yang berterusan. Kadar kesuburan keseluruhan ialah 3.4 kelahiran bagi setiap wanita. Dalam kalangan kanak-kanak bawah umur lima tahun, 18% mengalami bantut, 5% susut dan 10% kurang berat badan.[42] Tinjauan yang sama melaporkan bahawa 68% penduduk mempunyai sekurang-kurangnya akses kepada perkhidmatan air minuman asas dan sekitar satu perempat penduduk mempunyai suatu bentuk perlindungan insurans kesihatan.[42]

Amalan pemotongan alat kelamin wanita telah menurun tetapi belum lenyap. KDHS 2022 merekodkan prevalens 15% dalam kalangan wanita berumur 15 hingga 49 tahun, turun daripada 38% pada 1998.[42] Beban penyakit berjangkit, kesihatan ibu dan kanak-kanak, pemakanan serta jurang akses antara bandar dengan luar bandar terus menjadi isu penting dalam dasar kesihatan.

Pendidikan

[sunting | sunting sumber]

Perlembagaan mengiktiraf hak setiap kanak-kanak terhadap pendidikan asas percuma dan wajib.[12] Selepas kemerdekaan, struktur pendidikan kebangsaan Kenya beberapa kali dirombak. Sistem 8-4-4 digunakan selama beberapa dekad sebelum peralihan berperingkat kepada kurikulum berasaskan kompetensi.[43]

Pada abad ke-21, kerajaan memulakan peralihan daripada sistem 8-4-4 kepada kurikulum berasaskan kompetensi dengan struktur 2-6-3-3: dua tahun pendidikan prasekolah, enam tahun sekolah rendah, tiga tahun sekolah menengah rendah dan tiga tahun sekolah menengah atas sebelum pendidikan tinggi atau latihan lain.[43] Pelaksanaannya dibuat secara berperingkat. Pada 2026, Majlis Peperiksaan Kebangsaan Kenya sedang melaksanakan pentaksiran berasaskan kompetensi bagi kohort baharu, termasuk pendaftaran mata pelajaran Gred 10, sambil peperiksaan KCSE masih dijalankan bagi kohort yang berada dalam sistem lama.[44]

Budaya

[sunting | sunting sumber]
Pemandangan Bandar Lama Lamu di pesisir Kenya
Bandar Lama Lamu, salah satu pusat warisan budaya Swahili utama di Kenya.

Budaya Kenya mencerminkan kepelbagaian bahasa, sejarah dan cara hidup masyarakatnya. Tradisi pesisir Swahili, masyarakat pastoral di kawasan gersang, komuniti pertanian di tanah tinggi serta budaya bandar moden semuanya menyumbang kepada kehidupan kebudayaan negara. Perlembagaan 2010 mengiktiraf budaya sebagai asas negara dan mewajibkan negara mempromosikan kesusasteraan, seni, perayaan tradisional, sains serta warisan kebudayaan.[12]

Warisan seni bina pesisir paling jelas terlihat di Lamu dan Mombasa. Bandar Lama Lamu mengekalkan susun atur serta seni bina Swahili yang berkembang melalui interaksi panjang di Lautan Hindi, manakala Kubu Jesus memperlihatkan sejarah persaingan kuasa maritim di pesisir.[10][18]

Sastera dan muzik

[sunting | sunting sumber]
Ngũgĩ wa Thiong'o pada tahun 2019
Penulis Kenya Ngũgĩ wa Thiong'o pada 2019.

Sastera Kenya berkembang dalam bahasa Inggeris, Kiswahili dan pelbagai bahasa peribumi. Ngũgĩ wa Thiong'o (1938–2025) ialah antara tokoh sastera Kenya yang paling berpengaruh di peringkat antarabangsa; karya fiksyen dan eseinya banyak membincangkan penjajahan, bahasa, pendidikan, kuasa dan masyarakat pascakolonial.[45][46]

Muzik dan seni persembahan Kenya mencerminkan kepelbagaian bahasa dan wilayah negara. Perlembagaan mengiktiraf kesusasteraan, seni dan perayaan tradisional sebagai bentuk ekspresi kebudayaan yang perlu dipromosikan oleh negara.[12]

Sukan

[sunting | sunting sumber]
Eliud Kipchoge berlari dalam Maraton Berlin 2022
Pelari jarak jauh Kenya Eliud Kipchoge dalam Maraton Berlin 2022.

Kenya terkenal di peringkat antarabangsa terutamanya dalam acara olahraga jarak sederhana dan jarak jauh. World Athletics menyifatkan negara itu sebagai pengeluar pelari jarak jauh bertaraf dunia selama beberapa generasi.[47] Atlet Kenya telah mencapai kejayaan dalam acara seperti 800 m, 1,500 m, 3,000 m lari berhalangan, 5,000 m, 10,000 m dan maraton. Antara atlet terkemuka termasuk David Rudisha, Catherine Ndereba, Eliud Kipchoge dan Faith Kipyegon.[48]

Rujukan

[sunting | sunting sumber]
  1. 1 2 3 "World Development Indicators: Distribution of income or consumption". World Bank. Dicapai pada 9 Ogos 2026.
  2. 1 2 "Human Development Index and its components". UNdata. United Nations. 2025. Dicapai pada 9 Ogos 2026.
  3. ↑ "Carian Umum: kenya". Dewan Bahasa dan Pustaka. Dicapai pada 9 Ogos 2026.
  4. ↑ "Kenya: Country Profile". Ministry of Foreign and Diaspora Affairs, Republic of Kenya. Dicapai pada 9 Ogos 2026.
  5. 1 2 3 4 "About Kenya". Ministry of East African Community, the ASALs and Regional Development, Republic of Kenya. Dicapai pada 9 Ogos 2026.
  6. 1 2 3 "Kenya National Bureau of Statistics". Kenya National Bureau of Statistics. Dicapai pada 9 Ogos 2026.
  7. 1 2 3 "2019 Kenya Population and Housing Census Results". Kenya National Bureau of Statistics. 4 November 2019. Dicapai pada 9 Ogos 2026.
  8. 1 2 3 4 "Mount Kenya National Park/Natural Forest". UNESCO World Heritage Centre. Dicapai pada 9 Ogos 2026.
  9. 1 2 3 4 "Lake Turkana National Parks". UNESCO World Heritage Centre. Dicapai pada 9 Ogos 2026.
  10. 1 2 3 4 "Lamu Old Town". UNESCO World Heritage Centre. Dicapai pada 9 Ogos 2026.
  11. 1 2 3 "Kenya". A Guide to the United States’ History of Recognition, Diplomatic, and Consular Relations, by Country, since 1776. Office of the Historian, United States Department of State. Dicapai pada 9 Ogos 2026.
  12. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 "Constitution of Kenya". Kenya Law. 3 September 2010. Dicapai pada 9 Ogos 2026.
  13. 1 2 3 "Cabinet". Office of the President of the Republic of Kenya. Dicapai pada 9 Ogos 2026.
  14. 1 2 3 4 5 "2026 Economic Survey". Kenya National Bureau of Statistics. 2026. Dicapai pada 9 Ogos 2026.
  15. 1 2 "Quarterly Gross Domestic Product – First Quarter 2026". Kenya National Bureau of Statistics. 2026. Dicapai pada 9 Ogos 2026.
  16. 1 2 "United Nations Office at Nairobi". United Nations Office at Nairobi. Dicapai pada 9 Ogos 2026.
  17. ↑ Krapf, Johann Ludwig (1860). Travels, Researches, and Missionary Labors During an Eighteen Years' Residence in Eastern Africa. Trübner and Company. Dicapai pada 9 Ogos 2026.
  18. 1 2 3 "Fort Jesus, Mombasa". UNESCO World Heritage Centre. Dicapai pada 9 Ogos 2026.
  19. ↑ Anderson, David (2005). Histories of the Hanged: The Dirty War in Kenya and the End of Empire. W. W. Norton & Company. ISBN 9780393059861. Dicapai pada 9 Ogos 2026.
  20. ↑ "Statement to Parliament on settlement of Mau Mau claims". Foreign & Commonwealth Office. 6 June 2013. Dicapai pada 9 Ogos 2026.
  21. ↑ "Independence comes". Presidential Library & Museum, State House Kenya. Dicapai pada 9 Ogos 2026.
  22. ↑ "Former Presidents". Presidential Library & Museum, State House Kenya. Dicapai pada 9 Ogos 2026.
  23. ↑ "Reviewing the constitution-making process in Kenya: The failure of the 2005 constituent process". International Journal of Constitutional Law. 22 (2). 2024. Dicapai pada 9 Ogos 2026.
  24. ↑ "Mwai Kibaki Overview". Presidential Library & Museum, State House Kenya. Dicapai pada 9 Ogos 2026.
  25. ↑ Commission of Inquiry into Post Election Violence (2008). Report of the Commission of Inquiry into Post Election Violence (Laporan).
  26. ↑ "National Accord and Reconciliation Act". Kenya Law. 2008. Dicapai pada 9 Ogos 2026.
  27. ↑ "Raila Amolo Odinga & another v Independent Electoral and Boundaries Commission & 2 others". Kenya Law. 1 September 2017. Dicapai pada 9 Ogos 2026.
  28. ↑ "Raila Amolo Odinga & 16 others v William Samoei Ruto & 10 others". Kenya Law. 26 September 2022. Dicapai pada 9 Ogos 2026.
  29. ↑ "Gachagua & 5 others v Maingi & 80 others". Kenya Law. 9 May 2025. Dicapai pada 9 Ogos 2026.
  30. ↑ "Member States". United Nations. Dicapai pada 9 Ogos 2026.
  31. ↑ "Republic of Kenya". African Union. Dicapai pada 9 Ogos 2026.
  32. ↑ "Kenya". Commonwealth Secretariat. Dicapai pada 9 Ogos 2026.
  33. ↑ "East African Community". East African Community. Dicapai pada 9 Ogos 2026.
  34. 1 2 3 "2019 Kenya Population and Housing Census Reports". Kenya National Bureau of Statistics. 21 February 2020. Dicapai pada 9 Ogos 2026.
  35. ↑ "World Economic Outlook (April 2026)". International Monetary Fund. Dicapai pada 9 Ogos 2026.
  36. ↑ "2025/26 Kenya Census of Agriculture (KCA)". Kenya National Bureau of Statistics. 7 July 2026. Dicapai pada 9 Ogos 2026.
  37. ↑ "Leading Economic Indicators". Kenya National Bureau of Statistics. Dicapai pada 9 Ogos 2026.
  38. ↑ "Kenya Ports Authority". Kenya Ports Authority. Dicapai pada 9 Ogos 2026.
  39. ↑ "Kenya Railways". Kenya Railways Corporation. Dicapai pada 9 Ogos 2026.
  40. ↑ "Kenya Airports Authority". Kenya Airports Authority. Dicapai pada 9 Ogos 2026.
  41. ↑ "2019 Kenya Population and Housing Census Reports". Kenya National Bureau of Statistics. 21 February 2020. Dicapai pada 9 Ogos 2026.
  42. 1 2 3 "Kenya Demographic and Health Survey 2022". Kenya National Bureau of Statistics. Dicapai pada 9 Ogos 2026.
  43. 1 2 "Frequently Asked Questions". Kenya Institute of Curriculum Development. Dicapai pada 9 Ogos 2026.
  44. ↑ "Kenya National Examinations Council". Kenya National Examinations Council. Dicapai pada 9 Ogos 2026.
  45. ↑ "Ngũgĩ wa Thiong'o". Oxford Bibliographies in African Studies. Oxford University Press. 13 January 2014. Dicapai pada 9 Ogos 2026.
  46. ↑ "Ngũgĩ wa Thiong'o, Kenyan author and dissident who became a giant of modern literature, dies at 87". Associated Press. 28 May 2025. Dicapai pada 9 Ogos 2026.
  47. ↑ "What it takes to become a Kenyan distance champion". World Athletics. 15 January 2022. Dicapai pada 9 Ogos 2026.
  48. ↑ "Kenya: Paris 2024 Olympic Games results". World Athletics. Dicapai pada 9 Ogos 2026.

Pautan luar

[sunting | sunting sumber]
Diambil daripada "https://ms.wikipedia.org/w/index.php?title=Kenya&oldid=6924109"